Cakrapāṇidatta

Cakradatta

Title: Cakradatta

Author: Cakrapāṇidatta

Funder: The transcription was made possible through funding from the European Union’s Horizon 2020 research and innovation programme under grant agreement No. 639363.

Principal: Dagmar Wujastyk The AyurYog.org Project

RespStmt: Data entry by Aurorachana, Auroville

RespStmt: Prepared for SARIT by Liudmila Olalde

Adhikāra 1

१गुणत्रयविभेदेन मूर्तित्रयमुपेयुषे ।

त्रयीभुवे त्रिनेत्राय त्रिलोकीपतये नमः ॥ १ ॥

नानायुर्वेदविख्यातसद्योगैश्चक्रपाणिना ।

क्रियते संग्रहो गूढवाक्यबोधकवाक्यवान् ॥ २ ॥

२रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ।

ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत् ॥ ३ ॥

नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाऽभ्यङ्गान्नमैथुनम् ।

क्रोधप्रवातव्यायामकषायांश्च विवर्जयेत् ॥ ४ ॥

३ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात् ।

क्षयाऽनिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् ॥ ५ ॥

[p. 1-b ]

आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामो मार्गान्पिधापयन् ।

विदधाति ज्वरं दोषस्तस्माल्लङ्घनमाचरेत् ॥ ६ ॥

अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ।

ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् ॥ ७ ॥

प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत् ।

बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः ॥ ८ ॥

४तत्तु मारुतक्षुत्तृष्णामुखशोषभ्रमान्विते ।

कार्यं न बाले वृद्धे वा न गर्भिण्यां न दुर्बले ॥ ९ ॥

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे ।

हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्त्राक्लमे गते ॥ १० ॥

स्वेदे जातेऽरुचौ चापि क्षुत्पिपासासहोदये ।

कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि ॥ ११ ॥

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च ।

क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः ॥ १२ ॥

मनसः संभ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि ।

देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत् ॥ १३ ॥

[p. 2-a ]

५सद्योभुक्तस्य वा जाते ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते ।

वमनं वमनार्हस्य शस्तमित्याह वाग्भटः ॥ १४ ॥

कफप्रधानानुत्क्लिष्टान्दोषानामाशयस्थितान् ।

बुद्ध्वा ज्वरकरान्काले वम्यानां वमनैर्हरेत् ॥ १५ ॥

अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणे ज्वरे ।

हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च कुरुते भृशम् ॥ १६ ॥

तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ।

सद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम् ॥ १७ ॥

दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं च तत् ।

स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदप्रदं शिवम् ॥ १८ ॥

[p. 2-b ]

६मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः ।

शृतशीतं जलं दद्यात्पिपासाज्वरशान्तये ॥ १९ ॥

मुख्यभेषजसम्बन्धो निषिद्धस्तरुणे ज्वरे ।

तोयपेयादिसंस्कारे निर्दोषं तेन भेषजम् ॥ २० ॥

यदप्सु शृतशीतासु षडङ्गादि प्रयुज्यते ।

कर्षमात्रं ततो दत्त्वा साधयेत्प्रास्थिकेऽम्भसि ॥ २१ ॥

अर्धशृतं प्रयोक्तव्यं पाने पेयादिसंविधौ ।

वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत् ॥ २२ ॥

यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः ।

लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम् ॥ २३ ॥

पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः ।

पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि ॥ २४ ॥

श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत् ।

कोष्ठे विबद्धे सरुचि पिबेत्पेयां शृतां ज्वरी ॥ २५ ॥

मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।

पञ्चमूल्या लघीयस्या गुर्व्या ताभ्यां सधन्यया ॥ २६ ॥

कणया यूषपेयादिं साधनं स्याद्यथाक्रमम् ।

वातपित्ते वातकफे त्रिदोषे श्लेष्मपित्तजे ॥ २७ ॥

यवागूः स्यात्त्रिदोषघ्नी व्याघ्रीदुस्पर्शगोक्षुरैः ।

कर्षार्धं वा कणाशुण्ठ्योः कल्कद्रव्यस्य वा पलम् ॥ २८ ॥

विनीय पाचयेद्युत्तया वारिप्रस्थेन चापराम् ।

षडङ्गपरिभाषैव प्रायः पेयादिसंमता ॥ २९ ॥

यवागूमुचिताद्भक्ताच्चतुर्भागकृतां वदेत् ।

[p. 3-a ]

७सिक्थकै रहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ॥ ३० ॥

यवागूर्बहुसिक्था स्याद्विलेपी विरलद्रवा ।

अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी तु चतुर्गुणे ॥ ३१ ॥

मण्डश्चतुर्दशगुणे यवागूः षड्गुणेंऽम्भसि ।

पांशुधाने यथा वृष्टिः क्लेदयत्यतिकर्दमम् ॥ ३२ ॥

तथा श्लेष्मणि संवृद्धे यवागूः श्लेष्मवर्धिनी ।

गदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके ॥ ३३ ॥

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूरहिता ज्वरे ।

तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रदेयं लाजशक्तुभिः ॥ ३४ ॥

८ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम् ।

द्रवेणालोडितास्ते स्युस्तर्पणं लाजशक्तवः ॥ ३५ ॥

[p. 3-b ]

श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसौदनः ।

मुद्गयूषौदनश्चापि देयः कफसमुद्भवे ॥ ३६ ॥

स एव सितया युक्तः शीतपित्तज्वरे हितः ।

रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह ॥ ३७ ॥

यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः ।

मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तात्मके हितः ॥ ३८ ॥

ह्रस्वमूलकयूषस्तु कफवातात्मके हितः ।

निम्बमूलकयूषस्तु हितः पित्तकफात्मके ॥ ३९ ॥

मुद्गान्मसूरांश्चणकान्कुलत्थांश्चाढकानपि ।

आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् ॥ ४० ॥

पटोलपत्रं वार्ताकं कुलकं कारवेल्लकम् ।

कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् ॥ ४१ ॥

पत्रं गुडूच्याः शाकार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् ।

ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ॥ ४२ ॥

अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपि वा ।

९अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम् ॥ ४३ ॥

धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत् ।

सातत्यात्स्वाद्वभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम् ॥ ४४ ॥

[p. 4-a ]

कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः ।

ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु ॥ ४५ ॥

श्लेष्मक्षये विवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा ।

गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात्कथंचन ॥ ४६ ॥

नहि तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा ।

लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः ॥ ४७ ॥

पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे ।

आसप्तरात्रं तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः ॥ ४८ ॥

मध्यं द्वादशरात्रं तु पुराणमत उत्तरम् ।

पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेत्तु तम् ॥ ४९ ॥

ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम् ।

सप्ताहात्परतोऽस्तब्धे सामे स्यात्पाचनं ज्वरे ॥ ५० ॥

निरामे शमनं स्तब्धे सामे नौषधमाचरेत् ।

लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ॥ ५१ ॥

तन्त्रालस्याविपाकास्यवैरस्यं गुरुगात्रता ।

क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवाञ्ज्वरः ॥ ५२ ॥

आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् ।

भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ॥ ५३ ॥

मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च ।

पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ॥ ५४ ॥

[p. 4-b ]

१०नागरं देवकाष्ठं च धन्याकं बृहतीद्वयम् ।

दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम् ॥ ५५ ॥

पीतांबुर्लङ्घितः क्षीणोजीर्णी भुक्तः पिपासितः ।

न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधनमथेतरत् ॥ ५६ ॥

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं

हन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव ।

तद्बालवृद्धयुवतीमृदुभिश्च पीतं

ग्लानिं परां नयति चाशु बलक्षयं च ॥ ५७ ॥

अनुलोमोऽनिलः स्वस्थ्यं क्षुत्तृष्णासुमनस्कता ।

लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिजीर्णौषधाकृतिः ॥ ५८ ॥

क्लमो दाहाङ्गसदनं भ्रमो मूर्च्छा शिरोरुजा ।

अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः ॥ ५९ ॥

औषधशेषे भुक्तं पीतं च तथौषधं सशेषेऽन्ने ।

प्रकरोति गदोपशमं प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च ॥ ६० ॥

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्या-

दन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति ।

प्राग्भूक्तसेवितमथौषधमेतदेव

दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुवराङ्गनाभ्यः ॥ ६१ ॥

[p. 5-a ]

११मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषमग्निं बलं वयः ।

व्याधिं द्रव्यं च कोष्ठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ ६२ ॥

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे ।

जघनस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथ्यौषधेषु च ॥ ६३ ॥

कर्षादौ तु पलं यावद्दद्यात्षोडशिकं जलम् ।

ततस्तु कुडवं यावत्तोयमष्टगुणं भवेत् ॥ ६४ ॥

क्वाथ्यद्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम् ।

१२द्वात्रिंशन्माषकैर्माषश्चरकस्य तु तैः पलम् ॥ ६५ ॥

अष्टचत्वारिंशता स्यात्सुश्रुतस्य तु माषकः ।

द्वादशभिर्धान्यमाषैश्चतुःषष्ट्या तु तैः पलम् ॥ ६६ ॥

एतच्च तुलितं पञ्चरक्तिमाषात्मकं पलम् ।

चरकार्धपलोन्मानं चरके दशरक्तिकैः ॥ ६७ ॥

माषैः पलं चतुःषष्ट्या यद्भवेत्तत्तथेरितम् ।

तस्मात्पलं चतुःषष्ट्या माषकैर्दशरक्तिकैः ॥ ६८ ॥

चरकानुमतं वैद्यैश्चिकित्सासूपयुज्यते ।

[p. 5-b ]

१३बिल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे ॥ ६९ ॥

पाचनं पिप्पलीमूलं गुडूची विश्वजोऽथवा ।

किराताब्दामृतोदीच्यबृहतीद्वयगोक्षुरैः ॥ ७० ॥

सस्थिराकलसीविश्वैः क्वाथो वातज्वरापहः ।

रास्ना वृक्षादनी दारु सरलं सैलवालुकम् ॥ ७१ ॥

कषायः शर्कराक्षौद्रयुक्तो वातज्वरापहः ।

प्रक्षेपः पादिकः क्वाथ्यात्स्नेहे कल्कसमो मतः ॥ ७२ ॥

परिभाषामिमामन्ये प्रक्षेपेऽप्यूचिरे यथा ।

कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानां च सर्वशः ॥ ७३ ॥

द्रवशुक्त्या स लेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ।

मात्रा क्षौद्रघृतादीनां स्नेहे क्वाथेषु चूर्णवत् ॥ ७४ ॥

बिल्वादिपञ्चमूली च गुडूच्यामलके तथा ।

कुस्तुम्बुरुसमो ह्येष कषायो वातिके ज्वरे ॥ ७५ ॥

पिप्पलीशारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः ।

कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ॥ ७६ ॥

गुडूची शारिवा द्राक्षा शतपुष्पा पुनर्नवा ।

सगुडोऽयं कषायः स्याद्वातज्वरविनाशनः ॥ ७७ ॥

द्राक्षा गुडूची काश्मर्यं त्रायमाणाः सशारिवाः ।

निःक्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातज्वरापहम् ॥ ७८ ॥

शतावरीगुडूचीभ्यां स्वरसो यन्त्रपीडितः ।

गुडप्रगाढः शमयेत्सद्योऽनिलकृतं ज्वरम् ॥ ७९ ॥

[p. 6-a ]

१४कलिङ्गं कट्फलं मुस्तं पाठां तिक्तकरोहिणीं ।

पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ।

सक्षौद्रं पाचनं पैत्ते तिक्ताब्देन्द्रयवैः कृतम् ॥ ८० ॥

लोध्रोत्पलामृतापद्मशारिवाणां सशर्करः ।

क्वाथः पित्तज्वरं हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥ ८१ ॥

पटोलयवनीक्वाथो मधुना मधुरीकृतः ।

तीव्रपित्तज्वरामर्दी पानात्तृड्दाहनाशनः ॥ ८२ ॥

दुरालभापर्पटकप्रियङ्गु-

भूनिम्बवासाकटुरोहिणीनाम् ।

जलं पिबेच्छर्करयावगाढं

तृष्णास्रपित्तज्वरदाहयुक्तः ॥ ८३ ॥

त्रायमाणा च मधुकं पिप्पलीमूलमेव च ।

किराततिक्तकं मुस्तं मधुकं सबिभीतकम् ॥ ८४ ॥

सशर्करं पीतमेतत्पित्तज्वरनिबर्हणम् ।

मृद्वीका मधुकं निम्बं कटुका रोहिणी समा ।

अवश्यायस्थितं पाक्यमेतत्पित्तज्वरापहम् ॥ ८५ ॥

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः ।

किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरैः ॥ ८६ ॥

विश्वाम्बुपर्पटोशीरघनचन्दनसाधितम् ।

दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् ॥ ८७ ॥

पर्पटामृतधात्रीणां क्वाथः पित्तज्वरापहः ।

द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्याश्चाथवा पुनः ॥ ८८ ॥

[p. 6-b ]

द्राक्षाभयापर्पटकाब्दतिक्ता-

क्वाथं ससम्पाकफलं विदध्यात् ।

प्रलापमूर्च्छाभ्रमदाहशोष-

तृष्णान्विते पित्तभवे ज्वरे तु ॥ ८९ ॥

१५व्युषितं धन्याकजलं प्रातः पीतं सशर्करं पुंसां

अन्तर्दाहं शमयत्यचिराद्दूरप्ररूढमपि ॥ ९० ॥

पित्तज्वरेण तप्तस्य क्रियां शीतां समाचरेत् ।

विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् ॥ ९१ ॥

एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ।

घृतभृष्टाम्लपिष्टा च धात्रीलेपाच्च दाहनुत् ॥ ९२ ॥

[p. 7-a ]

अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्लिहेत् ।

बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ॥ ९३ ॥

कालेयचन्दनानन्तायष्टीबदरकाञ्जिकैः ।

सघृतैः स्याच्छिरोलेपस्तृष्णादाहार्तिशान्तये ॥ ९४ ॥

उत्तानसुप्तस्य गभीरताम्र-

कांस्यादिपात्रं प्रणिधाय नाभौ ।

तत्राम्बुधाराबहुला पतन्ती

निहन्ति दाहं त्वरितं सुशीता ॥ ९५ ॥

शीतकाञ्जिकवस्त्रावगुण्ठनं दाहनाशनम् ।

जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि तु दापयेत् ।

केशरं मातुलुङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् ॥ ९६ ॥

१६मातुलुङ्गशिफाविश्वब्राह्मीग्रन्थिकसंभवम् ।

कफज्वरेऽम्बु सक्षारं पाचनं वा कणादिकम् ॥ ९७ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् ।

मरिचैलाजमोदेन्द्रपाठारेणुकजीरकम् ॥ ९८ ॥

भार्गी महानिम्बफलं हिङ्गुरोहिणिसर्षपम् ।

विडङ्गातिविषे मूर्वा चेत्ययं कीर्तितो गणः ॥ ९९ ॥

[p. 7-b ]

पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यारोचकानिलान् ।

निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नस्त्वामपाचनः ॥ १०० ॥

कटुकं चित्रकं निम्बं हरिद्रातिविषे वचाम् ।

कुष्ठमिन्द्रयवं मूर्वां पटोलं चापि साधितम् ॥ १०१ ॥

पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं श्लैष्मिके ज्वरे ।

निम्बविश्वामृतादारु शटीभूनिम्बपौष्करम् ॥ १०२ ॥

पिप्पल्यौ बृहती चेति क्वाथो हन्ति कफज्वरम् ।

सिन्धुवारदलक्वाथं शोषणं कफजे ज्वरे ॥ १०३ ॥

जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे वा पिहिते पिबेत् ।

आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः ।

सर्वज्वरकफातङ्कभेदी दीपनपाचनः ॥ १०४ ॥

त्रिफलापटोलवासा

च्छिन्नरुहातिक्तरोहिणीषड्ग्रन्थाः ।

मधुना श्लेष्मसमुत्थे

दशमूलीवासकस्य वा क्वाथः ॥ १०५ ॥

मुस्तं वत्सकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी ।

परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ॥ १०६ ॥

[p. 8-a ]

१७कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णा च मधुना सह ।

कासश्वासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत् ॥ १०७ ॥

कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानां च सर्वशः ।

द्रवशुक्त्या स लेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ॥ १०८ ॥

ऊर्ध्वजत्रुगरोगघ्नी सेयं स्यादवलेहिका ।

अधोरोगहरी या तु सा पूर्वं भोजनान्मता ॥ १०९ ॥

क्षौद्रोपकुल्यासंयोगः कासश्वासज्वरापहः ।

प्लीहानं हन्ति हिक्कां च बालानां च प्रशस्यते ॥ ११० ॥

संसृष्टदोषेषु हितं संसृष्टमथ पाचनम् ।

१८विश्वामृताब्दभूनिम्बैः पञ्चमूलीसमन्वितैः ।

कृतः कषायो हन्त्याशु वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ १११ ॥

त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षापरूषकैः ।

शृतमम्बु हरेत्तूर्णं वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ ११२ ॥

किराततिक्तममृताद्राक्षामामलकीं शठीम् ।

निःक्वाथ्य पित्तानिलजे क्वाथं तं सगुडं पिबेत् ॥ ११३ ॥

[p. 8-b ]

१९निदिग्धिकाबलारास्नात्रायमाणमृतायुतैः ।

मसूरविदलैः क्वाथो वातपित्तज्वरं जयेत् ॥ ११४ ॥

गुडूची पर्पटं मुस्तं किरातं विश्वभेषजम् ।

वातपित्तज्वरे देयं पञ्चभद्रमिदं शुभम् ॥ ११५ ॥

मधुकं सारिवे द्राक्षा मधुकं चन्दनोत्पलम् ।

काश्मरी पद्मकं लोध्रं त्रिफलां पद्मकेशरम् ॥ ११६ ॥

परूषकं मृणालं च न्यसेदुत्तमवारिणि ।

मधुलाजसितायुक्तं तत्पीतमुषितं निशि ॥ ११७ ॥

वातपित्तज्वरं दाहतृष्णामूर्च्छावमिभ्रमान् ।

शमयेद्रक्तपित्तं च जीमूतानिव मारुतः ॥ ११८ ॥

२०पटोलं चन्दनं मूर्वा तिक्ता पाठामृतागणः ।

पित्तश्लेष्मारुचिच्छर्दिज्वरकण्डूविषापहः ॥ ११९ ॥

गुडूची निम्बधान्याकं पद्मकं चन्दनानि च ।

एष सर्वज्वरान्हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः ।

हृल्लासारोचकच्छर्दिपिपासादाहनाशनः ॥ १२० ॥

२१किरातं नागरं मुस्तं गुडूचीं च कफाधिके ।

पाठोदीच्यामृणालैस्तु सह पित्ताधिके पिबेत् ॥ १२१ ॥

[p. 9-a ]

२२कण्टकार्यमृता भांर्गी नागरेन्द्रयवासकम् ।

भूनिम्बं चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणी ॥ १२२ ॥

काषायं पाययेदेतत्पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ।

दाहतृष्णारुचिच्छर्दिकासहृत्पार्श्वशूलनुत् ॥ १२३ ॥

सपत्रपुष्पवासाया रसः क्षौद्रसितायुतः ।

कफपित्तज्वरं हन्ति सास्रपित्तं सकामलम् ॥ १२४ ॥

पटोलं पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकं बला ।

साधितोऽयं कषायः स्यात्पित्तश्लेष्मोद्भवे ज्वरे ॥ १२५ ॥

२३गुडूचीन्द्रयवारिष्टपटोलं कटुरोहिणी ।

नागरं चन्दनं मुस्तं पिप्पलीचूर्णसंयुतम् ॥ १२६ ॥

अमृताष्टक इत्येष पित्तश्लेष्मज्वरापहः ।

हृल्लासारोचकच्छर्दितृष्णादाहनिवारणः ॥ १२७ ॥

पटोलयवधन्याकं मुद्गामलकचन्दनम् ।

पैत्तिके श्लेष्मपित्तोत्थे ज्वरे तृट्च्छर्दिदाहनुत् ॥ १२८ ॥

क्षुद्रामृताभ्यां सह नागरेण

सपौष्करं चैव किराततिक्तम् ।

पिबेत्कषायं त्विह पञ्चतिक्तं

ज्वरं निहन्त्यष्टविधं समग्रम् ॥ १२९ ॥

[p. 9-b ]

२४सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ।

पीत्वा ज्वरे जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् ॥ १३० ॥

दीपनं कफविच्छेदि वातपित्तानुलोमनम् ।

ज्वरघ्नं पाचनं भेदि शृतं धान्यपटोलयोः ॥ १३१ ॥

कफवातज्वरे स्वेदान्कारयेद्रूक्षनिर्मितान् ।

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् ॥

हत्वा वातकफस्तम्भं स्वेदो ज्वरमपोहति ॥ १३२ ॥

खर्परभृष्टपटस्थितकाञ्जिकसिक्तो हि बालुकास्वेदः ।

शमयति वातकफामयमस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन् ॥ १३३ ॥

मुस्तनागरभूनिम्बं त्रयमेतत्त्रिकार्षिकम् ।

कफवातामशमनं पाचनं ज्वरनाशनम् ॥ १३४ ॥

२५पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरम् ।

दीपनीयः स्मृतो वर्गः कफानिलगदापहः ॥ १३५ ॥

पिप्पलीभिः शृतं तोयमनभिष्यन्दि दीपनम् ।

वातश्लेष्मविकारघ्नं प्लीहज्वरविनाशनम् ॥ १३६ ॥

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ता-

हरीतकीभिः क्वथितः कषायः ।

सामे सशूले कफवातयुक्ते

ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च ॥ १३७ ॥

[p. 10-a ]

२६क्षुद्रामृतानागरपुष्कराह्वयैः

कृतः कषायः कफमारुतोद्भवे

सश्वासकासारुचिपार्श्वरुक्करे

ज्वरे त्रिदोषप्रभवे च शस्यते ॥ १३८ ॥

२७दशमूलीरसः पेयः कणायुक्तः कफानिले ।

अविपाकेऽतिनिद्रायां पार्श्वरुक्श्वासकासके ॥ १३९ ॥

मुस्तं पर्पटकः शुण्ठी गुडूची सदुरालभा ।

कफवातारुचिच्छर्दिदाहशोषज्वरापहः ॥ १४० ॥

दारुपर्पटभांर्ग्यब्दवचाधान्यककट्फलैः ।

साभयाविश्वभूतिक्तैः क्वाथो हिङ्गुमधूत्कटः ॥ १४१ ॥

कफवातज्वरे पीतो हिक्काश्वासगलग्रहान् ।

कासशोषप्रसेकांश्च हन्यात्तरुमिवाशनिः ॥ १४२ ॥

मात्राक्षौद्रघृतादीनां स्नेहे क्वाथेषु चूर्णवत् ।

माक्षिकं हिङ्गु सिन्धूत्थं जरणाद्यास्तु शाणिकाः ॥ १४३ ॥

मातुलुङ्गफलकेशरो धृतः

सिन्धुजन्ममरिचान्वितो मुखे ।

हन्ति वातकफरोगमास्यगं

शोषमाशु जडतामरोचकम् ॥ १४४ ॥

[p. 10-b ]

