Jitāri

*Īśvaravādimataparīkṣā

Title: *Īśvaravādimataparīkṣā

Author: Jitāri

Funder: German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017

Principal: Birgit Kellner

RespStmt: data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: prepared for SARIT by Liudmila Olalde

[p. 39 ]

*Īśvaravādimataparīkṣā

1

Unter dem Titel Anekāntavādanirāsa hat IYENGAR a.a.O., 81-85 einen Text Jitāris ediert, der im Kolophon als Digambaramataparīkṣā bezeichnet wird. Er beginnt: idānīm ārhatamataṃ vicāryate; - ihāmī digambarāḥ dravyaparyāyarūpeṇa utpattisthitipralayātmakaṃ bhāvagrāmaṃ varṇayanti |... Im vorliegenden Konvolut findet sich nun ein Text, der eine ganz ähnliche Struktur hat, dessen Titel uns aber nicht erhalten ist. Er umfaßt die Folios IIB|9; IIA|9; IIB|6; IIA|6; IIB|11; IIA|11; IIB|10; IIA|10; IIB|12; IIA|12; (Schluß fehlt). Entsprechend der Digambaramataparīkṣā wird hier Īśvaravādimataparīkṣā als tentativer Titel vorgeschlagen. Bühnemann 1982, p. 19.

[p. IIB.9 ] idānīm īśvaravādimataṃ parīkṣyate |
ihāmī naiyāyikādayas tarvādikam²

tanvādi° ? MS

akhilaṃ kāryam Īśvarakṛtam
ācakṣate |
kiṃ punaḥ tatra teṣāṃ pramāṇam | anumānam | tathā hi
yat kāryaṃ tat kartṛnāntarīyakaṃ dṛṣṭaṃ |
tad yathā kalaśādikāryaṃ |
tathā ca vivādāspadībhūtatarvādīti³

°tunvādi° MS

|
yaś cāsau kartā sa bhagavān Īśvara iti |

atrocyate | yadi kāryamātraṃ buddhimaddhetukatvena pra
siddhavyāptikaṃ⁴

°vya° MS

bhavet | bhavet kāryatādarśanāt tarvādīnāṃ⁵

tanvādi° ? MS

buddhimaddhetukatvānumānam⁶

°mataḥ | kartṛiranu° MS

| kevalam iyam eva vyāptir aśakyā
pratipattuṃ⁷

°yatuṃ | yatraṃ MS

| tathā hi puruṣasya vyāpāram antareṇāpy upa
jāyamānās tṛṇādayaḥ⁸

tṛnā° MS

| padārthā dṛśyante | tat kathaṃ prekṣā
pūrvakāriṇā sarvaṃ kāryaṃ pauruṣeyam iti niścīyeta |

nanu yeṣāṃ puruṣavyāpāram antare [p. IIA.9 ]ṇotpattir dṛśya
te | yeṣāṃ cotpattir dṛśyate⁹

idṛ° MS

kāryāṇāṃ¹⁰

°ṇā MS

te sarve tṛṇādayo
bhūdharādayaś¹¹

°dhayaś MS

ca pakṣīkṛtā eva | na ca pakṣīkṛte vyāpti
grahaṇam¹²

sāntigra° MS

upapadyate | kvacit | parokṣatayā vyāpakasya
vyāpter grahītum aśakyatvāt kvacic ca vyāptigrāhiṇa eva pra
māṇasyāpy¹³

°māṇe so° MS

asiddher anumānānavatāraprasaṅgāt¹⁴

°mānāva° MS

| tasmād yathā
mahānasādau dhūmasya vahninā vyāptiḥ pratīyate | tathehāpi
ghaṭādau kāryasya buddhimaddhetukatvena vyāptiḥ pratīyate |
yathā vānyatra gṛhītavyāptikaḥ puruṣaḥ parvatādau dhūmadarśa
nād vahnim anumimīte | tathā tṛṇādau kāryatādarśanāt ka
rtāram anumimīta iti na kiṃcid anupapannaṃ nāma |