२८लङ्घनं बालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा ।

अवलेहोऽञ्जनं चैव प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोषजे ॥ १४५ ॥

सन्निपातज्वरे पूर्वं कुर्यादामकफापहम् ।

पश्चाच्छ्लेष्मणि संक्षीणे शमयेत्पित्तमारुतौ ॥ १४६ ॥

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा दशरात्रमथापि वा ।

लङ्घनं सन्निपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात् ॥ १४७ ॥

दोषाणामेव सा शक्तिर्लङ्घने या सहिष्णुता ।

नहि दोषक्षये कश्चित्सहते लङ्घनादिकम् ॥ १४८ ॥

आर्द्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं सकटुत्रिकम् ।

आकण्ठं धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः ॥ १४९ ॥

तेनास्यहृदयाच्छ्लेष्मामन्यापार्श्वशिरोगलान् ।

लीनोऽप्याकृष्यते शुष्को लाघवं चास्य जायते ॥ १५० ॥

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च मूर्च्छाकासगलामयाः ।

मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति ॥ १५१ ॥

सकृद्द्वित्रिचतुः कुर्याद्दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ।

एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनाम् ॥ १५२ ॥

मातुलुङ्गार्द्रकरसं कोष्णं त्रिलवणान्वितम् ।

अन्यद्वा सिद्धिविहितं तीक्ष्णं नस्यं प्रयोजयेत् ॥ १५३ ॥

तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रभिन्नश्च प्रसिच्यते ।

शिरोहृदयकण्ठास्यपार्श्वरुक् चोपशाम्यति ॥ १५४ ॥

[p. 11-a ]

२९मधूकसारसिन्धूत्थवचोषणकणाः समाः ।

श्लक्ष्णं पिष्ट्वाम्भसा नस्यं कुर्यात्संज्ञाप्रबोधनम् ॥ १५५ ॥

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपं कुष्ठमेव च ।

बस्तमूत्रेण पिष्टानि नस्यं तन्द्रीनिवारणम् ॥ १५६ ॥

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः ।

अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः ॥ १५७ ॥

३०कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी ।

श्लक्ष्णचूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत् ॥ १५८ ॥

एषावलेहिका हन्ति सन्निपातं सुदारुणम् ।

हिक्कां श्वासं च कासं च कण्ठरोगं नियच्छति ॥ १५९ ॥

ऊर्ध्वगश्लेष्महरणे उष्णस्वेदादिकर्मणि ।

विरोध्युष्णे मधु त्यक्त्वा कार्यैषार्द्रकजै रसैः ॥ १६० ॥

[p. 11-b ]

३१यवकोलकुलत्थानां मुद्गमूलकखण्डयोः ।

एकैकमुष्टिमाहृत्य पचेदष्टगुणे जले ॥ १६१ ॥

पञ्चमुष्टिक इत्येष वातपित्तकफापहः ।

शस्यते गुल्मशूले च श्वासे कासे क्षये ज्वरे ॥ १६२ ॥

३२पञ्चमूलीकिरातादिर्गणो योज्यस्त्रिदोषजे ।

पित्तोत्कटे च मधुना कणया च कफोत्कटे ॥ १६३ ॥

३३बिल्वस्योनाकगम्भारीपाटलागणिकारिकाः ।

दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत् ॥ १६४ ॥

शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहतीद्वयगोक्षुरम् ।

वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम् ॥ १६५ ॥

उभयं दशमूलं तु सन्निपातज्वरापहम् ।

कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते ।

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं कण्ठहृद्ग्रहनाशनम् ॥ १६६ ॥

३४चिरज्वरे वातकफोल्बणे वा

त्रिदोषजे वा दशमूलमिश्रः ।

किराततिक्तादिगणः प्रयोज्यः

शुद्ध्यर्थिने वा विवृताविमिश्रः ॥ १६७ ॥

[p. 12-a ]

३५दशमूली शठी शृङ्गी पौष्करं सदुरालभम् ।

भांर्गी कुटजबीजं च पटोलं कटुरोहिणी ॥ १६८ ॥

अष्टादशाङ्ग इत्येष सन्निपातज्वरापहः ।

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासहिक्कावमीहरः ॥ १६९ ॥

भूनिम्बदारुदशमूलमहौषधाब्द-

तिक्तेन्द्रबीजधनिकेभकणाकषायः ।

तन्त्रीप्रलापकसनारुचिदाहमोह-

श्वासादियुक्तमखिलं ज्वरमाशु हन्ति ॥ १७० ॥

३६मुस्तपर्पटकोशीरदेवदारुमहौषधम् ।

त्रिफलाधन्वयासश्च नीलीकम्पिल्लकं त्रिवृत् ॥ १७१ ॥

किराततिक्तकं पाठा बला कटुकरोहिणी ।

मधुकं पिप्पलीमूलं मुस्ताद्यो गण उच्यते ॥ १७२ ॥

अष्टादशाङ्गमुदितमेतद्वा सन्निपातनुत् ।

पित्तोत्तरे सन्निपाते हितं चोक्तं मनीषिभिः ॥

मन्यास्तम्भे उरोघाते उरःपार्श्वशिरोग्रहे ॥ १७३ ॥

३७शठीपुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा ।

गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी ॥ १७४ ॥

[p. 12-b ]

एष शठ्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः ।

कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासे तन्द्र्यां च शस्यते ॥ १७५ ॥

३८बृहत्यौ पुष्करं भांर्गी शठी शृङ्गी दुरालभा ।

वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी ॥ १७६ ॥

बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः ।

कासादिषु च सर्वेषु देयः सोपद्रवेषु च ॥ १७७ ॥

३९भांर्गी पुष्करमूलं च रास्नां बिल्वं यवानिकाम् ।

नागरं दशमूलं च पिप्पलीं चाप्सु साधयेत् ॥ १७८ ॥

सन्निपातज्वरे देयं हृत्पार्श्वानाहशूलिनाम् ।

कासश्वासाग्निमन्दत्वं तन्द्रीं च विनिवर्तयेत् ॥ १७९ ॥

द्विपञ्चमूली षड्ग्रन्था विश्वगृध्रनखीद्वयात् ।

कफवातहरः क्वाथः सन्निपातहरः परः ॥ १८० ॥

कारवीपुष्करैरण्डत्रायन्तीनागरामृताः ।

दशमूलीशठीशृङ्गीयासभांर्गीपुनर्नवाः ॥ १८१ ॥

तुल्या मूत्रेण निःक्वाथ्य पीताः स्रोतोविशोधनाः ।

अभिन्यासज्वरं घोरमाशु घ्नन्ति समुद्धतम् ॥ १८२ ॥

मातुलुङ्गाश्वभिद्बिल्वव्याघ्रीपाठोरुबूकजः ।

क्वाथोलवणमूत्राढ्योऽभिन्यासानाहशूलनुत् ॥ १८३ ॥

निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणं विद्याद्धतौजसम् ।

कण्ठरोधकफश्वासहिक्कासंन्यासपीडितः ॥ १८४ ॥

मातुलुङ्गार्द्रकरसं दशमूलाम्भसा पिबेत् ।

व्योषाब्दत्रिफलातिक्तापटोलारिष्टवासकैः ॥ १८५ ॥

सभूनिम्बामृतायासैस्त्रिदोषज्वरनुज्जलम् ।

[p. 13-a ]

४०त्रिवृद्विशालात्रिफला कटुकारग्वधैः कृतः ॥ १८६ ॥

सक्षारो भेदनः क्वाथः पेयः सर्वज्वरापहः ।

स्वेदोद्गमे ज्वरे देयश्चूर्णो भृष्टकुलत्थजः ॥ १८७ ॥

घर्षेज्जिह्वां जडां सिन्धुत्र्यूषणैः साम्लवेतसैः ।

उच्छुष्कां स्फुटितां जिह्वां द्राक्षया मधुपिष्टया ॥ १८८ ॥

लेपयेत्सघृतं चास्यं सन्निपातात्मके ज्वरे ।

काकजङ्घा जटा निद्रां जनयेच्छिरसि स्थिता ॥ १८९ ॥

सन्निपाते प्रकम्पन्तं प्रलपन्तं न बृंहयेत् ।

तृष्णादाहाभिभूतेऽपि न दद्याच्छीतलं जलम् ॥ १९० ॥

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः ।

शोथः संजायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ॥ १९१ ॥

रक्तावसेचनैः पूर्वं सर्पिःपानैश्च तं जयेत् ।

प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्वमनैः कवलग्रहैः ॥ १९२ ॥

गैरिकं पांशुकं शुण्ठीवचाकटुककाञ्जिकैः ।

कर्णशोथहरो लेपः सन्निपातज्वरे भृशम् ॥ १९३ ॥

कुलत्थकट्फले शुण्ठी कारवी च समांशकैः ।

सुखोष्णैर्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः ॥ १९४ ॥

[p. 13-b ]

४१निदिग्धिकानागरकामृतानां

क्वाथं पिबेन्मिश्रितपिप्पलीकम् ।

जीर्णज्वरारोचककासशूल-

श्वासाग्निमान्द्यार्दितपीनसेषु ॥ १९५ ॥

हन्त्यूर्ध्वगामयं प्रायः सायं तेनोपयुज्यते ।

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तः क्वाथश्छिन्नरुहोद्भवः ॥ १९६ ॥

जीर्णज्वरकफध्वंसी पञ्चमूलीकृतोऽथवा ।

कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत् ॥ १९७ ॥

जीर्णे ज्वरेऽग्निसादे च शस्यते गुडपिप्पली ।

कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी ॥ १९८ ॥

पटोलं शारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी ।

निम्बं पटोलं त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ ॥ १९९ ॥

किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम् ।

गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः ॥ २०० ॥

कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्च विधाञ्ज्वरान् ।

सन्ततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान् ॥ २०१ ॥

गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ।

दीर्घपत्रककर्णाख्यं नेत्रं खदिरसंयुतम् ॥ २०२ ॥

ताम्बूलैस्तद्दिने भुक्तं प्रातर्विषमनाशनम् ।

गुडूचीमुस्तधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् ॥ २०३ ॥

[p. 14-a ]

४२मुस्तामलकगुडूची-

विश्वौषधकण्टकारिकाक्वाथः ।

पीतः सकणाचूर्णः

समधुर्विषमज्वरं हन्ति ॥ २०४ ॥

महौषधामृतामुस्तचन्दनोशीरधान्यकैः ।

क्वाथस्तृतीयकं हन्ति शर्करामधुयोजितः ॥ २०५ ॥

वासाधात्र्युशीरादारुपथ्यानागरसाधितः ।

सितामधुयुतः क्वाथश्चातुर्थकनिवारणः ॥ २०६ ॥

मधुना सर्वज्वरनुच्छेफालीदलजो रसः ।

अजाजी गुडसंयुक्ता विषमज्वरनाशिनी ।

अग्निसादं जयेत्सम्यक् वातरोगांश्च नाशयेत् ॥ २०७ ॥

रसोनकल्कं तिलतैलमिश्रं

योऽश्नाति नित्यं विषमज्वरार्तः ।

विमुच्यते सोऽप्यचिराज्ज्वरेण

वातामयैश्चापि सुघोररूपैः ॥ २०८ ॥

[p. 14-b ]

प्रातः प्रातः ससर्पिर्वा रसोनमुपयोजयेत् ।

पिप्पलीं वर्धमानां वा पिबेत्क्षीररसाशनः ॥ २०९ ॥

षट्पलं वा पिबेत्सर्पिः पथ्यां वा मधुना पिबेत् ।

पयस्तैलं घृतं चैव विदारीक्षुरसं मधु ॥ २१० ॥

संमर्द्य पाययेदेतद्विषमज्वरनाशनम् ।

पिप्पली शर्करा क्षौद्रं घृतं क्षीरं यथाबलम् ॥ २११ ॥

खजेन मथितं पेयं विषमज्वरनाशनम् ।

पयसा वृषदंशस्य शकृद्वेगागमे पिबेत् ॥ २१२ ॥

वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम् ।

नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम् ॥ २१३ ॥

पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः ।

सुरां समण्डां पानार्थे भक्षार्थे चरणायुधान् ॥ २१४ ॥

तित्तिरींश्च मयूरांश्च प्रयुञ्ज्याद्विषमज्वरे ।

अम्लोटजसहस्रेण दलेन सुकृतां पिबेत् ॥ २१५ ॥

पेयां घृतप्लुतां जन्तुश्चातुर्थकहरां त्र्यहम् ।

सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः ॥ २१६ ॥

नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं विषमज्वरनाशनम् ।

व्याघ्रीरसाहिङ्गुसमा नस्यं तद्वत्ससैन्धवा ॥ २१७ ॥

कृष्णाम्बरदृढाबद्धं गुग्गुलूलूकपुच्छजः ।

धूपश्चातुर्थकं हन्ति तमः सूर्य इवोदितः ॥ २१८ ॥

शिरीषपुष्पस्वरसो रजनीद्वयसंयुतः ।

नस्यं सर्पिःसमायोगाच्चातुर्थकज्वरं जयेत् ॥ २१९ ॥

[p. 15-a ]

४३नस्यं चातुर्थकं हन्ति रसो वागस्त्यपत्रजः ।

पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी ॥ २२० ॥

सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम् ।

पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागुरुदारुभिः ॥ २२१ ॥

सर्वज्वरहरो धूपः कार्योऽयमपराजितः ।

वैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपने ॥ २२२ ॥

अपामार्गजटा कट्यां लोहितैः सप्ततन्तुभिः ।

बद्धा वारे रवेस्तूर्णं ज्वरं हन्ति तृतीयकम् ॥ २२३ ॥

काकजङ्घा बला श्यामा ब्रह्मदण्डा कृताञ्जलिः ।

पृश्निपर्णी त्वपामार्गस्तथा भृङ्गरजोऽष्टमः ॥ २२४ ॥

एषामन्यतनं मूलं पुष्पेणोद्धृत्य यत्नतः ।

रक्तसूत्रेण संवेष्ट्य बद्धमैकाहिकं जयेत् ॥ २२५ ॥

[p. 15-b ]

मूलं जयन्त्याः शिरसा धृतं सर्वज्वरापहम् ।

कर्मसाधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ॥ २२६ ॥

आगन्तुरनुबन्धी हि प्रायशा विषमज्वरे ।

४४गङ्गाया उत्तरे कूले अपुत्रस्तापसो मृतः ॥ २२७ ॥

तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुच्यत्येकाहिको ज्वरः ।

एतन्मन्त्रेण चाश्वत्थपत्रहस्तः प्रतर्पयेत् ॥ २२८ ॥

सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम् ।

पूजयन्प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात् ॥ २२९ ॥

विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम् ।

स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान्सर्वान्व्य पोहति ॥ २३० ॥

४५ज्वराः कषायैर्वनमैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः ।

रुक्षस्य येन शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम् ॥ २३१ ॥

[p. 16-a ]

निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम् ।

न सर्पिः पाययेत्प्राज्ञः शमनैस्तमुपाचरेत् ॥ २३२ ॥

४६यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन तु ।

मांसार्थमेणलावादीन्युक्त्या दद्याद्विचक्षणः ॥ २३३ ॥

कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिं क्रौञ्चमेव च ।

गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः ॥ २३४ ॥

लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत् ।

भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित् ॥ २३५ ॥

पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी ।

कलिङ्गकास्तामलकी शारिवातिविषे स्थिरा ॥ २३६ ॥

द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका ।

सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो ज्वरं जीर्णमपोहति ॥ २३७ ॥

क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम् ।

अङ्गाभितापमग्निं च विषमं सन्नियच्छति ॥ २३८ ॥

पिप्पल्याद्यमिदं क्वापि तन्त्रे क्षीरेण पच्यते ।

यत्राधिकरणे नोक्तिर्गणे स्यात्स्नेहसंविधौ ॥ २३९ ॥

तत्रैव कल्कनिर्यूहाविष्येते स्नेहवेदिना ।

एतद्वाक्यबलेनैव कल्कसाध्यं परं घृतम् ॥ २४० ॥

[p. 16-b ]

४७जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् ।

तत्र स्यादौषधात्स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम् ॥ २४१ ॥

अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् ।

घृततैलगुडादींश्च नैकाहादवतारयेत् ॥ २४२ ॥

व्युषितास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान्यतः ।

स्नेहकल्को यदाङ्गुल्यावर्तितो वर्तिवद्भवेत् ॥ २४३ ॥

वह्नौ क्षिप्ते च नो शब्दस्तदा सिद्धिं विनिर्दिशेत् ।

शब्देऽप्युपरमं प्राप्ते फेनस्योपरमे तथा ॥ २४४ ॥

गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ।

४८पञ्चकोलैः ससिन्धूत्थैः पलिकैः पयसा समम् ॥ २४५ ॥

सर्पिःप्रस्थं शृतं प्लीहविषमज्वरगुल्मनुत् ।

अत्र द्रवान्तरानुक्ते क्षीरमेव चतुर्गुणम् ॥ २४६ ॥

द्रवान्तरेण योगे हि क्षीरं स्नेहसमं भवेत् ।

[p. 17-a ]

४९दशमूलीरसे सर्पिः सक्षीरे पञ्चकोलकैः ॥ २४७ ॥

सक्षारैर्हन्ति तत्सर्वं ज्वरकासाग्निमन्दताः ।

वातपित्तकफव्याधीन्प्लीहानं चापि पाण्डुताम् ॥ २४८ ॥

क्वाथ्याच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम् ।

स्नेहात्स्नेहसमं क्षीरं कल्कस्तु स्नेहपादिकः ॥ २४९ ॥

चतुर्गुणं त्वष्टगुणं द्रवद्वैगुण्यतो भवेत् ।

पञ्चप्रभृति यत्र स्युर्द्रवाणि स्नेहसंविधौ ॥ २५० ॥

तत्र स्नेहसमान्याहुरर्वाक्च स्याच्चतुर्गुणम् ।

५०वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम् ।

पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च ॥ २५१ ॥

पिप्पलीमलमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः ।

कल्कीकृतैश्च विपचेद्धृतं जीर्णज्वरापहम् ॥ २५२ ॥

५१गुडूच्याःक्वाथकल्काभ्यां त्रिफलायावृषस्य च ।

मृद्वीकाया बलायाश्च सिद्धाः स्नेहा ज्वरच्छिदः ॥ २५३ ॥

ज्वरे पेयाः कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम् ।

षडहे षडहे देयं कालं वीक्ष्यामयस्य च ॥ २५४ ॥

जीर्णज्वरे कफे क्षीणे क्षीरं स्यादमृतोपमम् ।

तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् ॥ २५५ ॥

कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलात्सपीनसात् ।

मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः ॥ २५६ ॥

[p. 17-b ]

द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम् ।

क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः ॥ २५७ ॥

त्रिकण्टकबलाबिल्वगुडनागरसाधितम् ।

वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोथज्वरहरं पयः ॥ २५८ ॥

वृश्चीरविश्ववर्षाभूपयश्चोदकमेव च ।

पचेत्क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् ॥ २५९ ॥

शीतं कोष्णं ज्वरे क्षीरं यथा स्वैरौषधैर्युतम् ।

एरण्डमूलसिद्धं वा ज्वरे सपरिकर्तिके ॥ २६० ॥

ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान् ।

दद्यात्संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते ॥ २६१ ॥

मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा ।

युक्तमुष्णाम्बुना पीतं वमनं ज्वरशान्तये ॥ २६२ ॥

आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा ।

त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत् ॥ २६३ ॥

ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम् ।

कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान् ॥ २६४ ॥

प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान्सानुवासनान् ।

पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु ॥ २६५ ॥

गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च ।

जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्याच्छीर्षविरेचनम् ॥ २६६ ॥

अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च सस्नेहान्सानुवासनान् ।

विभज्य शीतोष्णकृतान्दद्याज्जीर्णज्वरे भिषक् ॥ २६७ ॥

तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः ।

लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते ॥ २६८ ॥

[p. 18-a ]

५२सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वा-

लाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः ।

तैलं ज्वरे षद्गुणतक्रसिद्ध-

मभ्यञ्जनाच्छीतविदाहनुत्स्यात् ॥ २६९ ॥

दध्नः ससारकस्यात्र तक्रं क+इरमिष्यते ।

घृतवत्तैलपाकोऽपि तैले फेनोऽधिकः परः ॥ २७० ॥

[p. 18-b ]

५३मूर्वा लाक्षा हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा सेन्द्रवारुणी ।

बृहती सैन्धवं कुष्ठं रास्ना मांसी शतावरी ॥ २७१ ॥

आरनालाढकेनैव तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।

तैलमङ्गारकं नाम सर्वज्वरविमोक्षणम् ॥ २७२ ॥

५४लाक्षाहरिद्रामञ्जिष्ठाकल्कैस्तैलं विपाचयेत् ।

षड्गुणेनारनालेन दाहशीतज्वरापहम् ॥ २७३ ॥

यवचूर्णार्धकुडवं मञ्जिष्ठार्धपलेन तु ।

तैलप्रस्थं शतगुणे काञ्जिके साधितं जयेत् ॥ २७४ ॥

ज्वरं दाहं महावेगमङ्गानां च प्रहर्षनुत् ।

सर्जकाञ्जिकसंसिद्धं तैलं शीताम्बुमर्दितम् ॥ २७५ ॥

ज्वरदाहापहं लेपात्सद्यो वातास्रदाहनुत् ।

चन्दनाद्यमगुर्वाद्यं तैलं चरककीर्तितम् ॥ २७६ ॥

तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ।

अभिघातो ज्वरो न स्यात्पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः ॥ २७७ ॥

क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया ।

ओषधीगन्धविषजौ विषपीतप्रबाधनैः ॥ २७८ ॥

जयेत्कषायैर्मतिमान्सर्वगन्धकृतैस्तथा ।

अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ॥ २७९ ॥

दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडजौ ।

क्रोधजे पित्तजित्काम्या अर्थाः सद्वाक्यमेव च ॥ २८० ॥

आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च ।

हर्षणैश्च शमं यान्ति कामक्रोधभयज्वराः ॥ २८१ ॥

कामात्क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात्कामसमुद्भवः ।

याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुद्भवः ॥ २८२ ॥

भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनताडनैः ।

जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं मनः सान्त्वैश्च मानसम् ॥ २८३ ॥

व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चंक्रमणानि च ।

ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान्भवेत् ॥ २८४ ॥

देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः

पाको सुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् ।

[p. 19-a ]

स्वेदः क्षवः प्रकृतिगामिमनोऽन्नलिप्सा

कण्डुश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि ॥ २८५ ॥

[p. 19-b ]

Adhikāra 2

१ज्वरातिसारे पेयादिक्रमः स्याल्लङ्घिते हितः ।

ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत्साम्लां शृतां नरः ॥ १ ॥

पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः ।

पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटकामृताः ॥ २ ॥

जयन्त्याममतीसारं सज्वरं समहौषधाः ।

२नागरातिविषामुस्तभूनिम्बामृतवत्सकैः ॥ ३ ॥

सर्वज्वरहरः क्वाथः सर्वातीसारनाशनः ।

ह्रीवेरातिविषामुस्तबिल्वधान्यकनागरैः ॥ ४ ॥

पिबेत्पिच्छाविबन्धघ्नं शूलदोषामपाचनम् ।

सरक्तं हन्त्यतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ ५ ॥

३गुडूच्यतिविषाधान्यशुण्ठीबिल्वाब्दबालकैः ।

पाठाभूनिम्बकुटजचन्दनोशीरपद्मकैः ॥ ६ ॥

कषायः शीतलः पेयो ज्वरातीसारशान्तये ।

हृल्लासारोचकच्छर्दिपिपासादाहनाशनः ॥ ७ ॥

[p. 20-a ]

४उशीरं बालकं मुस्तं धन्याकं विश्वभेषजम् ।

समङ्गाधातकीलोध्रं बिल्वं दीपनपाचनम् ॥ ८ ॥

हन्त्यरोचकपिच्छामं विबन्धं सातिवेदनम् ।

सशोणितमतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ ९ ॥

५पञ्चमूलीबलाबिल्वगुडूचीमुस्तनागरैः ।

पाठाभूनिम्बह्रीवेरकुटजत्वक्फलैः शृतम् ॥ १० ॥

हन्ति सर्वानतीसाराञ्ज्वरदोषं वमिं तथा ।

सशूलोपद्रवं श्वासं कासं हन्यात्सुदारुणम् ॥ ११ ॥

कलिङ्गातिविषाशुण्ठीकिराताम्बुयवासकम् ।

ज्वरातीसारसन्तापं नाशयेदविकल्पतः ॥ १२ ॥

वत्सकं कट्फलं दारु रोहिणी गजपिप्पली ।

श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका ॥ १३ ॥

द्वावप्येतौ सिद्धियोगौ श्लोकार्धेनाभिभाषितौ ।

ज्वरातीसारशमनौ विशेषाद्दाहशातनौ ॥ १४ ॥

नागरामृतभूनिम्बबिल्ववालकवत्सकैः ।

समुस्तातिविषोशीरैर्ज्वरातीसारहृज्जलम् ॥ १५ ॥

मुस्तकबिल्वातिविषापाठाभूनिम्बवत्सकैः क्वाथः ।

मकरन्दगर्भयुक्तो ज्वरातिसारौ जयेद्धोरौ ॥ १६ ॥

घनजलपाठातिविषापथ्योत्पलधान्यरोहिणीविश्वैः ।

सेन्द्रयवैः कृतमम्भः सातीसारं ज्वरं जयति ॥ १७ ॥

[p. 20-b ]

६कलिङ्गबिल्वजम्ब्वाम्रकपित्थं सरसाञ्जनम् ।

लाक्षाहरिद्रे ह्रीवेरं कट्फलं शुक्रनासिकाम् ॥ १८ ॥

लोध्रं मोचरसं शङ्खं धातकीवटशुङ्गकम् ।

पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन वटकानक्षसम्मितान् ॥ १९ ॥

छायाशुष्कान्पिबेच्छीघ्रं ज्वरातीसारशान्तये ।

रक्तप्रसादनाश्चैते शूलातीसारनाशनाः ॥ २० ॥

उत्पलं दाडिम्बत्वक्च पद्मकेशरमेव च ।

पिबेत्तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनम् ॥ २१ ॥

७व्योषं वत्सकबीजं च निम्बभूनिम्बमार्कवम् ।

चित्रकं रोहिणीं पाठां दार्वीमतिविषां समाम् ॥ २२ ॥

श्लक्ष्णचूर्णीकृतान्सर्वांस्तत्तुल्यां वत्सकत्वचम् ।

सर्वमेकत्र संयुज्य प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना ॥ २३ ॥

सक्षौद्रं वा लिहेदेतत्पाचनं ग्राहिभेषजम् ।

तृष्णारुचिप्रशमनं ज्वरातीसारनाशनम् ॥ २४ ॥

कामलां ग्रहणीदोषान् गुल्मं प्लीहानमेव च ।

प्रमेहं पाण्डुरोगं च श्वयथुं च विनाशयेत् ॥ २५ ॥

[p. 21-a ]

दशमूलीकषायेण विश्वमक्षसमं पिबेत् ।

ज्वरे च वातिसारे च सशोथे ग्रहणीगदे ॥ २६ ॥

विडङ्गातिविषामुस्तं दारु पाठा कलिङ्गकम् ।

मरीचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् ॥ २७ ॥

किराताब्दामृताविश्वचन्दनोदीच्यवत्सकैः ।

शोथातिसारशमनं विशेषाज्ज्वरनाशनम् ॥ २८ ॥

किराताब्दामृतोदीच्यमुस्तचन्दनधान्यकैः ।

शोथातिसारतृड्दाहशमनो ज्वरनाशनः ॥ २९ ॥

Adhikāra 3

१आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः ।

अतः सर्वातिसारेषु ज्ञेयं पक्वामलक्षणम् ॥ १ ॥

मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्वा तूत्प्लवते जले ।

विनातिद्रवसंघातशैत्यश्लेष्मप्रदूषणात् ॥ २ ॥

[p. 21-b ]

शकृद्दुर्गन्धिसाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः ।

विपरीतं निरामं तु कफात्पक्वं च मज्जति ॥ ३ ॥

आमे विलङ्घनं शस्तमादौ पाचनमेव च ।

कार्यं चानाशनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम् ॥ ४ ॥

लङ्घनमेकं मुक्त्वा न चान्यदस्तीह भेषजं बलिनः ।

समुदीर्णं दोषचयं शमयति तत्पाचयत्यपि च ॥ ५ ॥

ह्रीवेरशृङ्गवेराभ्यां मुस्तपर्पटकेन वा ।

मुस्तोदीच्यशृतं तोयं देयं वापि पिपासवे ॥ ६ ॥

भुक्तेऽन्नकाले क्षुत्क्षामं लघून्यन्नानि भोजयेत् ।

औषधसिद्धाः पेया लाजानां सक्तवोतिसारहिता ॥ ७ ॥

वस्त्रप्रस्रुतमण्डः पेयश्च मसूरयूषश्च ।

गुर्वी पिण्डी खरात्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् ॥ ८ ॥

शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ।

२शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका ॥ ९ ॥

बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठा नागरधान्यकम् ।

[p. 22-a ]

एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १० ॥

शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता ।

दाडिमाम्ला हिताः पेयाः पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ ११ ॥

यवागूमुपभुञ्जानो ननु व्यञ्जनमाचरेत् ।

शाकमांसफलैर्युक्ता यवाग्वोऽम्लाश्च दुर्जराः ॥ १२ ॥

धान्यपञ्चकसंसिद्धो धान्यविश्वकृतोऽथवा ।

आहारो भिषजा योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ १३ ॥

वातपित्ते पञ्चमूल्या कफे वा पञ्चकोलकैः ।

धान्योदीच्यशृतं तोयं तृष्णादाहातिसारनुत् ॥ १४ ॥

आभ्यामेव सपाठाभ्यां सिद्धमाहारमाचरेत् ।

दोषाः संनिचया यस्य विदग्धाहारमूर्च्छिताः ॥ १५ ॥

अतिसाराय कल्पन्ते भूयस्तान्संप्रवर्तयेत् ।

न तु संग्रहणं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे ॥ १६ ॥

दोषा ह्यादौ बध्यमाना जनयन्त्यामयान्बहून् ।

शोथपाण्ड्वामयप्लीहकुष्ठगुल्मोदरज्वरान् ॥ १७ ॥

दण्डकालसकाध्मानान् ग्रहण्यर्शोगदांस्तथा ।

क्षीणधातुबलार्तस्य बहुदोषोऽतिनिस्रुतः ॥ १८ ॥

आमोऽपि स्तम्भनीयः स्यात्पाचनान्मरणं भवेत् ।

स्तोकं स्तोकं विबन्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते ॥ १९ ॥

अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत् ।

[p. 22-b ]

३धन्याकं नागरं मुस्तं वालकं बिल्वमेव च ॥ २० ॥

आमशूलविबन्धघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् ।

इदं धान्यचतुष्कं स्यात्पित्ते शुण्ठीं विना पुनः ॥ २१ ॥

पिप्पलीं नागरं धान्यं भूतिकं चाभयां वचाम् ।

ह्रीवेरभद्रमुस्तानि बिल्वं नागरधान्यकम् ॥ २२ ॥

पृश्निपर्ण्या श्वदंष्ट्रा च समङ्गा कण्टकारिका ।

तिस्रः प्रमथ्या विहिताः श्लोकार्धैरतिसारिणाम् ॥ २३ ॥

कफपित्ते च वाते च क्रमादेताः प्रकीर्तिताः ।

संज्ञा प्रमथ्या ज्ञातव्या योगे पाचनदीपने ॥ २४ ॥

त्र्यूषणातिविषाहिङ्गुबलासौवर्चलाभयाः ।

पीत्वोष्णेनाम्भसा हन्यादामातीसारमुद्धतम् ॥ २५ ॥

अथवा पिप्पलीमूलपिप्पलीद्वयचित्रकान् ।

सौवर्चलवचाव्योषहिङ्गुप्रतिविषाभयाः ॥ २६ ॥

पिबेच्छ्लेष्मातिसारार्तश्चूर्णिताश्चोष्णवारिणा ।

हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेदामेषु बुद्धिमान् ॥ २७ ॥

खण्डयूषयवागूषु पिप्पल्यादिं प्रयोजयेत् ।

तक्रे कपित्थचाङ्गेरीमरिचाजाजिचित्रकैः ॥ २८ ॥

सुपक्वः खण्डयूषोऽयमयं काम्बलिकोऽपरः ।

दध्याम्लो लवणस्नेहतिलमाससमन्वितः ॥ २९ ॥

नागरातिविषामुस्तैरथवा धान्यनागरैः ।

तृष्णातीसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं लघु ॥ ३० ॥

पाठावत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ।

एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् ॥ ३१ ॥

कफात्मकं सपित्तं च वर्चो बध्नाति च ध्रुवम् ।

पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तां वा विंशतिं भद्रकाह्वयाः ॥ ३२ ॥

[p. 23-a ]

क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्यादामं सवेदनम् ।

पक्वोऽसकृदतीसारो ग्रहणीमार्द्रवाद्यदा ॥ ३३ ॥

प्रवर्तते तदा कार्यः क्षिप्रं सांग्रहिको विधिः ।

पञ्चमूलीबलाविश्वधान्यकोत्पलबिल्वजाः ॥ ३४ ॥

वातातिसारिणे देयास्तक्रेणान्यतमेन वा ।

[p. 23-b ]

४कञ्चटजम्बूदाडिमशृङ्गाटकपत्रबिल्वह्रीवेरम् ॥ ३५ ॥

जलधरनागरसहितं गङ्गामपि वेगिनीं रुन्ध्यात् ।

कृत्वालवालं सुदृढं पिष्टैर्वामलकैर्भिषक् ॥ ३६ ॥

आर्द्रकस्वरसेनाशु पूरयेन्नाभिमण्डलम् ।

नदीवेगोपमं घोरमतीसारं निरोधयेत् ॥ ३७ ॥

किराततिक्तकं मुस्तं वत्सकं सरसाञ्जनम् ।

पिबेत्पित्तातिसारघ्नं सक्षौद्रं वेदनापहम् ॥ ३८ ॥

पलं वत्सकबीजस्य श्रपयित्वा जलं पिबेत् ।

यो रसाशी जयेच्छीघ्रं सपैत्तं जठरामयम् ॥ ३९ ॥

मधुकं कट्फलं लोध्रं दाडिमस्य फलत्वचम् ।

पित्तातिसारे मध्वाक्तं पाययेत्तण्डुलाम्बुना ॥ ४० ॥

कुटजातिविषा मुस्तं हरिद्रा पर्णिनीद्वयम् ।

सक्षौद्रशर्करं शस्तं पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ ४१ ॥

कुटजत्वक्फलं मुस्तं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् ।

अतीसारं जयत्याशु शर्करामधुयोजितम् ॥ ४२ ॥

बिल्वचूतास्थिनिर्यूहः पीतः सक्षौद्रशर्करः ।

निहन्याच्छर्द्यतीसारं वैश्वानर इवाहुतिम् ॥ ४३ ॥

पटोलयवधन्याकक्वाथः पेयः सुशीतलः ।

शर्करामधुसंयुक्तश्छर्द्यतीसारनाशनः ॥ ४४ ॥

प्रियङ्ग्वञ्जनमुस्ताख्यं पाययेत्तु यथाबलम् ।

तृष्णातिसारच्छर्दिघ्नं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ॥ ४५ ॥

कलिङ्गकवचामुस्तं दारु सातिविषं समम् ।

कल्कं तण्डुसतोयेन पिबेत्पित्तानिलामयी ॥ ४६ ॥

कुटजं दाडिमं मुस्तं धातकीबिल्वबालकम् ।

लोध्रचन्दनपाठाश्च कषायं मधुना पिबेत् ॥ ४७ ॥

सामे सशूले रक्तेऽपि पिच्छास्रावेषु शस्यते ।

कुटजादिरिति ख्यातः सर्वातीसारनाशनः ॥ ४९ ॥

समङ्गातिविषा मुस्तं विश्वं ह्रीवेरधातकी ।

कुटजत्वक्फलं विल्वं क्वाथः सर्वातिसारनुत् ॥ ५० ॥

दलोत्थः स्वरसः पेयो हिज्जलस्य समाक्षिकः ।

जयत्याममतीसारं क्वाथो वा कुटजत्वचः ॥ ५१ ॥

वटारोहं तु संपिष्य श्लक्ष्णं तण्डुलवारिणा ।

तं पिबेत्तक्रसंयुक्तमतीसाररुजापहम् ॥ ५२ ॥

तण्डुलजलपिष्टाङ्कोठमूलकर्षार्धपानमपहरति ।

सर्वातिसारग्रहणीरोगसमूहं महाघोरम् ॥ ५३ ॥

कल्कः कोमलववोलदलात्पीतोऽतिसारहा ।

कुटजत्वक्कृतः क्वाथो घनीभूतः सुशीतलः ॥ ५४ ॥

[p. 24-a ]

लोहितोतिविषायुक्तः सर्वातीसारनुद्भवेत् ।

वदन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथादतिविषारजः ॥ ५५ ॥

प्रक्षिप्यत्वात्पादिकं तु लेहादिति च नो मतिः ।

[p. 24-b ]

५सदार्व्यङ्कोटपाठानां मूलं त्वक् कुटजस्य च ॥ ५६ ॥

शाल्मलीशालनिर्यासधातकीलोध्रदाडिमम् ।

पिष्ट्वाक्षसम्मितान्कृत्वा वटकांस्तण्डुलाम्बुना ॥ ५७ ॥

तेनैव मधुसंयुक्तानेकैकान्प्रातरुत्थितः ।

पिबेदत्ययमापन्नो विड्विसर्गेण मानवः ।

अङ्कोटवटको नाम्ना सर्वातीसारनाशनः ॥ ५८ ॥

पयस्यर्धोदके छागे ह्रीवेरोत्पलनागरैः ।

पेया रक्तातिसारघ्नी पृश्निपर्ण्या च साधिता ॥ ५९ ॥

रसाञ्जनं सातिविषं कुटजस्य फलं त्वचम् ।

धातकी शृङ्गवेरं च प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना ॥ ६० ॥

क्षौद्रेण युक्तं नुदति रक्तातीसारमुल्बणम् ।

मन्दं दीपयते चाग्निं शूलं चापि निवर्तयेत् ॥ ६१ ॥

विडङ्गातिविषा मुस्तं दारु पाठा कलिङ्गकम् ।

मरिचेन समायुक्तं शोथातीसारनाशनम् ॥ ६२ ॥

[p. 25-a ]

६सवत्सकः सातिविषः सबिल्वः

सोदीच्यमुस्तैश्चकृतः कषायः ।

सामे सशूले सह शोणिते च

चिरप्रवृत्तेऽपि हितोऽतिसारे ॥ ६३ ॥

कषायो मधुना पीतस्त्वचो दाडिमवत्सकात् ।

सद्यो जयेदतीसारं सरक्तं दुर्निवारकम् ॥ ६४ ॥

गुडेन खादयेद्बिल्वं रक्तातीसारनाशनम् ।

आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगविनाशनम् ॥ ६५ ॥

बिल्वाब्दधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।

पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् ॥ ६६ ॥

शल्लकीबदरीजम्बुप्रियालाम्रार्जुनत्वचः ।

पीताः क्षीरेण मध्वाढ्याः पृथक् शोणितनाशनाः ॥ ६७ ॥

जम्ब्वाम्रामलकीनां तु पल्लवानथ कुट्टयेत् ।

संगृह्य स्वरसं तेषामजाक्षीरेण योजयेत् ॥ ६८ ॥

तं पिबेन्मधुना युक्तं रक्तातीसारनाशनम् ।

बिल्वं छागपयःसिद्धं सितामोचरसान्वितम् ॥ ६९ ॥

कलिङ्गचूर्णसंयुक्तं रक्तातीसारनाशनम् ।

ज्येष्ठाम्बुना तण्डुलीयं पीतं च ससितामधु ॥ ७० ॥

पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्जयेत् ।

रक्तातिसारी पीत्वा च तया सिद्धं घृतं नरः ॥ ७१ ॥

[p. 25-b ]

७कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्टभागजले शृतम् ।

तथैव विपचेद्भूयो दाडिमोदकसंयुतम् ॥ ७२ ॥

यावच्चैवं लसीकाभं शृतं तमुपकल्पयेत् ।

तस्यार्धकर्षं तक्रेण पिबेद्रक्तातिसारवान् ॥ ७३ ॥

अवश्यमरणीयोऽपि मृत्योर्याति न गोचरम् ।

क्वाथतुल्यं दाडिमाम्बुभागानुक्तौ समं यतः ॥ ७४ ॥

कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्कराभागसंयुतः ।

आजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति ॥ ७५ ॥

गुददाहे प्रपाके वा पटोलमधुकाम्बुना ।

सेकादिकं प्रशंसन्ति छागेन पयसापि वा ॥ ७६ ॥

गुदभ्रंशे प्रकर्तव्या चिकित्सा तत्प्रकीर्तिता ।

अवेदनं सुसम्पक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ।

नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् ॥ ७७ ॥

स्निग्धं घनं कुटजवल्कमजन्तुजग्ध-

मादाय तत्क्षणमतीव च पोथयित्वा ।

जम्बूपलाशपुटतण्डुलतोयसिक्तं

बद्धं कुशेन च बहिर्घनपङ्कलिप्तम् ॥ ७८ ॥

सुस्विन्नमेतदवपीड्य रसं गृहीत्वा

क्षौद्रेण युक्तमतिसारवते प्रदद्यात् ।

कृष्णात्रिपुत्रमतपूजित एष योगः

सर्वातिसारहरणे स्वयमेव राजा ॥ ७९ ॥

स्वरसस्य गुरुत्वेन पुटपाकपलं पिबेत् ।

पुटपाकस्य पाकोऽयं बहिरारक्तवर्णता ॥ ८० ॥

[p. 26-a ]

८त्वक् पिण्डं दीर्घवृन्तस्य काश्मरीपत्रवेष्टितम् ।

मृदावलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत् ॥ ८१ ॥

स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय यत्नतः ।

शीतीकृतं मधुयुतं पाययेदुदरामये ॥ ८२ ॥

शतं कुटजमूलस्य क्षुण्णं तोयार्मणे पचेत् ।

क्वाथे पादावशेषेऽस्मिंल्लेहं पूते पुनः पचेत् ॥ ८३ ॥

सौवर्चलयवक्षारबिडसैन्धवपिप्पली ।

धातकीन्द्रयवाजाजीचूर्णं दत्वा पलद्वयम् ॥ ८४ ॥

लिह्याद्बदरमात्रं तच्छृतं क्षौद्रेण संयुतम् ।

पक्वापक्वमतीसारं नानावर्णं सवेदनम् ।

दुर्वारं ग्रहणीरोगं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ ८५ ॥

[p. 26-b ]

९तुलामथार्द्रां गिरिमल्लिकायाः

संक्षुद्य पक्त्वा रसमाददीत ।

तस्मिन्सुपूते पलसम्मितानि

श्लक्ष्णानि पिष्ट्वा सह शाल्मलेन ॥ ८६ ॥

पाठां समङ्गातिविषां समुस्तां

बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनाम् ।

प्रक्षिप्य भूयो विपचेत्तु ताव-

द्दर्वीप्रलेपः स्वरसस्तु यावत् ॥ ८७ ॥

पीतस्त्वसौ कालविदा जलेन

मण्डेन वाजापयसाऽथवाऽपि ।

निहन्ति सर्वं त्वतिसारमुग्रं

कृष्णं सितं लोहितपीतकं वा ॥ ८८ ॥

दोषं ग्रहण्या विविधं च रक्तं

शूलं तथार्शांसि सशोणितानि ।

असृग्दरं चैवमसाध्यरूपं

निहन्त्यवश्यं कुटजाष्टकोऽयम् ॥ ८९ ॥

[p. 27-a ]

१०तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रोणे द्रव्यतुला मता ।

वत्सकस्य च बीजानि दार्व्याश्च त्वच उत्तमाः ॥ ९० ॥

पिप्पली शृङ्गवेरं च लाक्षा कटुकरोहिणी ।

षड्भिरेभिर्घृतं सिद्धं पेयं मण्डावचारितम् ।

अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम् ॥ ९१ ॥

११क्षीरिद्रुमाभिरुरसे विपक्वं

तज्जैश्च कल्कैः पयसा च सर्पिः ।

सितोपलार्धं मधु पादयुक्तं

रक्तातिसारं शमयत्युदीर्णम् ॥ ९२ ॥

जीर्णेऽमृतोपमं क्षीरमतीसारे विशेषतः ।

छागं तु भेषजैः सिद्धं देयं वा वारिसाधितम् ॥ ९३ ॥

बालं बिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीविश्वभेषजम् ।

लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूले सप्रवाहिके ॥ ९४ ॥

पयसा पिप्पलीकल्कः पीतो वा मरिचोद्भवः ।

त्र्यहात्प्रवाहिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ ९५ ॥

कल्कः स्याद्बालबिल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः ।

दध्नः साराम्लः स्नेहाढ्यः खण्डो हन्यात्प्रवाहिकाम्

बिल्वोषणं गुडं लोध्रं तैलं लिह्यात्प्रवाहणे ॥ ९६ ॥

दध्ना ससारेण समाक्षिकेण

भुञ्जीत निश्चारकपीडितस्तु ।

सुतप्तकुष्यक्वथितेन वापि

क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन ॥ ९७ ॥

दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् ।

स पिबेत्फाणितं शुण्ठीदधितैलपयोघृतम् ॥ ९८ ॥

शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् ।

छर्दिं मूर्च्छां च हिक्कां च दृष्ट्वातीसारिणं त्यजेत् ।

बहुमेही नरो यस्तु भिन्नविट्को न जीवति ॥ ९९ ॥

[p. 27-b ]