[p. 40 ]

tad asat | tathā hi puruṣavyāpāram antareṇāpi tṛṇādīn
udayamānān avalokayaṃl¹⁵

°yaṃ MS

lokaḥ kāryamātraṃ puruṣapūrvakam iti
vyāptim eva na [p. IIB.6 ] pratipadyata iti proktam¹⁶

tyāktaṃ MS; cf. 39.10f.

| tatrānenā
karṇahṛdayena tṛṇādayo 'smābhiḥ sarva eva pakṣīkṛtā iti bru
vatā kiṃ nāma samādhānaṃ dattam iti na pratīmaḥ | yadi hi dhūmo
vahnim antareṇāpy upajāyamāno dṛśyeta kiṃ tasya kaścit tato
vyāptiṃ pratipadyeta¹⁷

°yate MS

|

atha matam | adṛśyo 'sāv atīndriyaḥ¹⁸

atīntrīyaḥ MS

puruṣaviśeṣas |
tena tadvyāpārapuraḥsaraprasūtir¹⁹

tvad° MS

api tṛṇādis tathātvena na
pratīyate | na cādṛśyānupalambho 'rthābhāvaṃ sādhayati | tato
yady api tṛṇādayaḥ puruṣapūrvakā na pratīyante tathāpi na teṣām
apauruṣeyataiva yato vyāpter agrahaṇaṃ syāt |

etad apy asat | yato na tāvad iha puruṣavyāpārapūrvakatā
pratīyate tṛṇādīnām | sā ca puruṣasyādṛśyatvād²⁰

°sya dṛ° MS

asattvād vā
na pratīyatāṃ | kim anena vicāritena²¹

vimari° MS

| sarvathā kiṃcit
kāryaṃ puruṣapūrvakam apaśyann avyāptim |[p. IIA.6 ] kāryamātrasya
puruṣeṇa kaścid avagacchati | vyāpter anavagame²²

asavaga° MS

ca kuto 'nu
mānavārtāpi²³

anumānu° MS

|

syād etat | yadi na buddhimatpūrvakaṃ kāryaṃ ghaṭādikam
api tathābhūtaṃ na syāt | akāraṇāt sakṛd apy anutpatteḥ |
tasmād ekam api kāryaṃ puruṣakāraṇakaṃ pratiyan viśeṣābhā
vāt | sarvam eva kāryaṃ buddhimatpūrvakatvena pratipadyate |
yathā mahānase vahnihetukaṃ dhūmam upalabhamānaḥ sarvam eva
dhūmaṃ taddhetukam ākalayati |

etad apy ayuktam | viśeṣābhāvasyaivāsiddheḥ²⁴

°ddhaiḥ MS

| anyā
dṛśam eva hi kāryaṃ puruṣanibandhanaṃ ghaṭādi dṛṣṭam |
anyādṛśaṃ cedam | tanutaruprabhṛti | kāryam iti abhidhānam
[p. 41 ] eva samānaṃ pralāpaḥ | tato vyāptipratītikāle pratikṣiptam
evedṛśam | na hi vahnivyāptaṃ dhūmaṃ pratipadyamānaḥ kaścic
citranyastam api dhūmaṃ dhūmaśabdābhidheyatāmā[p. IIB.11 ]trasāmyād
vahnivyāptaṃ pratipadyate |

nanu ghaṭādikam api kāraṇe sati bhāvāt | kāryam ity
ucyate | tarvādikam api sati kāraṇe bhavat kāryavyavahārayogyam
iti kāryatvena vivādāspadībhūtetarayor aviśeṣād ekatra buddhi
matpūrvakatāpratipādyaḥ²⁵

°pādyā MS

sarvatra tathābhāvaḥ pratīyate |

atrocyate | dhūmādhūmayor api kāryatvenāviśeṣād dhūma
kāryasya hutāśanahetukatāpratītyā²⁶