स्नानाभ्यङ्गावगाहांश्च गुरुस्निग्धातिभोजनम् ।

व्यायाममग्निसन्तापमतिसारी विवर्जयेत् ॥ १०० ॥

Adhikāra 4

१ग्रहणीमाश्रितं दोषमजीर्णवदुपाचरेत् ।

अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विपाचयेत् ॥ १ ॥

शरीरानुगते सामे रसे लङ्घनपाचनम् ।

[p. 28-a ]

विशुद्धामाशयायास्मै पञ्चकोलादिभिर्युतम् ।

दद्यात्पेयादिलघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपकान् ॥ २ ॥

कपित्थबिल्वचाङ्गेरी तक्रदाडिमसाधिता ।

पाचनी ग्रहणी पेया सवाते पाञ्चमूलिकी ॥ ३ ॥

ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनं ग्राहि लाघवात् ।

पथ्यं मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रकोपनम् ॥ ४ ॥

कषायोष्णविकाशित्वाद्रौक्षाच्चैव कफे हितम् ।

वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात्सद्यस्कमविदाहितम् ॥ ५ ॥

शुण्ठीं समुस्तातिविषां गुडूचीं

पिबेज्जलेन क्वथितां समांशाम् ।

मन्दानलत्वे सततामताया-

मामानुबन्धे ग्रहणीगदे च ॥ ६ ॥

धन्याकातिविषोदीच्ययवानीमुस्तनागरम् ।

बलाद्विपर्णी बिल्वं च दद्याद्दीपनपाचनम् ॥ ७ ॥

२चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च ।

व्योषहिङ्ग्वजमोदां च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ८ ॥

गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमाम्लरसेन वा ।

कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम् ॥ ९ ॥

[p. 28-b ]

सौवर्चलं सैन्धवं च बिडमौद्भिदमेव च ।

सामुद्रेण समं पञ्च लवणान्यत्र योजयेत् ॥ १० ॥

श्रीफलशलाटुकल्को

नागरचूर्णेन मिश्रितः सगुडः ।

ग्रहणीगदमत्युग्रं

तक्रभुजा शीलितो जयति ॥ ११ ॥

जम्बूदाडिमशृङ्गाटपाठाकंचटपल्लवैः ।

पक्वं पर्युषितं बालबिल्वं सगुडनागरम् ॥ १२ ॥

हन्ति सर्वानतीसारान्ग्रहणीमतिदुस्तराम् ।

नागरातिविषामुस्तक्वाथः स्यादामपाचनः ॥ १३ ॥

चूर्णं हिङ्ग्वष्टकं वातग्रहण्यां तु घृतानि च ।

३नागरातिविषामुस्तं धातकीं सरसाञ्जनम् ॥ १४ ॥

वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम् ।

पिबेत्समांशं तच्चूर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना ॥ १५ ॥

पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यश्चोपवेश्यते ।

अर्शांस्यथ गुदे शूलं जयेच्चैव प्रवाहिकाम् ॥ १६ ॥

नागराद्यमिदं चूर्णं कृष्णात्रेयेण पूजितम् ।

शीतकषायमानेन तण्डुलोदककल्पना ॥ १७ ॥

केऽप्यष्टगुणतोयेन प्राहुस्तण्डुलभावनाम् ।

[p. 29-a ]

४भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान्समान् ॥ १८ ॥

द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान्षोडश चूर्णयेत् ।

गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत् ॥ १९ ॥

कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारनुत् ।

गुडयोगाद्गुडाम्बु स्याद्गुडवर्णरसान्वितम् ॥ २० ॥

ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां वमितस्य यथाविधि ।

कट्वम्ललवणक्षारैस्तीक्ष्णैश्चाग्निं विवर्धयेत् ॥ २१ ॥

समूलां पिप्पलीं क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च ।

मातुलुङ्गाभयारास्नाशठीमरिचनागरम् ॥ २२ ॥

कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत्प्रातः सुखाम्बुना ।

श्लैष्मिके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ २३ ॥

एतैरेवौषधैः सिद्धं सर्पिः पेयं समारुते ।

भल्लातकं त्रिकटुकं त्रिफला लवणत्रयम् ॥ २४ ॥

अन्तर्धूमं द्विपलिकं गोपुरीषाग्निना दहेत् ।

सक्षारः सर्पिषा पेयो भोज्ये वाप्यवचारितः ॥ २५ ॥

हृत्पाण्डुग्रहणीदोषगुल्मोदावर्तशूलनुत् ।

सर्वजायां ग्रहण्यां तु सामान्यो विधिरिष्यते ॥ २६ ॥

चूर्णं मरिचमहौषध

कुटजत्वक्संभवं क्रमाद्द्विगुणम् ।

गुडमिश्रमथितपीतं

ग्रहणीदोषापहं ख्यातम् ॥ २७ ॥

[p. 29-b ]

५पाठाबिल्वानलव्योषजम्बूदाडिमधातकी ।

कटुकातिविषामुस्तदार्वीभूनिम्बवत्सकैः ॥ २८ ॥

सर्वैरेतैः समं चूर्णं कौटजं तण्डुलाम्बुना ।

सक्षौद्रं च पिबेच्छर्दिज्वरातीसारशूलवान् ॥ २९ ॥

तृड्दाहग्रहणीदोषारोचकानलसादजित् ।

६यवानीपिप्पलीमूलचतुर्जातकनागरैः ॥ ३० ॥

मरिचाग्निजलाजाजीधान्यसौवर्चलैः समैः ।

वृक्षाम्लधातकीकृष्णाबिल्वदाडिमतिन्दुकैः ॥ ३१ ॥

त्रिगुणैः षड्गुणसितैः कपित्थाष्टगुणैः कृतः ।

चूर्णोऽतिसारग्रहणीक्षयगुल्मगलामयान् ॥ ३२ ॥

कासं श्वासारुचिं हिक्कां कपित्थाष्टमिदं जयेत् ।

[p. 30-a ]

७कर्षोन्मिता तुगाक्षीरी चातुर्जातं द्विकार्षिकम् ॥ ३३ ॥

यवानीधान्यकाजाजीग्रन्थिव्योषं पलांशिकम् ।

पलानि दाडिमादष्टौ सितायाश्चैकतः कृतः ॥ ३४ ॥

गुणैः कपित्थाष्टकवच्चूर्णोऽयं दाडिमाष्टकः ।

८चतुःपलं सुधाकाण्डात्त्रिपलं लवणत्रयात् ॥ ३५ ॥

वार्ताकुकुडवश्चार्कादष्टौ द्वे चित्रकात्पले ।

दग्धानि वार्ताकुरसे गुडिका भोजनोत्तराः ॥ ३६ ॥

भुक्तं भुक्तं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः ।

विषूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगघ्नाश्च ता हिताः ॥ ३७ ॥

९त्र्यूषणत्रिफलाकल्के बिल्वमात्रे गुडात्पले ।

सर्पिषोऽष्टपलं पक्त्वा मात्रां मन्दानलः पिबेत् ॥ ३८ ॥

मसूरस्य कषायेण बिल्वगर्भं पचेद्धृतम् ।

हन्ति कुक्ष्यामयान्सर्वान्ग्रहणीपाण्डुकामलाः ॥ ३९ ॥

केवलं ब्रीहिप्राण्यङ्गक्वाथो व्युष्टस्तु दोषलः ।

[p. 30-b ]

१०विश्वौषधस्य गर्भेण दशमूलजले शृतम् ।

घृतं निहन्याच्छ्वयथुं ग्रहणीसामतामयम् ॥ ४० ॥

घृतं नागरकल्केन सिद्धं वातानुलोमनम् ।

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् ॥ ४१ ॥

११चित्रकक्वाथकल्काभ्यां ग्रहणीघ्नं शृतं हविः ।

गुल्मशोथोदरप्लीहशूलार्शोघ्नं प्रदीपनम् ॥ ४२ ॥

१२बिल्वाग्निचव्यार्द्रकशृङ्गवेर-

क्वाथेन कल्केन च सिद्धमाज्यम् ।

सच्छागदुग्धे ग्रहणीगदोत्थे

शोथाग्निमान्द्यारुचिनुद्वरिष्ठम् ॥ ४३ ॥

१३नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ।

श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका ॥ ४४ ॥

चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेतैर्विपाचितम् ।

चतुर्गणे च दध्ना च तद्धृतं कफवातनुत् ॥ ४५ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ।

गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ४६ ॥

[p. 31-a ]

१४मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं पिप्पली तथा ।

भल्लातकं यवानी च विडङ्गं हस्तिपिप्पली ॥ ४७ ॥

हिङ्गु सौवर्चलं चैव बिडसैन्धवदार्व्यथ ।

सामुद्रं सयवक्षारं चित्रको वचया सह ॥ ४८ ॥

एतैरर्धपलैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

दशमूलीरसे सिद्धं पयसा द्विगुणेन च ॥ ४९ ॥

मन्दाग्नीनां हितं सिद्धं ग्रहणीदोषनाशनम् ।

विष्टम्भमामं दौर्बल्यं प्लीहानमपकर्षति ॥ ५० ॥

कासं श्वासं क्षयं चैव दुर्नाम सभगन्दरम् ।

कफजान्हन्ति रोगांश्च वातजान्क्रिमिसम्भवान् ॥ ५१ ॥

तान्सर्वान्नाशयत्याशु शुष्कं दार्व्यनलो यथा ।

१५सौवर्चलं पञ्चकोलं सैन्धवं हपुषां वचाम् ॥ ५२ ॥

अजमोदां यवक्षारं हिङ्गु जीरकमौद्भिदम् ।

कृष्णाजाजी सभूतीकं कल्कीकृत्य पलार्धकम् ॥ ५३ ॥

आर्द्रकस्य रसं चुक्रं क्षीरं मस्त्वम्लकाञ्जिकम् ।

दशमूलकषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५४ ॥

भक्तेन सह दातव्यं निर्भक्तं वा विचक्षणैः ।

क्रिमिप्लीहोदराजीर्णज्वरकुष्ठप्रवाहिकाम् ॥ ५५ ॥

वातरोगान्कफव्याधीन्हन्याच्छूलमरोचकम् ।

पाण्डुरोगं क्षयं कासं दौर्बल्यं ग्रहणीगदम् ॥ ५६ ॥

महाषट्पलकं नाम वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।

[p. 31-b ]

१६यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुडक्षौद्रकाञ्जिकम् ॥ ५७ ॥

धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्तं चुक्रं तदुच्यते ।

लवणं गुडमध्वारनालमस्तु क्रमादिह ॥ ५८ ॥

१७प्रस्थं तण्डुलतोयतस्तुषजला-

त्प्रस्थत्रयं चाम्लतः

प्रस्थार्धंदधितोऽम्लमूलकपला-

न्यष्टौगुडान्मानिके ।

मान्यौ शोधितशृङ्गवेरसकला-

द्द्वे सिन्ध्वजाज्योः पले

द्वे कृष्णोषणयोर्निशापलयुगं

निक्षिप्य भाण्डे दृढे ॥ ५९ ॥

स्निग्धे धान्ययवादिराशिनिहितं

त्रीन्वासरान्स्थापयेत्

ग्रीष्मे तोयधरात्यये च चतुरो

वर्षासु पुष्पागमे ।

षट्शीतेऽष्टदिनान्यतः परमिदं

विस्राव्य संचूर्णयेत्

चातुर्जातपलेन संहितमिदं

शुक्रं च चुक्रं च तत् ॥ ६० ॥

हन्याद्वातकफामदोषजनिता-

न्नानाविधानामयान्

[p. 32-a ]

दुर्नामानिलगुल्मशूलजठरा-

न्हत्वानलं दीपयेत् ॥ ६१ ॥

१८यमान्यामलकं पथ्या मरिचं त्रिपलांशिकम्

लवणानि पलांशानि पंच चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ६२ ॥

तत्र कंसासुतं जातं तक्रारिष्टं पिबेन्नरः ।

दीपनं शोथगुल्मार्शःक्रिमिमेहोदरापहम् ॥ ६३ ॥

१९वाट्यस्य दद्याद्ययवशक्तुकानां

पृथक् पृथक् त्वाढकसंमितं च ।

मध्यप्रमाणानि च मूलकानि

दद्याच्चतुःषष्टिसकल्पितानि ॥ ६४ ॥

द्रोणेऽम्भसः प्लाव्य घटे सुधौते

दद्यादिदं भेषजजातयुक्तम् ।

क्षारद्वयं तुम्बुरुवस्तगन्धा-

धनीयकं स्याद्बिडसैन्धवं च ॥ ६५ ॥

[p. 32-b ]

सौवर्चलं हिङ्गु शिराटिका च

चव्यं च दद्याद्द्विपलप्रमाणम् ।

इमानि चान्यानि पलोन्मितानि

विजर्जरीकृत्य घटे क्षिपेच्च ॥ ६६ ॥

कृष्णामजाजीमुपकुंचिकां च

तथासुरीं कारविचित्रकं च ।

पक्षस्थितोऽयं बलवर्णदेह-

वयः करोऽतीव बलप्रदं च ॥ ६७ ॥

कां जीवयामीति यतः प्रवृत्त-

स्तत्कांजिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ।

आयामकालाज्जरयेच्च भक्त-

मायामकेति प्रवदन्ति चैनम् ॥ ६८ ॥

दकोदरं गुल्ममथ प्लिहानं

हृद्रोगमानाहमरोचकं च ।

मन्दाग्नितां कोष्ठगतं च शूल-

मार्शेविकारान्सभगन्दरांश्च ॥ ६९ ॥

वातामयानाशु निहन्ति सर्वान्

संसेव्यमानं विविधान्नराणाम् ॥ ७० ॥

[p. 33-a ]

२०प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य

शुद्धस्य दत्त्वार्धतुलां गुडस्य ।

चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्य-

व्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ॥ ७१ ॥

विडङ्गसिन्धुत्रिफलायमानी-

पाठाग्निघान्यैश्च पलप्रमाणैः ।

दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टा-

वष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ॥ ७२ ॥

तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं

यथेष्टचेष्टं त्रिसुगन्धियुक्तम् ।

अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः

सश्वासकासस्वरभेदशोथाः ॥ ७३ ॥

शाम्यन्ति चायं चिरमन्थराग्ने-

र्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः ।

स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनोऽयं

कल्याणको नाम गुडः प्रदिष्टः ॥ ७४ ॥

तैले मनाग्भर्जयन्ति त्रिवृदत्र चिकित्सकाः ।

अत्रोक्तमानसाधर्म्यात् त्रिसुगन्धं पलं पृथक् ॥ ७५ ॥

२१कूष्माण्डकानां रूढानां सुस्विन्नं निष्कुलत्वचाम् ।

सर्पिःप्रस्थे पलशतं ताम्रभाण्डे शनैः पचेत् ॥ ७६ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ।

[p. 33-b ]

धान्यकानि विडङ्गानि यमानी मरिचानि च ॥ ७७ ॥

त्रिफला चाजमोदा च कलिङ्गाजाजि सैन्धवम् ।

एकैकस्य पलं चैव त्रिवृदष्टपलं भवेत् ॥ ७८ ॥

तैलस्य च पलान्यष्टौ गुडपञ्चाशदेव तु ।

प्रस्थैस्त्रिभिः समेतं तु रसेनामलकस्य तु ॥ ७९ ॥

यदा दार्वीप्रलेपस्तु तदैनमवतारयेत् ।

यथाशक्ति गुडान्कुर्यात्कर्षकर्षार्धमानकान् ॥ ८० ॥

अनेन विधिना चैव प्रयुक्तस्तु जयेदिमान् ।

प्रसह्य ग्रहणीरोगान्कुष्ठान्यर्शोभगन्दरान् ॥ ८१ ॥

ज्वरमानाहहृद्रोगगुल्मोदरविषूचिकाः ।

कामलापाण्डुरोगांश्च प्रमेहांश्चैव विंशतिम् ॥ ८२ ॥

वातशोणितवीसर्पान्दद्रुचर्महलीमकान् ।

कफपित्तानिलान्सर्वान्प्ररूढांश्च व्यपोहति ॥ ८३ ॥

व्याधिक्षीणा वयःक्षीणाः स्त्रीषु क्षीणाश्च ये नराः ।

तेषां वृष्यं च बल्यं च वयःस्थापनमेव च ॥ ८४ ॥

गुडकल्याणकं नाम वन्ध्यानां गर्भदं परम् ।

याऽम्लपित्ते विधातव्या गुडिका च क्षुधावती ॥ ८५ ॥

[p. 34-a ]

२२तत्र प्रोक्तविधा शुद्धौ समानौ रसगन्धकौ ।

संमर्द्य कज्जलाभं तु कुर्यात्पात्रे दृढाश्रये ॥ ८६ ॥

ततो बादरवह्निस्थलौहपात्रे द्रवीकृतम् ।

गोमयोपरि विन्यस्तकदलीपत्रपातनात् ॥ ८७ ॥

कुर्यात्पर्पटिकाकारमस्य रक्तिद्वयं क्रमात् ।

द्वादशरक्तिका यावत्प्रयोगः प्रहरार्धतः ॥ ८८ ॥

तदूर्ध्वं बहुपूगस्य भक्षणं दिवसे पुनः ।

तृतीय एव मांसाज्यदुग्धान्यत्र विधीयते ॥ ८९ ॥

वर्ज्यं विदाहिस्त्रीरम्भामूलं तैलं च सार्षपम् ।

क्षुद्रमत्स्याम्बुजखगांस्त्यक्तोन्निद्रः पयः पिबेत् ॥ ९० ॥

ग्रहणीक्षयकुष्ठार्शःशोषाजीर्णविनाशिनी ।

रसपर्पटिका ख्याता निबद्धा चक्रपाणिना ॥ ९१ ॥

२३स्थाल्यां संमर्द्य दातव्यौ माषिकौ रसगन्धकौ ।

नखक्षुण्णं तदुपरि तण्डुलीयं द्विमाषिकम् ॥ ९२ ॥

ततो नैपालताम्रादि पिधाय सुकरालितम् ।

पांशुना पूरयेदूर्ध्वं सर्वां स्थालीं ततोऽनलः ॥ ९३ ॥

स्थाल्यधो नालिकां यावद्देयस्तेन मृतस्य च ।

ताम्री ताम्रस्य रक्त्येका त्रिफलाचूर्णरक्तिका ॥ ९४ ॥

त्र्यूषणस्य च रत्त्येका विडङ्गस्य च तन्मधु ।

घृतेनालोड्य लेढव्यं प्रथमे दिवसे ततः ॥ ९५ ॥

रक्तिवृद्धिः प्रतिदिनं कार्या ताम्रादिषु त्रिषु ।

[p. 34-b ]

स्थिरा विडङ्गरक्तिस्तु यदा भेदो विवक्षितः ॥ ९६ ॥

तदा विडङ्गं त्वधिकं दद्याद्रक्तिद्वयं पुनः ।

द्वादशाहं योगवृद्धिस्ततो ह्रासक्रमोऽप्ययम् ॥ ९७ ॥

ग्रहणीमम्लपित्तं च क्षयं शूलं च सर्वदा ।

ताम्रयोगो जयत्येष वलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ९८ ॥

Adhikāra 5

१दुर्नाम्नां साधनोपायश्चतुर्धा परिकीर्तितः ।

भेषजक्षारशस्त्राग्निसाध्यत्वादाद्य उच्यते ॥ १ ॥

यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये ।

अनुपानौषधद्रव्यं तत्सेव्यं नित्यमर्शसैः ॥ २ ॥

शुष्कार्शसां प्रलेपादिक्रिया तीक्ष्णा विधीयते ।

स्राविणां रक्तमालोक्य क्रिया कार्यास्रपैत्तिकी ॥ ३ ॥

स्नुक्क्षीरं रजनीयुक्तं लेपाद्दुर्नामनाशनम् ।

कोशातकीरजोघर्षान्निपतन्ति गुदोद्भवाः ॥ ४ ॥

अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं तिक्ततुम्ब्याश्च पल्लवाः ।

करञ्जो बस्तमूलं च लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम् ॥ ५ ॥

[p. 35-a ]

अर्शोघ्नी गुदगा वर्तिर्गुडघोषाफलोद्भवा ।

ज्योत्स्निकामूलकल्केन लेपो रक्तार्शसां हितः ॥ ६ ॥

तुम्बीबीजं सौद्भिदं तु काञ्जीपिष्टं गुटीत्रयम् ।

अर्शोहरं गुदस्थं स्याद्दधि माहिषमश्नतः ॥ ७ ॥

अपामार्गाङ्घ्रिजः क्षारो हरितालेन संयुतः ।

लेपनं लिङ्गसम्भूतमर्शो नाशयति ध्रुवम् ॥ ८ ॥

महारोधिप्रदेशस्य पथ्याकोशातकीरजः ।

कफेन लेपतो हन्ति लिङ्गवर्तिमसंशयम् ॥ ९ ॥

वातातीसारवद्भिन्नवर्चांस्यर्शांस्युपाचरेत् ।

उदावर्तविधानेन गाढविट्कानि चासकृत् ॥ १० ॥

२विड्विबद्धे हितं तक्रं यमानीबिडसंयुतम् ।

वातश्लेष्मार्शसां तक्रात्परं नास्तीह भेषजम् ॥ ११ ॥

तत्प्रयोज्यं यथादोषं सस्नेहं रूक्षमेव वा ।

[p. 35-b ]

न विरोहन्ति गुदजाः पुनस्तक्रसमाहताः ॥ १२ ॥

त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत् ।

तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत् ॥ १३ ॥

पित्तश्लेष्मप्रशमनी कच्छूकण्डूरुजापहा ।

गुदजान्नाशयत्याशु योजिता सगुडाभया ॥ १४ ॥

सगुडां पिप्पलीयुक्तामभयां घृतभर्जिताम् ।

त्रिवृद्दन्तियुतां वापि भक्षयेदानुलोमिकीम् ॥ १५ ॥

तिलारुष्करसंयोगं भक्षयेदग्निवर्धनम् ।

कुष्ठरोमहरं श्रेष्ठमर्शसां नाशनं परम् ॥ १६ ॥

३तिलभल्लातकं पथ्या गुडश्चेति समांशिकम् ।

दुर्नामकासश्वासघ्नं प्लीहपाण्डुज्वरापहम् ॥ १७ ॥

गोमूत्रव्युषितां दद्यात्सगुडां वा हरीतकीम् ।

पञ्चकोलकयुक्तं वा तक्रमस्मै प्रदापयेत् ॥ १८ ॥

मृल्लिप्तं शौरणं कन्दं पक्त्वाग्नौ पुटपाकवत् ।

अद्यात्सतैललवणं दुर्नामविनिवृत्तये ॥ १९ ॥

स्विन्नं वार्ताकुफलं घोषायाः क्षारजेन सलिलेन

तद्धृतभृष्टं युक्तं गुडे? नाप्तितो योऽत्ति ॥ २० ॥

पिबति च तक्रं नूनं

तस्याश्वेवातिवृद्धगुदजानि ।

यान्ति विनाशं पुंसां

सहजान्यपि सप्तरात्रेण ॥ २१ ॥

[p. 36-a ]

असितानां तिलानां प्राक् प्रकुञ्चं शीतवार्यनु ।

खादतोऽर्शांसि नश्यन्ति द्विजदार्ढ्याङ्गपुष्टिदम् ॥ २२ ॥

४दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः ।

भागान्पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २३ ॥

त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत् ।

तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने ॥ २४ ॥

तन्मात्रया पिबेन्नित्यमर्शोभ्यो विप्रमुच्यते ।

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्चोऽनुलोमनम् ॥ २५ ॥

दीपनं चारुचिघ्नं च दन्त्यरिष्टमिदं विदुः ।

पात्रेऽरिष्टादिसन्धानं धातकीलोध्रलेपिते ॥ २६ ॥

५सनागरारुष्करवृद्धदारुकं

गुडेन यो मोदकमत्त्युदारकम् ।

[p. 36-b ]

अशेषदुर्नामकरोगदारकं

करोति वृद्धं सहसैव दारकम् ॥ २७ ॥

चूर्णे चूर्णसमो ज्ञेयो मोदके द्विगुणो गुडः ।

त्रिपलं शृङ्गवेरस्य चतुर्थं मरिचस्य च ॥ २८ ॥

पिप्पल्याः कुडवार्धं च चव्यायाः पलमेव च ।

तालीसपत्रस्य पलं पलार्धं केशरस्य च ॥ २९ ॥

द्वे पले पिप्पलीमूलादर्धकर्षं च पत्रकात् ।

सूक्ष्मैलाकर्षमेकं तु कर्षं त्वगमृणालयोः ॥ ३० ॥

गुडात्पलानि तु त्रिंशच्चूर्णमेकत्र कारयेत् ।

अक्षप्रमाणा गुटिका प्राणदेति च सा स्मृता ॥ ३१ ॥

पूर्वं भवेत्तु पश्चात्तु भोजनस्य यथाबलम् ।

मद्यं मांसरसं यूषं क्षीरं तोयं पिबेत्तथा ॥ ३२ ॥

हन्यादर्शांसि सर्वाणि सहजान्यस्रजानि च ।

वातपित्तकफोत्थानि सन्निपातोद्भवानि च ॥ ३३ ॥

पानात्यये मूत्रकृच्छ्रे वातरोगगलग्रहे ।

विषमज्वरे च मन्देऽग्नौ पाण्डुरोगे तथैव च ॥ ३४ ॥

क्रिमिहृद्रोगिणां चैव गुल्मशूलार्तिनां तथा ।

श्वासकासपरीतानामेषा स्यादमृतोपमा ॥ ३५ ॥

शुण्ठ्याः स्थानेऽभया देया विड्ग्रहे पित्तपायुजे ।

प्राणदेयं सितां दत्वा चूर्णमानाच्चतुर्गुणाम् ॥ ३६ ॥

अम्लपित्ताग्निमान्द्यादौ प्रयोज्या गुदजातुरे ।

अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलम् ॥ ३७ ॥

पलद्वयं त्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ।

[p. 37-a ]

६पथ्यापञ्चपलान्येकमजाज्या मरिचस्यच ॥ ३८ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागराः ।

पलाभिवृद्धाः क्रमशो यवक्षारपलद्वयम् ॥ ३९ ॥

भल्लातकपलान्यष्टौ कन्दस्तु द्विगुणो मतः ।

द्विगुणेन गुडेनैषां वटकानक्षसंमितान् ॥ ४० ॥

कृत्वैनं भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्भोऽनु वा पिबेत् ।

मन्दाग्निं दीपयत्येष ग्रहणीपाण्डुरोगनुत् ॥ ४१ ॥

काङ्कायनेन शिष्येभ्यः शस्त्रक्षाराग्निभिर्विना ।

भिषग्जितमिति प्रोक्तं श्रेष्ठमर्शोविकारिणाम् ॥ ४२ ॥

७विडङ्गसारामलकामयानां

पलं पलं स्यात्त्रिवृतस्त्रयं च ।

गुडस्य षड्द्वादशभागयुक्ता

मासेन त्रिंशद्गुटिका विधेयाः ॥ ४३ ॥

निवारणे यक्षवरेण सृष्टः

समानिभद्रः किल शाख्यभिक्षवे ।

[p. 37-b ]

अयं हि कासक्षयकुष्ठनाशनो

भगन्दरप्लीहजलोदरार्शसाम् ॥ ४४ ॥

यथेष्टचेष्टान्नविहारसेवी

अनेन वृद्धस्तरुणो भवेच्च ॥ ४५ ॥

८मरिचमहौषधचित्रक-

शूरणभागा यथोत्तरं द्विगुणाः ।

सर्वसमो गुडभागः

सेव्योऽयं मोदकः प्रसिद्धफलः ॥ ४६ ॥

ज्वलनं ज्वलयति जाठर-

मुन्मूलयति शूलगुल्मगदान् ।

निःशेषयति श्लीपद-

मर्शांस्यपि नाशयत्याशु ॥ ४७ ॥

९शूरणषोडशभागा वह्नेरष्टौ महौषधस्यातः ।

अर्धेन भागयुक्तिर्मरिचस्य ततोऽपि चार्धेन ॥ ४८ ॥

त्रिफलाकणासमूलातालीशारुष्करक्रिमिघ्नानाम् ।

भागा महौषधसमा दहनांशा तालमूली च ॥ ४९ ॥

भागः शूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारकस्यापि ।

भृङ्गैले मरिचांशे सर्वाण्येकत्र संचूर्ण्य ॥ ५० ॥

द्विगुणेन गुडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः ।

गुरुवृष्यभोज्यरहितेष्वितरेषूपद्रवं कुर्यात् ॥ ५१ ॥

भस्मकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन ।

भीमस्य मारुतेरपि येन तौ महाशनौ जातौ ॥ ५२ ॥

[p. 38-a ]

अग्निबलबुद्धिहेतुर्न केवलं शूरणो महावीर्यः ।

प्रभवति शस्त्रक्षाराग्निभिर्विनाप्यर्शसामेषः ॥ ५३ ॥

श्वयथुश्लीपदजिद्ग्रहणीमपि कफवातसम्भूताम् ।

नाशयति वलीपलितं मेधां कुरुते वृषत्वं च ॥ ५४ ॥

हिक्कां श्वासं कासं सराजयक्ष्मप्रमेहांश्च ।

प्लीहानं चाथोग्रं हन्ति सदैतद्रसायनं पुंसाम् ॥ ५५ ॥

१०चूर्णीकृताः षोडश शूरणस्य

भागास्ततोऽर्धेन च चित्रकस्य ।

महौषधाब्दौ मरिचस्य चैको

गुडेन दुर्नामजयाय पिण्डी ॥ ५६ ॥

पिण्ड्यां गुडो मोदकवत्पिण्डत्वापत्तिकारकः ॥ ५७ ॥

[p. 38-b ]

११व्योषाग्न्यरुष्करविडङ्गतिलाभयानां

चूर्णं गुडेन सहितं तु सदोपयोज्यम् ।

दुर्नामकुष्ठगरशोथशकृद्विबन्धा-

नग्नेर्जयत्यबलतां क्रिमिपाण्डुतां च ॥ ५८ ॥

१२शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलं

चूर्णीकृतं क्रमविवर्धितमूर्धमन्त्यात् ।

खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्य-

कासारुचिश्वसनकण्ठहृदामयेषु ॥ ५९ ॥

१३लवणोत्तमवह्निकलिङ्गयवान्

चिरबिल्वमहापिचुमर्दयुतान् ।

पिब सप्तदिनं मथितालुलितान्

यदि मर्दितुमिच्छति पायुरुहान् ॥ ६० ॥

१४त्रिफला पञ्चलवणं कुष्टं कटुकरोहिणी ।

देवदारुविडङ्गानि पिचुमर्दफलानि च ॥ ६१ ॥

बला चातिबला चैव हरिद्रे द्वे सुवर्चला ।

एतत्सम्भृत्य सम्भारं करञ्जत्वग्रसेन च ॥ ६२ ॥

पिष्ट्वा च गुटिकां कृत्वा बदरास्थिसमां बुधः ।

एकैकां तां समुद्धृत्य रोगे रोगे पृथक् पृथक् ॥ ६३ ॥

उष्णेन वारिणा पीता शान्तमग्निं प्रदीपयेत् ।

अर्शांसि हन्ति तक्रेण गुल्ममम्लेन निर्हरेत् ॥ ६४ ॥

जन्तुदष्टं तु तोयेन त्वग्दोषं खदिराम्बुना ।

[p. 39-a ]

मूत्रकृच्छ्रं तु तोयेन हृद्रोगं तैलसंयुता ॥ ६५ ॥

इन्द्रस्वरससंयुक्ता सर्वज्वरविनाशिनी ।

मातुलुङ्गरसेनाथ सद्यः शूलहरी स्मृता ॥ ६६ ॥

कपित्थतिन्दुकानां तु रसेन सह मिश्रिता ।

विषाणि हन्ति सर्वाणि पानाशनप्रयोगतः ॥ ६७ ॥

गोशकृद्रससंयुक्ता हन्यात्कुष्ठानि सर्वशः ।

श्यामा कषायसहिता जलोदरविनाशिनी ॥ ६८ ॥

भक्तच्छन्दं जनयति भुक्तस्योपरि भक्षिता ।

अक्षिरोगेषु सर्वेषु मधुना घृष्यतांजयेत् ॥ ६९ ॥

लेहमात्रेण नारीणां सद्यः प्रदरनाशिनी ।

व्यवहारे तथा द्यूते संग्रामे मृगयादिषु ।

समालभ्य नरो ह्येनां क्षिप्रं विजयमाप्रुयात् ॥ ७० ॥

१५त्रिकत्रयवचाहिङ्गुपाठाक्षारनिशाद्वयम् ।

चव्यतिक्ताकलिङ्गाग्निशताह्वालवणानि च ॥ ७१ ॥

ग्रन्थिबिल्वाजमोदा च गणोऽष्टाविंशतिर्मतः ।

[p. 39-b ]

एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ ७२ ॥

ततो विडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा ।

एरण्डतैलयुक्तं तु सदा लिह्यात्ततो नरः ॥ ७३ ॥

कासं हन्यात्तथा शोथमर्शांसि च भगन्दरम् ।

हृच्छूलं पार्श्वशूलं च वातगुल्मं तथोदरम् ॥ ७४ ॥

हिक्काश्वासप्रमेहांश्च कामलां पाण्डुरोगताम् ।

आमान्वयमुदावर्तमन्त्रवृद्धिं गुदं क्रिमीन् ॥ ७५ ॥

अन्ये च ग्रहणीदोषा ये मया परिकीर्तिताः ।

महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसाम् ॥ ७६ ॥

अप्रजानां तु नारीणां प्रजावर्धनमेव च ।

विजयो नाम चूर्णोऽयं कृष्णात्रेयेण पूजितः ॥ ७७ ॥

१६त्रिवृत्तेजोवती दन्ती श्वदंष्ट्रा चित्रकं शटी ।

गवाक्षीमुस्तविश्वाह्वविडङ्गानि हरीतकी ॥ ७८ ॥

पलोन्मितानि चैतानि पलान्यष्टावरुष्करात् ।

षट्पलं वृद्धदारस्य शूरणस्य तु षोडश ॥ ७९ ॥

जलद्रोणद्वये क्वाथ्यं चतुर्भागावशेषितम् ।

पूतं तु तं रसं भूयः क्वाथ्येभ्यस्त्रिगुणो गुडः ॥ ८० ॥

लेहं पचेत्तु तं तावद्यावद्दर्वीप्रलेपनम् ।

अवतार्य ततः पश्चाच्चूर्णानीमानि दापयेत् ॥ ८१ ॥

त्रिवृत्तेजोवतीकन्दचित्रकान्द्विपलांशिकान् ।

एलात्वङ्मरिचं चापि गजाह्वां चापि षट्पलाम् ॥ ८२ ॥

[p. 40-a ]

द्वात्रिंशतं पलान्येवं चूर्णं दत्त्वा निधापयेत् ।

ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीररसाशनः ॥ ८३ ॥

पञ्च गुल्मान्प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं हलीमकम् ।

जयेदर्शांसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ॥ ८४ ॥

दीपयेद्ग्रहणीं मन्दां यक्ष्माणं चापकर्षति ।

पीनसे च प्रतिश्याये आढ्यवाते तथैव च ॥ ८५ ॥

अयं सर्वगदेष्वेव कल्याणो लेह उत्तमः ।

दुर्नामारिरयं चाशु दृष्टो वारसहस्रशः ॥ ८६ ॥

भवन्त्येनं प्रयुञ्जानाः शतवर्षं निरामयाः ।

आयुषो दैर्ध्यजननो वलीपलितनाशनः ॥ ८७ ॥

रसायनवरश्चैष मेधाजनन उत्तमः ।

गुडः श्रीबाहुशालोऽयं दुर्नामारिः प्रकीर्तितः ॥ ८८ ॥

१७तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः ।

क्षिप्तश्च निश्चलस्तिष्ठेत् पतितस्तु न शीर्यते ॥ ८९ ॥

[p. 40-b ]

यदा दर्वीप्रलेपः स्याद्यावद्वातन्तुलीभवत् ।

एष पाको गुडादीनां सर्वेषां परिकीर्तितः ॥ ९० ॥

सुखनर्दः सुखस्पर्शो गुडः पाकमुपागतः ।

पीडितो भजते मुद्रां गन्धवर्णरसान्वितः ॥ ९१ ॥

भल्लातकसहस्रे द्वे जलद्रोणे विपाचयेत् ।

पादशेषे रसे तस्मिन्प्रचेद् गुडतुलां भिषक् ॥ ९२ ॥

भल्लातकसहस्रार्धं छित्त्वा तत्रैव दापयेत् ।

सिद्धेऽस्मिंस्त्रिफलाव्योषयमानीमुस्तसैन्धवम् ॥ ९३ ॥

कर्षांशसंमितं दद्यातत्त्वगेलापत्रकेशरम् ।

खादेदग्निवलापेक्षी प्रातरुत्थाय मानवः ॥ ९४ ॥

कुष्ठार्शःकामलामेहग्रहणीगुल्मपाण्डुताः ।

हन्यात्प्लीहोदरं कासक्रिमिरोगभगन्दरान् ।

गुडभल्लातको ह्येष श्रेष्ठ श्चार्शोविकारिणाम् ॥ ९५ ॥

१८दशमूल्यमृता भार्गी श्वदंष्ट्रा चित्रकं शठी ।

भल्लातकसहस्रं च पलाशं क्वाथयेद् बुधः ॥ ९६ ॥

पादशेषे जलद्रोणे रसे तस्मिन्विपाचयेत् ।

दत्त्वा गुडतुलामेकां लेहीभूतं समुद्धरेत् ॥ ९७ ॥

माक्षिकं पिप्पलीतैलमौरुबूकं च दापयेत् ।

कुडवं कुडवं चात्र त्वगेलामरिचं तथा ॥ ९८ ॥

अर्शःकासमुदावर्तं पाण्डुत्वं शोथमेव च ।

नाशयेद्वह्निसादं च गुडभल्लातकः स्मृतः ॥ ९९ ॥

[p. 41-a ]

१९चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बुरूणि च ।

यमानी पिप्पल्लीमूलमुभे च बिडसैन्धवे ॥ १०० ॥

चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।

शकृद्वातानुलोम्यार्थं जाते दध्नि चतुर्गुणे ॥ १०१ ॥

प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम् ।

गुदवङ्क्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ १०२ ॥

२०व्योषगर्भं पलाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।

साधितं पिबतः सर्पिः पतन्त्यर्शांस्यसंशयम् ॥ १०३ ॥

२१सक्षारैः पञ्चकोलैस्तु पलिकैस्त्रिगुणोदके ।

समक्षीरं घृतप्रस्थं ज्वरार्शःप्लीहकासनुत् ॥ १०४ ॥

२२पचेद्वारिचतुर्द्रोणे कण्टकार्यमृताशतम् ।

तत्राग्नित्रिफलाव्योषपूतिकत्वक्कलिङ्गकैः ॥ १०५ ॥

[p. 41-b ]

सकाश्मर्यविडङ्गैस्तु सिद्धं दुर्नाममेहनुत् ।

घृतं सिंह्यमृतं नाम बोधितत्त्वेन भाषितम् ॥ १०६ ॥

२३पिप्पली मधुकं बिल्वं शताह्वां मदनं वचाम् ।

कुष्ठं शठीपुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च ॥ १०७ ॥

पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं द्विगुणक्षीरसंयुतम् ।

अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम् ॥ १०८ ॥

गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम् ।

कट्यूरुपृष्ठदौर्बल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम् ॥ १०९ ॥

पिच्छास्रावं गुदे शोथं वातवर्चोविनिग्रहम् ।

उत्थानं बहुदोषं च जयेच्चैवानुवासनात् ॥ ११० ॥

रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ स्रवद्भिषक् ।

दुष्टास्रे निगृहीते तु शूलानाहावसृग्गदाः ॥ १११ ॥

लाजैः पेया पीता

चुक्रिकदलकेशरोत्पलैः सिद्धा ।

हन्त्यस्रस्रावं सा

तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम् ॥ ११२ ॥

शक्रक्वाथः सविश्वो वा किं वा बिल्वशलाटवः ।

योज्या रक्तार्शसैस्तद्वज्ज्योत्स्निकामूललेपनम् ॥ ११३ ॥

नवनीततिलाभ्यासा-

त्केशरनवनीतशर्कराभ्यासात् ।

दधिसरमथिताभ्यासात्

गुदजाः शाम्यन्ति रक्तवहाः ॥ ११४ ॥

समङ्गोत्पलमोचाह्वतिरीटतिलचन्दनैः ।

छागक्षीरं प्रयोक्तव्यं गुदजे शोणितापहम् ॥ ११५ ॥

[p. 42-a ]

२४कुटजत्वक्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् ।

अष्टभागावशिष्टं तु कषायमवतारयेत् ॥ ११६ ॥

वस्त्रपूतं पुनः क्वाथं पचेल्लेहत्वमागतम् ।

भल्लातकं विडङ्गानि त्रिकटु त्रिफलां तथा ॥ ११७ ॥

रसाञ्जनं चित्रकं च कुटजस्य फलानि च ।

वचामतिविषां बिल्वं प्रत्येकं च पलं पलम् ॥ ११८ ॥

त्रिंशत्पलानि गुडस्य चूर्णीकृत्य निधापयेत् ।

मधुनः कुडवं दद्याद्धृतस्य कुडवं तथा ॥ ११९ ॥

एष लेहः शमयति चार्शो रक्तसमुद्भवम् ।

वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ॥ १२० ॥

ये च दुर्नामजा रोगास्तान्सर्वान्नाशयत्यपि ।

अम्लपित्तमतीसारं पाण्डुरोगमरोचकम् ।

ग्रहणीमार्दवं कार्श्यं श्वयथुं कामलामपि ॥ १२१ ॥

अनुपानं घृतं दद्यान्मधु तक्रं जलं पयः ।

रोमानीकविनाशाय कौटजो लेह उच्यते ॥ १२२ ॥

[p. 42-b ]

२५कुटजत्वचो विपाच्यं

शतपलमार्द्रं महेन्द्रसलिलेन ।

यावत्स्यादरसं त-

द्द्रव्यं स्वरसस्ततो ग्राह्यः ॥ १२३ ॥

मोचारसः समङ्गा

फलिनी च पलांशिभिस्त्रिभिस्तैश्च ।

वत्सकबीजं तुल्यं

चूर्णीकृतमत्र दातव्यम् ॥ १२४ ॥

पूतोत्क्वथितः सान्द्रः

सरसो दर्वीप्रलेपनो ग्राह्यः ।

मात्राकालोपहिता

रसक्रियैषा जयत्यसृक्स्रावम् ॥ १२५ ॥

छगलीपयसा युक्ता

पेया मण्डेन वा यथाग्निबलम् ।

जीर्णौषधश्च शाली-

न्पयसा क्वाथेन भुञ्जीत ॥ १२६ ॥

रक्तगुदजातिसारं

शूलं सासृग्रुजो निहन्त्याशु ।

बलवच्च रक्तपित्तं

रसक्रियैषा ह्युभयभागम् ॥ १२७ ॥

[p. 43-a ]

२६कुटजफलवल्कलकेशर-

नीलोत्पललोध्रधातकीकल्कैः ।

सिद्धं घृतं विधेयं

शूले रक्तार्शसां भिषजा ॥ १२८ ॥

२७अवाक्पुष्पीबलादार्वीपृश्निपर्णीत्रिकण्टकम्

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशङ्खाश्च द्विपलोन्मिताः ॥ १२९ ॥

कषाय एष पेष्यस्तु जीवन्ती कटुरोहिणी ।

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं देवदारु च ॥ १३० ॥

कलिङ्गं शाल्मलीपुष्पं वीराचन्दनमञ्जनम् ।

कट्फलं चित्रकं मुस्तं प्रियङ्ग्वतिविषे स्थिता ॥ १३१ ॥

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः समङ्गा सनिदिग्धिका ।

विश्वं मोचरसं पाठा भागाः स्युः कार्षिकाः पृथक् ॥ १३२ ॥

चतुःप्रस्थशृतं प्रस्थं कषायमवतारयेत् ।

त्रिंशत्पलानि तु प्रस्थो विज्ञेयो द्विपलाधिकः ॥ १३३ ॥

सुनिषण्णकचाङ्गेर्याः प्रस्थौ द्वौ स्वरसस्य च ।

सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १३४ ॥

एतदर्शःस्वतीसारे त्रिदोषे रुधिरस्रुतौ ।

प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च ॥ १३५ ॥

उत्थाने चापि बहुशः शोथशूलगुदामये ।

अन्त्रग्रहे गूढवाते मन्दाग्नावरुचावपि ॥ १३६ ॥

प्रयोज्यं विधिवत्सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम् ।

विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ १३७ ॥

[p. 43-b ]