°kātā° MS

sarvasya kāryasya taddhe
tukatānumānam apy evaṃvādirītyā devānāṃpriyasya prasajyate |

atha manyase na kāryamātraṃ vahnimātravyāptaṃ pratipannaṃ
kiṃ tu kāryaviśeṣo dhūma iti tata eva tasyānumānaṃ na kārya
mātrād iti |

kasmāt punaḥ kāryamātraṃ puruṣavyāptam ivāgnivyāptam
api na pratīyata ity etad evocyate | tatrāpi hi śakyam etad
abhidhātum | yadi kiṃcid²⁷

°mid MS

kāryam agnipūrva[p. IIA.11 ]kaṃ na
syāt | dhūmo 'py agnipūrvako na syāt | akāraṇasya sakṛd apy
ajanakatvād iti |

atha kāryāntaram agnim antareṇāpi jāyamānaṃ dṛṣṭam iti na
kāryamātrasyāgninā vyāptir iti |

yady evaṃ²⁸

evā MS

tṛṇādikam api puruṣam antareṇa jāyamānaṃ dṛṣṭam
iti | na kāryamātrasya puruṣavyāptatā pratyetuṃ śakyā |

atha yādṛśam eva kāryam anvayavyatirekābhyām tatpūrvakam 29

zu ergänzen wegen tadvyāptam und wegen puruṣapūrvakam im nächsten Satz.

upalabhyate tādṛśam eva tadvyāptam avadhāryata iti kāryamātrād³⁰

°mātrad MS

eṣyam anumānam |

evaṃ tarhi yādṛśam eva kāryam anvayavyatirekābhyāṃ pu
ruṣapūrvakam upalabhyate tādṛśam eva tadvyāptam avadhāryata
[p. 42 ] iti na kāryamātrāt puruṣānumānam | anyādṛśam eva ca kāryaṃ
ghaṭādi puruṣānvayavyatirekānuvidhāyi³¹

°dhyātyi MS

pratipannam ity akāme
nāpi pareṇābhyupagantavyaṃ...³²

1/2 Zeile wird vom oberen Teil des nächsten Folio verdeckt.

[p. IIB.10 ]dibhyo akriyā
darśino 'pi kṛtabuddhijanakebhyo vṛkṣādīnāṃ vaisādṛśyam³³

vaisa° MS

|
asati ca vivādāspadībhūtetaratvād³⁴

°tvār MS

anyādṛśatve śūnyanagara
dṛṣṭasya devakulāder iva vṛkṣāder api nāsmadādivilakṣaṇakartṛ
pūrvakānumānam³⁵

°dātīvi° MS. Eine Negation ist überflüssig. Tilge na in nāsmād°.

anavaśyaṃ syāt |

athādṛśyatvād evāsmadāder vailakṣanyaṃ vṛkṣādividhātur
abhidhīyate³⁶

°dhā° MS

|

tad api na yuktimat³⁷

°mata MS

| na hi ghaṭaviṭapikāraṇayor³⁸

°yo MS

dṛśyā
dṛśyatāmātreṇa vailakṣaṇyam īśvarakāraṇavādinām³⁹

°vahninām MS

iṣṭam | pi
śācāder adṛśyasya saṃbhavāt | na ca ya eva vṛkṣādikārī puruṣo
'smadādīnām adṛśyaḥ sa eveśvara iti | śakyate vaktum⁴⁰

vaktaṃvyaṃ MS. Es liegt eine Kombination von iti śakyate vaktum und iti vaktavyam vor.

|
ka eva hi viśvanirmāṇapravīṇaḥ⁴¹

°nirvāṇapradhīṇaḥ MS

sarvapadārthaparamārthañaḥ
puruṣaviśeṣo maheśvara iti teṣām⁴²

teṣāṃm MS

abhipretam | na cādṛśya
kartṛkapūrvakatāprasiddhāv api sajātīyānām api ta[p. IIA.10 ]rūṇām
ekakartṛkatā sidhyati | prāg eva nagaranadīparvatādīnām ekā
ntena parasparavijātīyānāṃ⁴³