२८प्रशस्तेऽहनि नक्षत्रे कृतमङ्गलपूर्वकम् ।

कालमुष्ककमाहृत्य दग्ध्वा भस्म समाहरेत् ॥ १३८ ॥

आढकं त्वेकमादाय जलद्रोणे पचेद्भिषक् ।

चतुर्भागावशिष्टेन वस्त्रपूतेन वारिणा ॥ १३९ ॥

शङ्खचूर्णस्य कुडवं प्रक्षिष्य विपचेत्पुनः ।

शनैः शनैर्मृद्वग्नौ तु यावत्सान्द्रतनुर्भवेत् ॥ १४० ॥

सर्जिकायवशूकाभ्यां शुण्ठी मरिचपिप्पली ।

वचा चातिविषा चैव हिङ्गुचित्रकयोस्तथा ॥ १४१ ॥

एषां चूर्णानि निक्षिप्य पृथक्त्वेनाष्टमाषकम् ।

दर्व्या संघट्टितं चापि स्थापयेदायसे घटे ॥ १४२ ॥

एष वह्निसमः क्षारः कीर्तितः काश्यपादिभिः ।

तोये कालकमुष्ककस्य विपचे-

द्भस्माढकं षङ्गुणे

पात्रे लोहमये दृढे विपुलधी-

र्दर्व्याशनैर्घट्टयन् ॥

दग्ध्वाग्नौ बहुशङ्खनाभिशकला-

न्पूतावशेषे क्षिपेत्

यद्येरण्डजनालमेष दहति

क्षारो वरो वाक्शतात् ॥ १४३ ॥

प्रायस्त्रिभागशिष्टेऽस्मिन्नच्छपैच्छिल्यरक्तता ।

संजायते तदा स्राव्यं क्षाराम्भो ग्राह्यमिष्यते ॥ १४४ ॥

तुर्येणाष्टमकेन षोडशभवे-

नांशेन संव्यूहितो

मध्यः श्रेष्ठ इति क्रमेण विहितः

क्षारोदकाच्छङ्खकः ॥ १४५ ॥

[p. 44-a ]

नातिसान्द्रो नातितनुः क्षारपाक उदाहृतः ।

दुर्नामकादौ निर्दिष्टः क्षारोऽयं प्रतिसारणः ॥ १४६ ॥

पानीयो यस्तु गुल्मादौ तं वारानेकविंशतिम् ।

स्रावयेत्षड्गुणे तोये केचिदाहुश्चतुर्गुणे ॥ १४७ ॥

२९भाषितं रजनीचूर्णैः स्नुहीक्षीरे पुनः पुनः ।

बन्धनात्सुदृढं सूत्रं भिनत्त्यर्शो भगन्दरम् ॥ १४८ ॥

प्राग्दक्षिणं ततो वामं पृष्ठजं चाग्रजं क्रमात् ।

पञ्चतिक्तेन संस्निह्य दहेत्क्षारेण वह्निना ॥ १४९ ॥

वातजं श्लेष्मजं चार्शः क्षारेणास्रजपित्तजे ।

महान्ति तनुमूलानि छित्त्वैव बलिनो दहेत् ॥ १५० ॥

चर्मकीलं तथा छित्त्वा दहेदन्यतरेण वा ।

पक्वजम्बूपमो वर्णः क्षारदग्धः प्रशस्यते ॥ १५१ ॥

[p. 44-b ]

गोजीशेफालिकापत्रैरर्शः संलिख्य लेपयेत् ।

क्षारेण वाक्शतं तिष्ठेद्यन्त्रद्वारं पिधाय च ॥ १५२ ॥

तं चापनीय वीक्षेत पक्वजम्बूफलोपमम् ।

यदि च स्यात्ततो भद्रं नो चेल्लिम्पेत्तथा पुनः ॥ १५३ ॥

तत्तुषाम्बुप्लुतं साज्यं यष्टीकल्केन लेपयेत् ।

न निम्नं तालवर्णाभं वह्निदग्धे स्थितासृजम् ॥ १५४ ॥

निर्वाप्य मधुसर्पिर्भ्यां वह्निसंजातवेदनाम् ।

सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरी प्लक्षचन्दनगैरिकैः ॥ १५५ ॥

सामृतैः सर्पिषा युक्तैरालेपं कारयेद्भिषक् ।

मुहूर्तमुपवेश्याऽसौ तोयपूर्णेऽथ भाजने ॥ १५६ ॥

क्षारमुष्णाम्बुना पाय्यं विबन्धे मूत्रवर्चसोः ।

दाहे बस्त्यादिजे लेपः शतधौतेन सर्पिषा ॥ १५७ ॥

नवान्नं माषतक्रादि सेव्यं पाकाय जानता ।

पिबेद्गुणविशुद्ध्यर्थं वराक्वाथं सगुग्गुलुम् ॥ १५८ ॥

जीर्णे शाल्यन्नमुद्गादि पथ्यं तिक्ताज्यसैन्धवम् ।

रूढसर्वव्रणं वैद्यः क्षारं दत्त्वानुवासयेत् ॥ १५९ ॥

[p. 45-a ]

३०पिप्पल्याद्येन तैलेन सेवेद्दीपनपाचनम् ।

त्रिवृच्चित्रकनिर्गुण्डी स्नुहीमुण्डतिकाज्जटाः ॥ १६० ॥

प्रत्येकशोऽष्टपलिकां जलद्रोणे विपाचयेत् ।

पलत्रयं विडङ्गस्य व्योषात्कर्षत्रयं पृथक् ॥ १६१ ॥

त्रिफलायाः पञ्च पलं शिलाजतु पलं न्यसेत् ।

दिव्यौषधिहतस्यापि वैकङ्कतहतस्य वा ॥ १६२ ॥

पलद्वादशकं देयं रुक्मलौहस्य चूर्णितम् ।

पलैश्चतुर्विंशतिभिर्मधुशर्करयोर्युतम् ॥ १६३ ॥

घनीभूते सुशीते च दापयेदवतारिते ।

एतदग्निमुखं नाम दुर्नामान्तकरं परम् ॥ १६४ ॥

सममग्निं करोत्याशु कालाग्निसमतेजसम् ।

पर्वता अपि जीर्यन्ति प्राशनादस्य देहिनः ॥ १६५ ॥

गुरुवृष्यान्नपानानि पयोमांसरसो हितः ।

दुर्नामपाण्डुश्वयथुकुष्ठप्लीहोदरापहम् ॥ १६६ ॥

अकालपलितं चैतदामवातगुदामयम् ।

न स रोगोऽस्ति यं चापि न निहन्यादिदं क्षणात् ॥ १६७ ॥

करीरकाञ्जिकादीनि ककारादीनि वर्जयेत् ।

स्रवत्यतोऽन्यथा लौहं देहात्किट्टं च दुर्जरम् ॥ १६८ ॥

[p. 45-b ]

३१चित्रकं त्रिफला मुस्तं ग्रन्थिकं चविकामृता

हस्तिपिप्पल्यपामार्गदण्डोत्पलकुठेरकाः ॥ १६९ ॥

एषां चतुष्पलान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ।

भल्लातकसहस्रे द्वे छित्त्वा तत्रैव दापयेत् ॥ १७० ॥

तेन पादावशेषेण लौहपात्रे पचेद्भिषक् ।

तुलार्धं तीक्ष्णलौहस्य घृतस्य कुडवद्वयम् ॥ १७१ ॥

त्र्यूषणं त्रिफलावह्निसैन्धवं बिडमौद्भिदम् ।

सौवर्चलविडङ्गानि पलिकांशानि कल्पयेत् ॥ १७२ ॥

कुडवं वृद्धदारस्य तालमूल्यास्तथैव च ।

शूरणस्य पलान्यष्टौ चूर्णं कृत्वा विनिक्षिपेत् ॥ १७३ ॥

सिद्धे शीते प्रदातव्यं मधुनः कुडवद्वयम् ।

प्रातर्भोजनकाले च ततः खादेद्यथाबलम् ॥ १७४ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगमरोचकम् ।

क्रिमिगुल्माश्मरीमेहाञ्शूलं चाशु व्यपोहति ॥ १७५ ॥

करोति शुक्रोपचयं वलीपलितनाशनम् ।

रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् ॥ १७६ ॥

रसस्तु पादिकस्तुल्या विडङ्गमरिचाभ्रकाः ।

गङ्गापालङ्कजरसे खल्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १७७ ॥

रक्तिमात्रा गुदार्शोघ्नी वह्नेरत्यर्थदीपनी ।

वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानमुत्कटकासनम् ।

यथास्वं दोषलं चान्नमर्शसः परिवर्जयेत् ॥ १७८ ॥

Adhikāra 6

[p. 46-a ]

१समस्य रक्षणं कार्यं विषमे वातनिग्रहः ।

तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम् ॥ १ ॥

२त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे

समधरणघृतानामष्टमो हिङ्गुभागः ।

प्रथमकुडवभुक्तं सर्पिषा चूर्णमेत-

ज्जनयति जठराग्निं वातरोगांश्च हन्यात् ॥ २ ॥

३समयवशूकमहौषध-

चूर्णं लीढं घृतेन गोसर्गे ।

[p. 46-b ]

कुरुते क्षुधां सुखोदक-

पीतं सद्यो महौषधं वैकम् ॥ ३ ॥

अन्नमण्डं पिबेदुष्णं हिङ्गुसौवर्चलान्वितम् ।

विषमोऽपि समस्तेन मन्दो दीप्येत पावकः ॥ ४ ॥

क्षुद्बोधनो बस्तिविशोधनश्च

प्राणप्रदः शोणितवर्धनश्च ।

ज्वरापहारी कफपित्तहन्ता

वायुं जयेदष्टगुणो हि मण्डः ॥ ५ ॥

४नारीक्षीरेण संयुक्तां पिबेदौदुम्बरीं त्वचम् ।

आभ्यां वा पायसं सिद्धं पिबेदत्यग्निशान्तये ॥ ६ ॥

यत्किञ्चिद्गुरु मेध्यं च श्लेष्मकारि च भेषजम् ।

सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा ॥ ७ ॥

मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यमस्योपकल्पयेत् ।

निरिन्धनोन्तरं लब्ध्वा यथैनं न निपातयेत् ॥ ८ ॥

विश्वाभयागुडूचीनां कषायेण षडूषणम् ।

पिबेच्छ्लेष्मणि मन्देऽग्नौ त्वक्पत्रसुरभीकृतम् ॥ ९ ॥

पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतम् ।

[p. 47-a ]

५हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा ।

सैन्धवोपहिता वापि सातत्येनाग्निदीपनी ॥ १० ॥

सिन्धूत्थपथ्यमगधोद्भववह्निचूर्ण-

मुष्णाम्बुना पिबति यः खलु नष्टवह्निः ।

तस्यामिषेण सघृतेन वरं नवान्नं

भस्मीभवत्यशितमात्रमिह क्षणेन ॥ ११ ॥

सिन्धूत्थहिङ्गुत्रिफलायमानी-

व्योषैर्गुडांशैर्गुडकान्प्रकुर्यात् ।

तैर्भक्षितैस्तृप्तिमवाप्नुवन्ना

भुञ्जीत मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥ १२ ॥

विडङ्गभल्लातकचित्रकामृताः

सनागरास्तुल्यगुडेन सर्पिषा ।

निहन्ति ये मन्दहुताशना नरा

भवन्ति ते वाडवतुल्यवह्नयः ॥ १३ ॥

गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्यां ।

पथ्यां तृतीयामथ दाडिमं वा ।

आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषु

वर्चोविबन्धेषु च नित्यमद्यात् ॥ १४ ॥

भोजनाग्रे हितं हृद्यं दीपनं लवणार्द्रकम् ।

[p. 47-b ]

६कपित्थबिल्वचाङ्गेरीमरिचाजाजिचित्रकैः ॥ १५ ॥

कफवातहरो ग्राही खण्डो दीपनपाचनः ।

पिप्पलीशृङ्गवेरं च देवदारु सचित्रकम् ॥ १६ ॥

चविकां बिल्वपेशीं चाजमोदां च हरीतकीम् ।

महौषधं यमानीं च धान्यकं मरिचं तथा ॥ १७ ॥

जीरकं चापि हिङ्गुं च काञ्जिकं साधयेद्भिषक् ।

एष शार्दूलको नाम काञ्जिकोऽग्निबलप्रदः ॥ १८ ॥

सिद्धार्थतैलसंभृष्टो दश रोगान् व्यपोहति ।

कासं श्वासमतीसारं पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ १९ ॥

आमं च गुल्मशूलं च वातगुल्मं सवेदनम् ।

अर्शांसि श्वयथुं चैव भुक्ते पीते च सात्म्यतः ॥ २० ॥

क्षीरपाकविधानेन काञ्जिकस्यापि साधनम् ।

७हिङ्गुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् ॥ २१ ॥

पिप्पली त्रिगुणा चैव शृङ्गवेरं चतुर्गुणम् ।

यमानिका पञ्चगुणा षङ्गुणा च हरीतकी ॥ २२ ॥

चित्रकं सप्तगुणितं कुष्टं चाष्टगुणं भवेत् ।

एतद्वातहरं चूर्णं पीतमात्रं प्रसन्नया ॥ २३ ॥

पिबेद्दध्ना मस्तुना वा सुरया कोष्णवारिणा ।

सोदावर्तमजीर्णं च प्लीहानमुदरं तथा ॥ २४ ॥

अङ्गानि यस्य शीर्यन्ते विषं वा येन भक्षितम् ।

अर्शोहरं दीपनं च श्लेष्मघ्नं गुल्मनाशनम् ॥ २५ ॥

कासं श्वासं निहन्त्याशु तथैव यक्ष्मनाशनम् ।

चूर्णमग्निमुखं नाम न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ २६ ॥

[p. 48-a ]

८रसोऽर्धभागिकस्तुल्याद्विडङ्गमरिचाभ्रकाः ।

भक्तोदकेन संमर्द्य कुर्याद्गुञ्जासमां गुटीम् ॥ २७ ॥

भक्तोदकानुपानैका सेव्या वह्निप्रदीपनी ।

वार्यन्नभोजनं चात्र प्रयोगे सात्म्यमिष्यते ॥ २८ ॥

९द्वौ क्षारौ चित्रकं पाठा करञ्जलवणानि च ।

सूक्ष्मैलापत्रकं भार्गी क्रिमिघ्नं हिङ्गुपौष्करम् ॥ २९ ॥

शठी दार्वी त्रिवृन्मुस्तं वचा सेन्द्रयवा तथा ।

धात्रीजीरकवृक्षाम्लं श्रेयसी चोपकुञ्चिका ॥ ३० ॥

अम्लवेतसमम्लिका यमानी सुरदारु च ।

अभयातिविषाश्यामाहवुषारग्वधं समम् ॥ ३१ ॥

तिलमुष्करशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ।

क्षाराणि लोहकिट्टं च तप्तं गोमूत्रसेचितम् ॥ ३२ ॥

समभागानि सर्वाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।

मातुलुङ्गरसेनैव भावयेच्च दिनत्रयम् ॥ ३३ ॥

दिनत्रयं च शुक्तेन चार्द्रकस्वरसेन च ।

अत्यग्निकारकं चूर्णं प्रदीप्ताग्निसमप्रभम् ॥ ३४ ॥

उपयुक्तविधानेन नाशयत्यचिराद्गदान् ।

अजीर्णकमथो गुल्मान्प्लीहानं गुदजानि च ॥ ३५ ॥

उदराण्यन्त्रवृद्धिं चाप्यष्ठीलां वातशोणितम् ।

प्रणुदत्युल्बणान्रोगान्नष्टं वह्निं च दीपयेत् ॥ ३६ ॥

समस्तव्यञ्जनोपेतं भक्तं दत्वा सुभाजने ।

दापयेदस्य चूर्णस्य विडालपदमात्रकम् ॥ ३७ ॥

[p. 48-b ]

गोदोहमात्रात्तत्सर्वं द्रवीभवति सोष्मकम् ।

१०पिप्पली पिप्पलीमूलं धन्याकं कृष्णजीरकम् ॥ ३८ ॥

सैन्धवं च बिडं चैव पत्रं तालीसकेशरम् ।

एषां द्विपलिकान्भागान्पञ्च सौवर्चलस्य च ॥ ३९ ॥

मरिचाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पलं पलम् ।

त्वगेले चार्धभागे च सामुद्रात्कुडवद्वयम् ॥ ४० ॥

दाडिमात्कुडवं चैव द्वे पले चाम्लवेतसात् ।

एतच्चूर्णीकृतं श्लक्ष्णं गन्धाढ्यममृतोपमम् ॥ ४१ ॥

लवणं भास्करं नाम भास्करेण विनिर्मितम् ।

जगतस्तु हितार्थाय वातश्लेष्मामयापहम् ॥ ४२ ॥

वातगुल्मं निहन्त्येतद्वातशूलानि यानि च ।

तक्रमस्तु सुरासीधुशुक्तकाञ्जिकयोजितम् ॥ ४३ ॥

जाङ्गलानां तु मांसेन रसेषु विविधेषु च ।

मन्दाग्नेरश्नतः शक्तो भवेदाश्वेव पावकः ॥ ४४ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषकुष्ठामयभगन्दरान् ।

हृद्रोगमामदोषांश्च विविधानुदरस्थितान् ॥ ४५ ॥

प्लीहानमश्मरीं चैव श्वासकासोदरक्रिमीन् ।

विशेषतः शर्करादीन्रोगान्नानाविधांस्तथा ॥ ४६ ॥

पाण्डुरोगांश्च विविधान्नाशयत्यशनिर्यथा ।

[p. 49-a ]

११पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ४७ ॥

हिङ्गुचव्याजमोदा च पञ्चैव लवणानि च ।

द्वौ क्षारौ हपुषा चैव दद्यादर्धपलोन्मितान् ॥ ४८ ॥

दधिकाञ्जिकशुक्तानि स्नेहमात्रासमानि च ।

आर्द्रकस्वरसप्रस्थं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४९ ॥

एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ।

अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं तथा गुल्मोदरापहम् ॥ ५० ॥

ग्रन्थ्यर्बुदापचीकासकफमेदोऽनिलानपि ।

नाशयेद्ग्रहणीदोषं श्वयथुं सभगन्दरम् ॥ ५१ ॥

ये च बस्तिगता रोगा ये च कुक्षिसमाश्रिताः ।

सर्वांस्तान्नाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ ५२ ॥

१२पलिकैः पञ्चकोलैस्तु घृतं मस्तु चतुर्गुणम् ।

सक्षारैः सिद्धमल्पाग्निं कफगुल्मं विनाशयेत् ॥ ५३ ॥

[p. 49-b ]

१३भल्लातकसहस्रार्धं जलद्रोणे विपाचयेत् ।

अष्टभागावशेषं च कषायमवतारयेत् ॥ ५४ ॥

घृतप्रस्थं समादाय कल्पानीमानि दापयेत् ।

त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ५५ ॥

हिङ्गु चव्याजमोदा च पञ्चैव लवणानि च ।

द्वौ क्षारौ हपुषा चैव दद्यादर्धपलोन्मितान् ॥ ५६ ॥

दधिकाञ्जिकशुक्तानि स्नेहमात्रासमानि च ।

आर्द्रकस्वरसं चैव सौभाञ्जनरसं तथा ॥ ५७ ॥

तत्सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।

एतदग्निघृतं नाम मन्दाग्नीनां प्रशस्यते ॥ ५८ ॥

अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं मूढवातानुलोमनम् ।

कफवातोद्भवे गुल्मे श्लीपदे च दकोदरे ॥ ५९ ॥

शोथं पाण्ड्वामयं कासं ग्रहणीं श्वासमेव च ।

एतान्विनाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ ६० ॥

१४द्वे पञ्चमूले त्रिफलामर्कमूलं शतावरीम् ।

दन्तीं चित्रकमास्फीतां रास्नां पाठां सुधां शठीम् ॥ ६१ ॥

पृथग्दशपलान्भागान्दग्ध्वा भस्म समावपेत् ।

त्रिःसप्तकृत्वस्तद्भस्म जलद्रोणेन गालयेत् ॥ ६२ ॥

[p. 50-a ]

तद्रसं साधयेदग्नौ चतुर्भागावशेषितम् ।

ततो गुडतुलां दत्त्वा साधयेन्मृदुनाग्निना ॥ ६३ ॥

सिद्धं गुडं तु विज्ञाय चूर्णानीमानि दापयेत् ।

वृश्चिकालीं द्विकाकोल्यौ यवक्षारं समावपेत् ॥ ६४ ॥

एते पञ्चकला भागाः पृथक् पञ्चपलानि च ।

हरीतकीं त्रिकटुकं सर्जिकां चित्रकां वचाम् ॥ ६५ ॥

हिङ्ग्वम्लवेतसाभ्यां च द्वे पले तत्र दापयेत् ।

अक्षप्रमाणां गुटिकां कृत्वा खादेद्यथाबलम् ॥ ६६ ॥

अजीर्णं जरयत्येष जीर्णे सन्दीपयत्यपि ।

भुक्तं भुक्तं च जीर्येत पाण्डुत्वमपकर्षति ॥ ६७ ॥

प्लीहार्शःश्वयथुं चैव श्लेष्मकासमरोचकम् ।

मन्दाग्निविषमाग्नीनां कफे कण्ठोरसि स्थिते ॥ ६८ ॥

कुष्ठानि च प्रमेहांश्च गुल्मं चाशु नियच्छति ।

ख्यातः क्षारगुडो ह्येष रोगयुक्ते प्रयोजयेत् ॥ ६९ ॥

१५नासारोगे विधातव्याया चित्रकहरीतकी ।

विना धात्रीरसं सोऽस्मिन्प्रोक्तश्चित्रगुडोऽग्निदः ।

वचा लवणतोयेन वान्तिरामे प्रशस्यते ॥ ७० ॥

अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं

शीताम्बुना वै परिपाकमेति ।

[p. 50-b ]

तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्त-

माक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ॥ ७१ ॥

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रं

दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य ।

द्राक्षासितामाक्षिकसंप्रयुक्तां

लीढ्वाभयां वै स सुखं लभेत ॥ ७२ ॥

हरीतकी धान्यतुषोदसिद्धा ।

सपिप्पली सैन्धवहिङ्गुयुक्ता ।

सोङ्गारधूमं भृशमप्यजीर्णं

विजित्य सद्यो जनयेत्क्षुधां च ॥ ७३ ॥

विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं पेयं च लवणोदकम् ।

रसशेषे दिवास्वप्नो लङ्घनं वातवर्जनम् ॥ ७४ ॥

व्यायामप्रमदाध्ववाहनरत-

क्लान्तानतीसारिणः

शूलश्वासवतस्तृषापरिगता

हिक्कामरुत्पीडितान् ।

क्षीणान्क्षीणकफान् शिशून्मदहता-

न्वृद्धान्रसाजीर्णिनो

रात्रौ जागरितांस्तथानिरशना-

न्कामं दिवा स्वापयेत् ॥ ७५ ॥

[p. 51-a ]

१६आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः ।

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णप्रणाशनम् ॥ ७६ ॥

धान्यनागरसिद्धं तु तोयं दद्याद्विचक्षणः ।

आमाजीर्णप्रशमनं दीपनं बस्तिशोधनम् ॥ ७७ ॥

पथ्यापिप्पलिसंयुक्तं चूर्णं सौवर्चलं पिबेत् ।

मस्तुनोष्णोदकेनाथ बुद्ध्वा दोषगतिं भिषक् ॥ ७८ ॥

चतुर्विधमजीर्णं च मन्दानलमथारुचिम् ।

आध्मानं वातगुल्मं च शूलं चाशु नियच्छति ॥ ७९ ॥

भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का

स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले ।

पूर्वं सशुण्ठीमभयामशङ्कः

संप्राश्य भुञ्जीत हितं हिताशी ॥ ८० ॥

किञ्चिदामेन मन्दाग्निरभयागुडनागरम् ।

जग्ध्वा तक्रेण भुञ्जीत युक्तेनान्नं षडूषणैः ॥ ८१ ॥

१७विषूचिकायां वमितं विरिक्तं

सुलङ्घितं वा मनुजं विदित्वा ।

पेयादिभिर्दीपनपाचनैश्च

सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत ॥ ८२ ॥

[p. 51-b ]

कुष्ठसैन्धवयोः कल्कं चुक्रतैलसमन्वितम् ।

विषूच्यां मर्दनं कोष्णं खल्लीशूलनिवारणम् ॥ ८३ ॥

करञ्जनिम्बशिखरीगुडूच्यर्जकवत्सकैः ।

पीतः कषायो वसनाद्धोरांहन्ति विषूचिकाम् ॥ ८४ ॥

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रां

मूलं समायाप्य च मातुलुङ्ग्याः ।

छायाविशुष्का गुडिकाः कृतास्ता

हन्युर्विषूचीं नयनाञ्जनेन ॥ ८५ ॥

गुडपुष्पसारशिखरी-

तण्डुलगिरिकर्णिकाहरिद्राभिः ।

अञ्जनगुडिका विलयति

विषूचिकां त्रिकटुसनाथा ॥ ८६ ॥

त्वक्पत्ररास्नागुरुशिग्रुकुष्ठै-

रम्लेन पिष्टैः सवचाशताह्वैः ।

उद्वर्तनं यद्धि विषूचिकाघ्नं

तैलं विपक्वं च तदर्थकारि ॥ ८७ ॥

१८पिपासायामनुत्क्लेशे लवङ्गस्याम्बु शस्यते ।

जातीफलस्य वा शीतं शृतं भद्रघनस्य वा ॥ ८८ ॥

विषूच्यामतिवृद्धायां पाण्योर्दाहः प्रशस्यते ।

वमनं त्वलसे पूर्वं लवणेनोष्णवारिणा ॥ ८९ ॥

[p. 52-a ]

स्वेदो वर्तिर्लङ्घनं च क्रमश्चातोऽग्निवर्धनः ।

सरुक् चानद्धमुदरमम्लपिष्टैः प्रलेपयेत् ।

दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ॥ ९० ॥

तक्रेण चूर्णं यवचूर्णमुष्णं

सक्षारमार्तिं जठरे निहन्यात् ।

स्वेदो वटैर्वा बहुवास्यपूर्णै-

रुष्णैस्तथान्यैरपि पाणितापैः ॥ ९१ ॥

तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम् ।

दोषाच्छन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौघनाशनम् ॥ ९२ ॥

Adhikāra 7

१पारसी यमानिका

पीता पर्युषितवारिणा प्रातः ।

गुडपूर्वा क्रिमिजातं

कोष्ठगतं पातयत्याशु ॥ १ ॥

[p. 52-b ]

पारिभद्रार्कपत्रोत्थं रसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ।

केबुकस्य रसं वापि पत्युरस्याथ वा रसम् ।

लिह्यात्क्षौद्रेण वैडङ्गं चूर्णं क्रिमिविनाशनम् ॥ २ ॥

मुस्ताखुपर्णीफलदारुशिग्रु-

क्वाथः सकृष्णाक्रिमिशत्रुवल्कः ।

मार्गद्वयेनापि चिरप्रवृत्तान्

क्रिमीन्निहन्ति क्रिमिजांश्च रोगान् ॥ ३ ॥

आखुपर्णीदलैः पिष्टैः पिष्टकेन च पूपिकाम् ।

जग्ध्वा सौवीरकं चानु पिबेत्क्रिमिहरं परम् ॥ ४ ॥

पलाशबीजस्वरसं पिबेद्वा क्षौद्रसंयुतम् ।

पिबेत्तद्बीजकल्कं वा तक्रेण क्रिमिनाशनम् ॥ ५ ॥

सुरसादिगणं वापि सर्वथैवोपयोजयेत् ।

विडङ्गसैन्धवक्षारकाम्पिल्लकहरीतकीः ॥ ६ ॥

पिबेत्तक्रेण संपिष्टाः सर्वक्रिमिनिवृत्तये ।

२विडङ्गपिप्पलीमूलशिग्रुभिर्मरिचेन च ॥ ७ ॥

तक्रसिद्धा यवागूः स्यात्क्रिमिघ्नी ससुवर्चिका ।

पीतं बिम्बीघृतं हन्ति पक्वामाशयगान्क्रिमीन् ॥ ८ ॥

त्रिफला त्रिवृता दन्ती वचा काम्पिल्लकं तथा ।

सिद्धमेभिर्गवां मूत्रे सर्पिः क्रिमिविनाशनम् ॥ ९ ॥

त्रिफलायास्त्रयः प्रस्था विडङ्गप्रस्थ एव च ।

द्विपलं दशमूलं च लाभतः समुपाचयेत् ॥ १० ॥

[p. 53-a ]

पादशेषे जलद्रोणे शृते सर्पिर्विपाचयेत् ।

प्रस्थोन्मितं सिन्धुयुतं तत्पलं क्रिमिनाशनम् ॥ ११ ॥

विडङ्गघृतमेतच्च लेह्यं शर्करया सह ।

सर्वान्क्रिमीन्प्रणुदति वज्रं मुक्तमिवासुरान् ॥ १२ ॥

रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः ।

ताम्बूलपत्रजो वापि लेपो यूकविनाशनः ॥ १४ ॥

विडङ्गगन्धकशिला

सिद्धं सुरभीजलेन कटुतैलम् ।

आजन्म नयति नाशं

लिक्षासहितास्तु यूकास्तु ॥ १५ ॥

Adhikāra 8

१साध्यं तु पाण्ड्वामयिनं समीक्ष्य

स्निग्धं घृतेनोर्ध्वमधश्च शुद्धम् ।

[p. 53-b ]

सम्पादयेत्क्षौद्रवृतप्रगाढै-

र्हरीतकीचूर्णमयैः प्रयोगैः ॥ १ ॥

पिबेद्धृतं वा रजनीविपक्वं

सत्रैफलं तैलकमेव चापि ।

विरेचनद्रव्यकृतान्पिबेद्वा

योगांश्च वैरेचनिकान्घृतेन ॥ २ ॥

विधिः स्निग्धोऽथ वातोत्थे तिक्तशीतस्तु पैत्तिके ।

श्लैष्मिके कटुरुक्षोष्णः कार्यो मिश्रस्तु मिश्रके ॥ ३ ॥

द्विशर्करं त्रिवृच्चूर्णं पलार्धं पैत्तिके पिबेत् ।

कफपाण्डुस्तु गोमूत्रयुक्तां क्लिन्नां हरीतकीम् ॥ ४ ॥

नागरं लोहचूर्णं वा कृष्णां पथ्यामथाश्मजम् ।

गुग्गुलुं वाऽथ मूत्रेण कफपाण्ड्वामयी पिबेत् ॥ ५ ॥

सप्तरात्रं गवां मूत्रे भावितं वाप्ययोरजः ।

पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थं पयसा प्रपिबेन्नरः ॥ ६ ॥

फलत्रिकामृतावासातिक्ताभूनिम्बनिम्बजः ।

क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्यात्पाण्डुरोगं सकामलम् ॥ ७ ॥

२अयस्तिलत्र्यूषणकोलभागैः

सर्वैः समं माक्षिकधातुचूर्णम् ।

[p. 54-a ]

तैर्मोदकः क्षौद्रयुतोऽनुतक्रः

पाण्ड्वामये दूरगतेऽपि शस्तः ॥ ८ ॥

अयोमलं तु सन्तप्तं भूयो गोमूत्रशोधितम् ।

मधुसर्पिर्युतं चूर्णं सह भक्तेन योजयेत् ॥ ९ ॥

दीपनं चाग्निजननं शोथपाण्ड्वामयापहम् ।

त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गचित्रकाः समाः ॥ १० ॥

नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ।

भक्षयेत्पाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शःकामलापहम् ॥ ११ ॥

३त्रिफलायास्त्रयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च ।

भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च ॥ १२ ॥

पञ्चाश्मजतुनो भागास्तथारूप्यमलस्य च ।

माक्षिकस्य विशुद्धस्य लौहस्य रजसस्तथा ॥ १३ ॥

अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्वं श्लक्ष्णचूर्णितम् ।

माक्षिकेनाप्लुतं स्थाप्यमायसे पायसे शुभे ॥ १४ ॥

उदुम्बरसमां मात्रां ततः खादेद्यथाग्निना ।

दिने दिने प्रयोगेण जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम् ॥ १५ ॥

बर्जयित्वा कुलत्थांश्च काकमाची कपोतकान् ।

योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः ॥ १६ ॥

रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं परम् ।

पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमज्वरम् ॥ १७ ॥

कुष्ठान्यजरकं मेहं श्वासं हिक्कामरोचकम् ।

विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ॥ १८ ॥

[p. 54-b ]

४विशालाकटुकामुस्तकुष्ठदारुकलिङ्गकाः ।

कर्षांशा द्विपिचुर्मूर्वा कर्षार्धा च घनप्रिया ॥ १९ ॥

पीत्वा तच्चूर्णमम्भोभिः सुखैर्लिह्यात्ततो मधु ।

पाण्डुरोगं ज्वरं दाहं कासं श्वासमरोचकम् ॥ २० ॥

गुल्मानाहामवातांश्च तिक्तपित्तं च तज्जयेत् ।

५लौहपात्रे शृतं क्षीरं सप्ताहं पथ्यभोजनम् ॥ २१ ॥

पिबेत्पाण्ड्वामयी शोषी ग्रहणीदोषपीडितः ।

कल्याणकं पञ्चगव्यं महातिक्तमथापि वा ॥ २२ ॥

स्नेहनार्थं घृतं दद्यात्कामलापाण्डुरोगिणे ।

रेचनं कामलार्तस्य स्निग्धस्यादौ प्रयोजयेत् ॥ २३ ॥

ततः प्रशमनी कार्या क्रिया वैद्येन जानता ।

[p. 55-a ]

६त्रिफलाया गुडूच्या वा दार्व्या

निम्बस्य वा रसः ॥ २४ ॥

प्रातर्माक्षिकसंयुक्तः शीलितः कामलापहः ।

अञ्जनं काममार्तस्य द्रोणपुष्पीरसः स्मृतः ॥ २५ ॥

निशागैरिकधात्रीणां चूर्णं वा संप्रकल्पयेत् ।

नस्यं कर्कोटमूलं वा घ्रेयं वा जालिनीफलम् ॥ २६ ॥

सशर्कराकामलिनां त्रिभण्डी

हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी ॥ २७ ॥

दार्वीसत्रिफलाव्योषविडङ्गान्ययसो रजः ।

मधुसर्पिर्युतं लिह्यात्कामलापाण्डुरोगवान् ॥ २८ ॥

तुल्या अयोरजःपथ्याहरिद्राः क्षौद्रसर्पिषा ।

चूर्णिताः कामली लिह्याद्गुडक्षौद्रेण वा भयाम् ॥ २९ ॥

धात्रीलौहरजोव्योषनिशाक्षौद्राज्यशर्कराः ।

लीढ्वा निवारयत्याशु कामलामुद्धतामपि ॥ ३० ॥

दग्ध्वाक्षकाष्ठैर्मलमायसं तु

गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारान् ।

विचूर्ण्य लीढं मधुना चिरेण

कुम्भाह्वयं पाण्डुगदं निहन्ति ॥ ३१ ॥

पाण्डुरोगक्रियां सर्वां योजयेच्च हलीमके ।

कामलायां च या दृष्टा सापि कार्या भिषग्वरैः ॥ ३२ ॥

[p. 55-b ]

७विडङ्गमुस्तत्रिफलादेवदारुषडूषणैः ।

तुल्यमात्रमयश्चूर्णं गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ॥ ३३ ॥

तैरक्षमात्रां गुडिकां कृत्वा खादेद्दिने दिने ।

कामलापाण्डुरोगार्तः सुखमापद्यते चिरात् ॥ ३४ ॥

८त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकौ ।

दार्वी त्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिकं देवदारु च ॥ ३५ ॥

एषां द्विपलिकान्भागांश्चूर्णं कृत्वा पृथक् पृथक् ।

मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम् ॥ ३६ ॥

मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तु प्रक्षिपेत्ततः ।

उदुम्बरसमान्कुर्याद्वटकांस्तान्यथाग्नितः ॥ ३७ ॥

उपयुञ्जीत तक्रेण सात्म्यं जीर्णे च भोजनम् ।

मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम् ॥ ३८ ॥

कुष्ठान्यजरकं शोथमूरुस्तम्भकफामयान् ।

अर्शांसि कामलामेहान्प्लीहानं शमयन्ति च ॥ ३९ ॥

निर्वाष्य बहुशो मूत्रे मण्डूरं ग्राह्यमिष्यते ।

ग्राहयन्त्यष्टगुणितं मूत्रं मण्डूरचूर्णतः ॥ ४० ॥

[p. 56-a ]

९पुनर्नवात्रिवृच्छुण्ठीपिप्पलीमरिचानि च ।

विडङ्गं देवकाष्ठं च चित्रकं पुष्कराह्वयम् ॥ ४१ ॥

त्रिफलां द्वे हरिद्रे च दन्तीं च चविकं तथा ।

कुटजस्य फलं तिक्ता पिप्पलीमूलमुस्तकम् ॥ ४२ ॥

एतानि समभागानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।

गोमूत्रेऽष्टगुणे पक्त्वा स्थापयेत्स्निग्धभाजने ॥ ४३ ॥

पाण्डुशोथोदरानाहशूलार्शः क्रिमिगुल्मनुत् ।

१०पञ्चकोलं समरिचं देवदारु फलत्रिकम् ॥ ४४ ॥

विडङ्गमुस्तयुक्ताश्च भागास्त्रिपलसम्मिताः ।

यावन्त्येतानि चूर्णानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ॥ ४५ ॥

पक्त्वा चाष्टगुणे मूत्रे घनीभूते तदुद्धरेत् ।

ततोऽक्षमात्रान्गुडकान्पिबेत्तक्रेण तक्रभुक् ॥ ४६ ॥

पाण्डुरोगं जयत्येष मन्दाग्नित्वमरोचकम् ।

अर्शांसि ग्रहणीदोषमूरुस्तम्भमथापि वा ॥ ४७ ॥

क्रिमिप्लीहानमुदरं गररोगं च नाशयेत् ।

मण्डूरवज्रनामायं रोगानीकविनाशनः ॥ ४८ ॥

११धात्रीफलसहस्रे द्वे पीडयित्वा रसं भिषक् ।

क्षौद्राष्टभागं पिप्पल्याश्चूर्णार्धकुडवान्वितम्॥ ४९ ॥

[p. 56-b ]

शर्करार्धतुलोन्मिश्रं पक्वं स्निग्धवटे स्थितम् ।

प्रपिबेत्पाण्डुरोगार्तो जीर्णे हितमिताशनः ॥ ५० ॥

कामलापाण्डुहृद्रोगवातासृग्विषमज्वरान् ।

कासहिक्कारुचिश्वासानेषोऽरिष्टः प्रणाशयेत् ॥ ५१ ॥

१२पुराणसर्पिषः प्रस्थो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः ।

कामलागुल्मपाण्ड्वर्तिज्वरमहोदेरापहः ॥ ५२ ॥

१३हरिद्रात्रिफलानिम्बबलामधुकसाधितम् ।

सक्षीरं माहिषं सर्पिः कामलाहरमुत्तमम् ॥ ५३ ॥

१४मूर्वातिक्तानिशायासकृष्णाचन्दनपर्पटैः ।

त्रायन्तीवत्सभूनिम्बपटोलाम्बुददारुभिः ॥ ५४ ॥

अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं सिद्धं क्षीरं चतुर्गुणम् ।

पाण्डुताज्वरविस्फोटशोथार्शोरक्तपित्तनुत् ॥ ५५ ॥

१५व्योषं बिल्वं द्विरजनी त्रिफला द्विपुनर्नवा ।

मुस्तान्ययोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च ॥ ५६ ॥

[p. 57-a ]

वृश्चिकाली च भार्गी च सक्षीरैस्तैर्घृतं शृतम् ।

सर्वान्प्रशमयत्येतद्विकारान्मृत्तिकाकृतान् ॥ ५७ ॥

Adhikāra 9

१नोद्रिक्तमादौ संग्राह्यं बलिनोऽप्यश्नतश्च यत् ।

हृत्पाण्डुग्रहणीदोषप्लीहगुल्मज्वरादिकृत् ॥ १ ॥

ऊर्ध्वं प्रवृत्तदोषस्य पूर्वं लोहितपित्तिनः ।

अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्तव्यमपतर्पणम् ॥ २ ॥

ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं कर्तव्यं च विरेचनम् ।

प्रागधोगमने पेया वमनं च यथाबलम् ॥ ३ ॥

तर्पणं सघृतक्षौद्रलाजचूर्णैः प्रदापयेत् ।

ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत्पीतं काले व्यपोहति ॥ ४ ॥

जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः ।

शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थं सशर्करम् ॥ ५ ॥

[p. 57-b ]

२त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु ।

मोदकः सन्निपातोर्ध्वं रक्तपित्तज्वरापहः ॥ ६ ॥

शालिपर्ण्यादिना सिद्धा पेया पूर्वमधोगमे ।

वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः ॥ ७ ॥

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशातिकाः ।

श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ ८ ॥

मसूरमुद्गचणकाः समुद्गाश्चाढकीफलाः ।

प्रशस्ताः सूपयूषार्थं कल्पिता रक्तपित्तिनाम् ॥ ९ ॥

शाकं पटोलवेत्राग्रतण्डुलीयादिकं हितम् ।

मांसं लावकपोतादिशशैणहरिणादिजम् ॥ १० ॥

विना शुण्ठीं षडङ्गेन सिद्धं तोयं च दापयेत् ।

क्षीणमांसबलं बालं वृद्धं शोषानुबन्धिनम् ॥ ११ ॥

अवम्यमविरेच्यं च स्तम्भनैः समुपाचरेत् ।

वृषपत्राणि निष्पीड्य रसं समधुशर्करम् ॥ १२ ॥

पिबेत्तेन शमं याति रक्तपित्तं सुदारुणम् ।

आटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुमृत्तिकाञ्जने ॥

विनीय लोध्रं सक्षौद्रं रक्तपित्तहरं पिबेत् ॥ १३ ॥

वासाकषायोत्पलमृत्प्रियङ्गु-

लोध्राञ्जनाम्भोरुहकेशराणि ।

पीत्वा सिताक्षौद्रयुतानि हन्युः

पित्तासृजो वेगमुदीर्णमाशु ॥ १४ ॥

तालीसचूर्णयुक्तः

पेयः क्षौद्रेण वासकस्वरसः ।

कफवातपित्ततमक-

श्वासस्वरभेदरक्तपित्तहरः ॥ १५ ॥

आटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः ।

क्षौद्राढ्यः कसनश्वासरक्तपित्तनिबर्हणः ॥ १६ ॥

वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ।

रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥ १७ ॥

समाक्षिकः फल्गुफलोद्भवो वा

पीतो रसः शोणितमाशु हन्ति ।

मदयन्त्यङ्घ्रिजः क्वाथस्तद्वत्समधुशर्करः ॥ १८ ॥

अतसीकुसुमसमङ्गा

पाठारोहत्वगम्भसा पीता ।

प्रशमयति रक्तपित्तं

यदि भुङ्क्ते मुद्गयूषेण ॥ १९ ॥

[p. 58-a ]

३कषाययोगैर्विविधैर्दीप्ताग्नौ निर्जिते कफे ।

रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः ॥ २० ॥

छागं पयोऽथवा गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले ।

अभ्यसेत्ससिताक्षौद्रं पञ्चमूलीशृतं पयः ॥ २१ ॥

द्राक्षया पर्णिनीभिर्वा कलया मधुकेन वा ।

श्वदंष्ट्रया शतावर्या रक्तजित्साधितं पयः ॥ २२ ॥

[p. 58-b ]

पक्वोदुम्बरकाश्मर्यपथ्याखर्जूरगोस्तनाः ।

मधुना घ्नन्ति संलीढा रक्तपित्तं पृथक् पृथक् ॥ २३ ॥

मुस्ताशाखोटत्व-

ग्रसबिन्दुद्वितययुग्द्विगुणिताज्यः ।

भूनिम्बकल्क ऊर्ध्वग-

पित्तास्रश्वासकासहानिकरः ॥ २४ ॥

खदिरस्य प्रियङ्गूनां कोविदारस्य शाल्मलेः ॥ २५ ॥

पुष्पचूर्णं तु मधुना लीढ्वा चारोग्यमश्नुते ।

अभया मधुसंयुक्ता पाचनी दीपनी मता ॥ २६ ॥

श्लेष्माणं रक्तपित्तं च हन्ति शूलातिसारनुत् ।

वासकस्वरसे पथ्या सप्तधा परिभाविता ॥ २७ ॥

कृष्णा वा मधुना लीढा रक्तपित्तं द्रुतं जयेत् ।

भावनायां द्रवो देयः सम्यगार्द्रत्वकारकः ॥ २८ ॥

४एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पलार्धपलं तथा ।

सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः ॥ २९ ॥

[p. 59-a ]

संचूर्ण्य मधुना युक्ता गुडिकाः कारयेद्भिषक् ।

अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेन्ना दिने दिने ॥ ३० ॥

कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदं भ्रमम् ।

रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ३१ ॥

शोथप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतक्षयम् ।

गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ ३२ ॥

५लोहगन्धिनि निःश्वासे उद्गारे रक्तगन्धिनि ।

पृथ्वीकां शाणमात्रां तु खादेद्द्विगुणशर्कराम् ॥ ३३ ॥

नासाप्रवृत्तरुधिरं

घृतभ्रष्टं श्लष्णपिष्टमामलकम् ।

सेतुरिव तोयवेगं

रुणद्धि मूर्ध्नि प्रलेपेन ॥ ३४ ॥

घ्राणप्रवृत्ते जलमेव देयं

सशर्करं नासिकया पयो वा ।

द्राक्षारसं क्षीरघृतं पिबेद्वा

सशर्करं चेक्षुरसं हितं वा ॥ ३५ ॥

नस्यं दाडिमपुष्पोत्थो रसो दूर्वाभवोऽथवा ।

आम्रास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकास्रुतरक्तजित् ॥ ३६ ॥