°rāvījā° MS

| na hi dṛśyakartṛpūrvakāṇām
api ghaṭādīnām ekakartṛkatā pratīyate |

atha manyeta | jānīma eva vayam ātmātmamānānāṃ sāmarthya
gocaram | na cāsmadādijanena śaktenāpi⁴⁴

vahnanāpi MS

nirmātum amī pāryante
parvatādayaḥ | tataḥ parvatādīnāṃ racayitā⁴⁵

°ta MS

sidhyann asmadādi
vilakṣaṇa eva sidhyatīti |

vismaraṇaśīlo devānāṃpriyaḥ prakaraṇaṃ na lakṣayati⁴⁶

lakṣurpyati MS

|
tathā hīdam⁴⁷

hi° MS

atra prakṛtam | Īśvaravādināpi vṛkṣādīnāṃ gha
ṭādibhyo vailakṣaṇyaṃ⁴⁸

°kṣeṇyaṃ MS

niyamenābhyupagantavyam | anyapuruṣa
kāryebhyo viśeṣam anubhavantaḥ katham amī tadvilakṣaṇena kartrā

[p. 43 ] kṛtāḥ sādhyerann iti | tato yady ayam idānīm asmadādyatiśā
yipuruṣaprasiddhipratyāśayā asmadādyaśakyakri[p. IIB.12 ]yatayā
asmadādikāryebhyo vṛkṣādīnāṃ vailakṣaṇyam ācakṣīta⁴⁹

°kṣīt MS

| tadā
siddham eṣām anyādṛśatvam | siddhe cānyādṛśatve na ghaṭādīnāṃ
kāryāṇāṃ pauruṣeyatvaprasiddhā sarvasya kāryasya pauruṣeyatā
vyāptiḥ⁵⁰

°yatarvyā° MS

sidhyatīti salilāñjalir Īśvarasiddhaye deyaḥ |

atha pratyakṣabādhitatvān na kāryamātram agnivyāptaṃ⁵¹

°tiṃ MS

pra
tīyate | puruṣeṇa vyāptiḥ punar adṛśyatvāt tasya na pra
tyakṣeṇa bādhyate tṛṇādau | tad etad api nyāyācāryasya⁵²

nyāya° MS

bhā
ṣitam |

tathā hy atra vikalpadvayam | yad⁵³

yat MS

yad agnivyāptiṃ kārya
sya gṛhṇāti tat pratyakṣaṃ pramāṇam⁵⁴

°ṇaṃm MS

apramāṇaṃ vā syāt | yadi
tāvat tat pramāṇaṃ kathaṃ tasya pramāṇāntareṇa bādhaḥ⁵⁵

°dhā MS

|
athāpramāṇaṃ dhūmasyāpi tena vahnivyāptir aśakyā sādhayitum |
atha dhūmakāryasya vahnivyāptiṃ sādhayati kāryatvenāviśeṣād
anyasyāpi kiṃ na sādhayatīti dustaravyasanaśaṃkāpraveśaḥ⁵⁶

trastara° MS

|

[p. IIA.12 ] atha viśiṣṭam⁵⁷

vaśiṣṭam MS

eva kāryaṃ⁵⁸

kāmam MS

vahnināntarīyakam iti
na tadvijātīyasya⁵⁹

taḥnnijā° MS

kāryasya vahnivyāptatvāvasāyaḥ |

viśiṣṭam eva tarhi kāryaṃ puruṣanāntarīyakam iti na
tadvijātīyasya puruṣavyāptatvāvasāya iti na pratyakṣabādhābā
dhayor upakṣepaḥ⁶⁰

°kṣeyaḥ MS

sādhīyān | asmadādyasāmarthyam⁶¹

tasmādīty asamātrārtham MS

atattvam |
yadi bhaved darśanādarśanābhyāṃ vyāptiḥ⁶²

vya° MS

| sādhyasādhanayor
apratibandhavatāṃ⁶³

atitotātravatāṃ MS

tadā na kāryamātrasya puruṣapūrvakatayā
vyāptir upavarṇayituṃ yuktā | puruṣavyāpārādarśane 'pi tṛṇā
dīnām udayamānānām⁶⁴

°yānām MS

upalambhāt | atha pratibandhanibandhanā⁶⁵

tāti° MS

tadāpi na kāryamātrasya puruṣapūrvakatayā vyāptir upavarṇa
yituṃ yuktā | tasyaiva pratibandhasiddher asiddher ity alaṃ
bahubhāṣitayā |
tasmād avasthitam etat | akartṛkam idam ||66

Kolophon fehlt.

Notes

1

Unter dem Titel Anekāntavādanirāsa hat IYENGAR a.a.O., 81-85 einen Text Jitāris ediert, der im Kolophon als Digambaramataparīkṣā bezeichnet wird. Er beginnt: idānīm ārhatamataṃ vicāryate; - ihāmī digambarāḥ dravyaparyāyarūpeṇa utpattisthitipralayātmakaṃ bhāvagrāmaṃ varṇayanti |... Im vorliegenden Konvolut findet sich nun ein Text, der eine ganz ähnliche Struktur hat, dessen Titel uns aber nicht erhalten ist. Er umfaßt die Folios IIB|9; IIA|9; IIB|6; IIA|6; IIB|11; IIA|11; IIB|10; IIA|10; IIB|12; IIA|12; (Schluß fehlt). Entsprechend der Digambaramataparīkṣā wird hier Īśvaravādimataparīkṣā als tentativer Titel vorgeschlagen. Bühnemann 1982, p. 19.

Return

2 | tanvādi° ? MS Return
3 | °tunvādi° MS Return
4 | °vya° MS Return
5 | tanvādi° ? MS Return
6 | °mataḥ | kartṛiranu° MS Return
7 | °yatuṃ | yatraṃ MS Return
8 | tṛnā° MS Return
9 | idṛ° MS Return
10 | °ṇā MS Return
11 | °dhayaś MS Return
12 | sāntigra° MS Return
13 | °māṇe so° MS Return
14 | °mānāva° MS Return
15 | °yaṃ MS Return
16 | tyāktaṃ MS; cf. 39.10f. Return
17 | °yate MS Return
18 | atīntrīyaḥ MS Return
19 | tvad° MS Return
20 | °sya dṛ° MS Return
21 | vimari° MS Return
22 | asavaga° MS Return
23 | anumānu° MS Return
24 | °ddhaiḥ MS Return
25 | °pādyā MS Return
26 | °kātā° MS Return
27 | °mid MS Return
28 | evā MS Return
29 | zu ergänzen wegen tadvyāptam und wegen puruṣapūrvakam im nächsten Satz. Return
30 | °mātrad MS Return
31 | °dhyātyi MS Return
32 | 1/2 Zeile wird vom oberen Teil des nächsten Folio verdeckt. Return
33 | vaisa° MS Return
34 | °tvār MS Return
35 | °dātīvi° MS. Eine Negation ist überflüssig. Tilge na in nāsmād°. Return
36 | °dhā° MS Return
37 | °mata MS Return
38 | °yo MS Return
39 | °vahninām MS Return
40 | vaktaṃvyaṃ MS. Es liegt eine Kombination von iti śakyate vaktum und iti vaktavyam vor. Return
41 | °nirvāṇapradhīṇaḥ MS Return
42 | teṣāṃm MS Return
43 | °rāvījā° MS Return
44 | vahnanāpi MS Return
45 | °ta MS Return
46 | lakṣurpyati MS Return
47 | hi° MS Return
48 | °kṣeṇyaṃ MS Return
49 | °kṣīt MS Return
50 | °yatarvyā° MS Return
51 | °tiṃ MS Return
52 | nyāya° MS Return
53 | yat MS Return
54 | °ṇaṃm MS Return
55 | °dhā MS Return
56 | trastara° MS Return
57 | vaśiṣṭam MS Return
58 | kāmam MS Return
59 | taḥnnijā° MS Return
60 | °kṣeyaḥ MS Return
61 | tasmādīty asamātrārtham MS Return
62 | vya° MS Return
63 | atitotātravatāṃ MS Return
64 | °yānām MS Return
65 | tāti° MS Return
66 | Kolophon fehlt. Return