मेढ्रगेऽतिप्रवृत्ते तु बस्तिरुत्तरसंज्ञितः ।

शृतं क्षीरं पिबेद्वापि पञ्चमूल्या तृणाह्वया ॥ ३७ ॥

[p. 59-b ]

६दूर्वा सोत्पलकिञ्जल्का मञ्जिष्ठा सैलवालुका ।

सिता शीतमुशीरं च मुस्तं चन्दनपद्मकौ ॥ ३८ ॥

विपचेत्कार्षिकैरेतैः सर्पिराजं सुखाग्निना ।

तण्डुलाम्बु त्वजाक्षीरं दत्वा चैव चतुर्गुणम् ॥ ३९ ॥

तत्पानं वमतो रक्तं नावनं नासिकागते ।

कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कर्णौ प्रपूरयेत् ॥ ४० ॥

चक्षुःस्राविणि रक्ते तु पूरयेत्तेन चक्षुषोः ।

मेढ्रपायुप्रवृत्ते तु बस्तिकर्मसु योजयेत् ।

रोमकूपप्रवृत्ते तु तदभ्यङ्गे प्रयोजयेत् ॥ ४१ ॥

७शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं

काकोलिमेदे मधुकं विदारीम् ।

पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य

घृतं पचेत्क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः ॥ ४२ ॥

कासज्वरानाहविबन्धशूलं

तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात् ॥ ४३ ॥

[p. 60-a ]

८शतावर्यास्तु मूलानां रसप्रस्थद्वयं मतम् ।

तत्समं च भवेत्क्षीरं घृतप्रस्थे विपाचयेत् ॥ ४४ ॥

जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा तथैव च ।

काकोली क्षीरकाकोली मृद्वीका मधुकं तथा ॥ ४५ ॥

मुद्गपर्णी माषपर्णी विदारी रक्तचन्दनम् ।

शर्करामधुसंयुक्तं सिद्धं विस्रावयेद्भिषक् ॥ ४६ ॥

रक्तपित्तविकारेषु वातरक्तगदेषु च ।

क्षीणशुक्रेषु दातव्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ४७ ॥

अंसदाहं शिरोदाहं ज्वरं पित्तसमुद्भवम् ।

योनिशूलं च दाहं च मूत्रकृच्छ्रं च पैत्तिकम् ॥ ४८ ॥

एतान्रोगान्निहन्त्याशु छिन्नाभ्राणीव मारुतः ।

शतावरीसर्पिरिदं बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ४९ ॥

स्नेहपादः स्मृतः कल्कः कल्कवन्मधुशर्करे ।

इति वाक्यबलात्स्नेहे प्रक्षिष्य पादिकं भवेत् ॥ ५० ॥

९वासां सशाखां सपलाशमूलां

कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः ।

प्रदाय कल्कं विपचेद्धृतं तत्

सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम् ॥ ५१ ॥

१०शणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च ।

कल्काढ्यत्वात्पुष्पकल्कं प्रस्थे पलचतुष्टयम् ॥ ५२ ॥

[p. 60-b ]

अश्वगन्धा पलशतं तदर्धं गोक्षुरस्य च ।

शतावरी विदारी च शालिपर्णी बला तथा ॥ ५३ ॥

अश्वत्थस्य च शुङ्गानि पद्मबीजं पुनर्नवा ।

काश्मरीपलमेतत्तु माषबीजं तथैव च ॥ ५४ ॥

पृथग्दशपलान्भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ।

चतुर्भागावशेषे तु कषायमवतारयेत् ॥ ५५ ॥

मृद्वीका पद्मकं कुष्ठं पिप्पली रक्तचन्दनम् ।

वालकं नागपुष्पं च आत्मगुप्तापलं तथा ॥ ५६ ॥

नीलोत्पलं शारिवे द्वे जीवनीयं विशेषतः ।

पृथक्कर्षसमं चैव शर्करायाः पलद्वयम् ॥ ५७ ॥

रसस्य पौण्ड्रकेक्षूणामाढकं तत्र दापयेत् ।

चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५८ ॥

रक्तपित्तं क्षतक्षीणं कामलां वातशोणितम् ।

हलीमकं तथा शोथं वर्णभेदं स्वरक्षयम् ॥ ५९ ॥

अरोचकं मूत्रकृच्छ्रं पार्श्वशूलं च नाशयेत् ।

एतद्राज्ञां प्रयोक्तव्यं बह्वन्तःपुरचारिणाम् ॥ ६० ॥

स्त्रीणां चैवानपत्यानां दुर्बलानां च देहिनाम् ।

क्लीबानामल्पशुक्राणां जीर्णानामल्परेतसाम् ॥ ६१ ॥

श्रेष्ठं बलकरं हृद्यं वृष्यं पेयं रसायनम् ।

ओजस्तेजःकरं चैव आयुःप्राणविवर्धनम् ॥ ६२ ॥

संवर्धयति शुक्रं च पुरुषं दुर्बलेन्द्रियम् ।

सर्वरोगविनिर्मुक्तस्तोयसिक्तो यथा द्रुमः ॥ ६३ ॥

कामदेव इति ख्यातः सर्वरोगेषु शस्यते ।

[p. 61-a ]

११शतावरीपयोद्राक्षाविदारीक्ष्वामलै रसैः ॥ ६४ ॥

सर्पिषा सह संयुक्तैः सप्तप्रस्थं पचेद्धृतम् ।

शर्करापादसंयुक्तं रक्तपित्तहरं पिबेत् ॥ ६५ ॥

उरःक्षते पित्तशूले योनिवातेऽप्यसृग्दरे ।

बल्यमूर्जस्करं वृष्यं क्षुधाहृद्रोगनाशनम् ॥ ६६ ॥

१२कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ।

पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे शनैस्ताम्रमये दृढे ॥ ६७ ॥

यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं न्यसेत् ।

पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां द्वे पले जीरकस्य च ॥ ६८ ॥

त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् ।

न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्र दर्व्या संघट्टयेन्मुहुः ॥ ६९ ॥

तत्पक्वं स्थापयेद्भाण्डे दत्वा क्षौद्रं घृतार्धकम् ।

तद्यथाग्निबलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥ ७० ॥

कासश्वासतमच्छर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः ।

वृष्यं पुनर्नवकरं बलवर्णप्रसाधनम् ॥ ७१ ॥

उरःसन्धानकरणं बृंहणं स्वरबोधनम् ।

अश्विभ्यां निर्मितं सिद्धं कूष्माण्डकरसायनम् ॥ ७२ ॥

खण्डामलकमानानुसारात्कूष्माण्डकद्रवात् ।

पात्रं पाकाय दातव्यं यावान्वातरसो भवेत् ॥ ७३ ॥

अत्रापि मुद्रया पाको निस्त्वचं निष्कुलीकृतम् ।

[p. 61-b ]

१३पञ्चाशच्च पलं स्विन्नं कूष्माण्डात्प्रस्थमाज्यतः ॥ ७४ ॥

ग्राह्यं पलशतं खण्डं वासाक्वाथाढके पचेत् ।

मुस्ता धात्री शुभा भार्गी त्रिसुगन्धैश्च कार्षिकैः ॥ ७५ ॥

ऐलेयविश्वधन्याकमरिचैश्च पलांशिकैः ।

पिप्पलीकुडवं चैव मधुमानीं?प्रदापयेत् ॥ ७६ ॥

कासं श्वासं क्षयं हिक्कां रक्तपित्तं हलीमकम् ।

हृद्रोगमम्लपित्तं च पीनसं च व्यपोहति ॥ ७७ ॥

१४तुलामादाय वासायाः पचेदष्टगुणे जले ।

तेन पादावशेषेण पाचयेदाढकं भिषक् ॥ ७८ ॥

चूर्णानामभयानां च खण्डाच्छुद्धं तथा शतम् ।

द्वे पले पिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात् ॥ ७९ ॥

[p. 62-a ]

कुडवं पलमात्रं तु चातुर्जातं सुचूर्णितम् ।

क्षिप्त्वा विलोडितं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ।

कासश्वासपरीतश्च यक्ष्मणा च प्रपीडितः ॥ ८० ॥

१५शतावरीच्छिन्नरुहावृषमुण्डतिकाबलाः ।

तालमूली च गायत्री त्रिफलायास्त्वचस्तथा ॥ ८१ ॥

भार्गी पुष्करमूलं च पृथक् पञ्च पलानि च ।

जलद्रोणे विपक्तव्यमष्टमांशावशेषितम् ॥ ८२ ॥

दिव्यौषधहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य वा ।

पलद्वादशकं देयं रुक्मलौहस्य चूर्णितम् ॥ ८३ ॥

खण्डतुल्यं घृतं देयं पलषोडशिकं बुधैः ।

पचेत्ताम्रमये पात्रे गुडपाको यथामतम् ॥ ८४ ॥

प्रस्थार्धं मधुनो देयं शुभाश्मजतुकं त्वचम् ।

शृङ्गी विडङ्गं कृष्णा च शुण्ठ्यजाजीपलं पलम् ॥ ८५ ॥

त्रिफला धान्यकं पत्रं द्व्यक्षं मरिचकेशरम् ।

चूर्णं दत्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ ८६ ॥

यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदकं ततः ।

गव्यक्षीरानुपानं च सेव्यं मांसरसं पयः ॥ ८७ ॥

गुरुवृष्यानुपानानि स्निग्धं मांसादि बृंहणम् ।

रक्तपित्तं क्षयं कासं पक्तिशूलं विशेषतः ॥ ८८ ॥

वातरक्तं प्रमेहं च शीतपित्तं वमिं क्लमम् ।

श्वयथुं पाण्डुरोगं च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा ॥ ८९ ॥

आनाहं रक्तसंस्रावं चाम्लपित्तं निहन्ति च ।

चाक्षुषं बृंहणं वृष्यं माङ्गल्यं प्रीतिवर्धनम् ॥ ९० ॥

आरोग्यं पुत्रदं श्रेष्ठं कामाग्निबलवर्धनम् ।

श्रीकरं लाघवकरं खण्डकाद्यं प्रकीर्तितम् ॥ ९१ ॥

[p. 62-b ]

१६छागं पारावतं मांसं तित्तिरिः क्रकराः शशाः

कुरङ्गाः कृष्णसाराश्च तेषां मांसानि योजयेत् ॥ ९२ ॥

नारिकेलपयःपानं सुनिषण्णकवास्तुकम् ।

शुष्कमूलकजीराख्यं पटोलं बृहतीफलम् ॥ ९३ ॥

फलं वार्ताकुपक्वाम्रं खर्जूरं स्वादु दाडिमम् ।

ककारपूर्वकं यच्च मांसं चानूपसम्भवम् ॥ ९४ ॥

वर्जनीयं विशेषेण खण्डकाद्यं प्रकुर्वता ।

लोहान्तरवदत्रापि पुटनादिक्रियेष्यते ॥ ९५ ॥

यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम् ।

रक्तपित्ते हितं तच्च क्षीणक्षतहितं च यत् ॥ ९६ ॥

Adhikāra 10

[p. 63-a ]

१शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गादयः शुभाः ।

मद्यानि जाङ्गलाः पक्षिमृगाः शस्ता विशुष्यतां ॥ १ ॥

शुष्यतां क्षीणमांसानां कल्पितानि विधानवित् ।

दद्यात्क्रव्यादमांसानि बृंहणानि विशेषतः ॥ २ ॥

दोषाधिकानां वमनं शस्यते सविरेचनम् ।

स्नेहस्वेदोपपन्नानां स्नेहनं यन्न कर्षणम् ॥ ३ ॥

शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम् ।

शुक्रायत्तं बलं पुंसां मलायत्तं हि जीवितम् ॥ ४ ॥

तस्माद्यत्नेन संरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी ।

सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम् ॥ ५ ॥

दाडिमामलकोपेतं सिद्धमाजरसं पिबेत् ।

तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः ॥ ६ ॥

रसे द्रव्याम्बुपेयावत्सूदशास्त्रवशादिह ।

पलानि द्वादशप्रस्थे घनेऽथ तनुके तु षट् ॥ ७ ॥

मांसस्य वटकं कुर्यात्पलमच्छतरे रसे ।

धन्याकपिप्पलीविश्वदशमूलीजलं पिबेत् ॥ ८ ॥

पार्श्वशूलज्वरश्वासपीनसादिनिवृत्तये ।

अश्वगन्धामृताभीरुदशमूलीबलावृषाः ॥ ९ ॥

पुष्करातिविषे घ्नन्ति क्षयं क्षीररसाशिनः ।

[p. 63-b ]

२दशमूलबलारास्ना-

पुष्करसुरदारुनागरैः क्वथितम् ॥ १० ॥

पेयं पार्श्वांसशिरो-

रुक्क्षयकासादिशान्तये सलिलम् ।

ककुभत्वक्नागबला-

वानरिबीजानि चूर्णितं पयसि ॥ ११ ॥

पक्वं घृतमधुयुक्तं

ससितं यक्ष्मादिकासहरम् ।

पारावतकपिच्छागकुरङ्गाणां पृथक् पृथक् ॥ १२ ॥

मांसचूर्णमजाक्षीरं पीतं यक्ष्महरं परम् ।

घृतकुसुमसारलीढं

क्षयं क्षयं नयति गजबलामूलम् ॥ १३ ॥

दुग्धेन केवलेन तु

वायसजङ्घां निपीत्वैव ।

कृष्णाद्राक्षासितालेहः क्षयहा क्षौद्रतैलवान् ॥ १४ ॥

मधुसर्पिर्युतो वाश्वगन्धाकृष्णासितोद्भवः ।

शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहन्क्षयी ॥ १५ ॥

क्षीराशी लभते पुष्टिमतुल्ये चाज्यमाक्षिके ।

[p. 64-a ]

३सितोपलातुगाक्षीरीपिप्पलीबहुलात्वचः ॥ १६ ॥

अन्त्यादूर्धं द्विगुणितं लेहयेत्क्षौद्रसर्पिषा ।

चूर्णितं प्राशयेदेतच्छ्वासकासक्षयापहम् ॥ १७ ॥

सुप्तजिह्वारोचकिनमल्पाग्निं पार्श्वशूलिनम् ।

हस्तपादांसदाहेषु ज्वरे रक्ते तथोर्ध्वगे ॥ १८ ॥

४लवङ्गकक्कोलमुशीरचन्दनं

नतं सनीलोत्पलजीरकं समम् ।

त्रुटिः सकृष्णागुरुभृङ्गकेशरं

कणा सविश्वा नलदं सहाम्बुदम् ॥ १९ ॥

अहीन्द्रजातीफलवंशलोचना-

सिताष्टभागं समसूक्ष्मचूर्णितम् ।

सुरोचनं तर्पणमग्निदीपनं

बलप्रदं वृष्यतमं त्रिदोषनुत् ॥ २० ॥

उरोविबन्धं तमकं गलग्रहं

सकासहिक्कारुचियक्ष्मपीनसम् ।

ग्रहण्यतीसारभगन्दरार्बुदं

प्रमेहगुल्मांश्च निहन्ति सज्वरान् ॥ २१ ॥

[p. 64-b ]

५तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा ।

यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके ॥ २२ ॥

पिप्पल्यष्टगुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा ।

श्वासकासारुचिहरं तच्चूर्णं दीपनं परम् ॥ २३ ॥

हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहशोषज्वरापहम् ।

छर्द्यतीसारशूलघ्नं मूढवातानुलोमनम् ॥ २४ ॥

कल्पयेद्गुटिकां चैतच्चूर्णं पक्त्वा सितोपालम् ।

गुटिका ह्यग्निसंयोगाच्चूर्णाल्लघुतराः स्मृताः ।

पैत्तिके ग्राहयन्त्येके शुभया वंशलोचनाम् ॥ २५ ॥

६शृङ्ग्यर्जुनाश्वगन्धा-

नागबलापुष्कराभयाच्छिन्नरुहाः ।

तालीसादिसमेता

लेह्या मधुसर्पिर्भ्यां यक्ष्महराः ॥ २६ ॥

[p. 65-a ]

मधुताप्यविडङ्गाश्मजतुलोहघृताभयाः ।

घ्नन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं सेव्यमाना हिताशिना ॥ २७ ॥

व्योषं शतावरी त्रीणि फलानि द्वे बले तथा ।

सर्वामयहरो योगः सोऽयं लोहरजोन्वितः ॥ २८ ॥

एष वक्षःक्षतं हन्ति कण्ठजांश्च गदांस्तथा ।

राजयक्ष्माणमत्युग्रं बाहुस्तम्भमथार्दितम् ॥ २९ ॥

७कर्षः शुद्धरसेन्द्रस्य स्वरसेन जयार्द्रयोः ।

शिलायां खल्वयेत्तावद्यावत्पिण्डं घनं ततः ॥ ३० ॥

जलकर्णाकाकमाचीरसाभ्यां भावयेत्पुनः ।

सौगन्धिकपलं भृङ्गस्वरसेन विभावितम् ॥ ३१ ॥

चूर्णितं रससंयुक्तमजाक्षीरपलद्वये ।

खल्वितं घनपिण्डं तु गुटीं स्विन्नकलायवत् ॥ ३२ ॥

कृत्वादौ शिवमभ्यर्च्य द्विजातीन्परितोष्य च ।

जीर्णान्नो भक्षयेदेकां क्षीरमांसरसाशनः ॥ ३३ ॥

सर्वरूपं क्षयं कासं रक्तपित्तमरोचकम् ।

अपि वैद्यशतैस्त्यक्तमम्लपित्तं नियच्छति ॥ ३४ ॥

[p. 65-b ]

८एलाजमोदामलकाभयाक्ष-

गायत्रिनिम्बाशनशालसारान् ।

विडङ्गभल्लातकचित्रकांश्च

कटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रिकाश्च ॥ ३५ ॥

पक्त्वा जले तेन पचेत्तु सर्पि-

स्तस्मिन्सुसिद्धे त्ववतारिते च ।

त्रिंशत्पलान्यत्र सितोपलाया

दद्यात्तुगाक्षीरिपलानि षट् च ॥ ३६ ॥

प्रस्थे घृतस्य द्विगुणं च दद्यात्

क्षौद्रं ततो मन्थहतं निदद्यात् ।

पलं पलं प्रातरतो लिहेच्च

पश्चात्पिबेत्क्षीरमतन्त्रितश्च ॥ ३७ ॥

एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं

चक्षुष्यमायुष्यतमं तथैव ।

यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति शूलं

पाण्ड्वामयं चापि भगन्दरं च ॥ ३८ ॥

न चात्र किञ्चित्परिवर्जनीयं

रसायनं चैतदुपास्यमानम् ।

[p. 66-a ]

९बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा ॥ ३९ ॥

पञ्चानां क्षीरवृक्षणां शुङ्गा मुष्ट्यंशिकाः पृथक् ।

एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशिके ॥ ४० ॥

जीवनीयैः पचेत्कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम् ।

सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशदावपेत् ॥ ४१ ॥

गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च ।

समाक्षिकं कौडविकं तत्सर्वं खजमूर्च्छितम् ॥ ४२ ॥

स्त्यानं सर्पिर्गुडान्कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत् ।

ताञ्जग्ध्वा पलिकान्क्षीरं मद्यं चानुपिबेत्कफे ॥ ४३ ॥

शोषे कासे क्षतक्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्षिते ।

रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते ॥ ४४ ॥

शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः ।

क्वाथ्ये त्रयोदशपले द्रव्याल्पत्वभयाज्जलम् ॥ ४५ ॥

अष्टगुणं क्वाथसमौ विदार्याजरसौ पृथक् ।

केचिद्यथोक्तक्वाथ्ये तु क्वाथं घृतसमं जगुः ॥ ४६ ॥

[p. 66-b ]

१०बिल्वाग्निमन्थस्योनाककाश्मर्यः पाटली बला

पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम् ॥ ४७ ॥

शृङ्गीतामलकीद्राक्षाजीवन्तीपुष्करागुरु ।

अभया सामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शठी ॥ ४८ ॥

मुस्तं पुनर्नवा मेदा सूक्ष्मैलोत्पलचन्दने ।

विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥ ४९ ॥

एषां पलोन्मितान्भागाञ्शतान्यामलकस्य च ।

पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ५० ॥

ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम् ।

तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥ ५१ ॥

पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्वा चार्धतुलां भिषक् ।

मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत् ॥ ५२ ॥

षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् ।

चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पल्या द्विपले तथा ॥ ५३ ॥

पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात् ।

इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः ॥ ५४ ॥

कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते ।

क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनम् ॥ ५५ ॥

स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् ।

पिपासां मूत्रशुक्रस्थान्दोषांश्चैवापकर्षति ॥ ५६ ॥

अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योऽपरुन्ध्यान्न भोजनम् ।

अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा ॥ ५७ ॥

मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वं

वपुःप्रकर्षं वलमिन्द्रियाणाम् ।

स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं

वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम् ॥ ५८ ॥

रसायनस्यास्य नरः प्रयोगा-

ल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात् ।

जराकृतं पूर्वमपास्य रूपं

बिभर्ति रूपं नवयौवनानाम् ॥ ५९ ॥

सितामत्स्यण्डिकालाभे धात्र्याश्च मृदुभर्जनम् ।

चतुर्भागजले प्रायो द्रव्यं गतरसं भवेत् ॥ ६० ॥

[p. 67-a ]

११जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च ।

शठीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम् ॥ ६१ ॥

नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम् ।

पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत् ॥ ६२ ॥

एतद्व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम् ।

रूपमेकादशविधं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति ॥ ६३ ॥

[p. 67-b ]

१२पिप्पलीगुडसंसिद्धं छागक्षीरयुतं घृतम् ।

एतदग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पिश्च क्षयकासिनाम् ॥ ६४ ॥

१३यष्टीबलागुडूच्यल्पपञ्चमूलीतुलां पचेत् ।

शूर्पेऽपामष्टभागस्थे तत्र पात्रं पचेद्धृतम् ॥ ६५ ॥

धात्रीविदारीस्वरसे त्रिपात्रे पयसोर्मणे ।

सुपिष्टैर्जीवनीयैश्च पाराशरमिदं घृतम् ॥ ६६ ॥

ससैन्यं राजयक्ष्माणमुन्मूलयति शीलितम् ।

१४छागमांसतुलां गृह्य साधयेल्लवणेऽम्भसि ॥ ६७ ॥

पादशेषेण तेनैव घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

ऋद्धिवृद्धी च मेदे द्वे जीवकर्षभकौ तथा ॥ ६८ ॥

काकोलीक्षीरकाकोलीकल्कैः पृथक्पलोन्मितैः ।

सम्यक् सिद्धे त्ववतार्य शीते तस्मिन्प्रदापयेत् ॥ ६९ ॥

शर्करायाः पलान्यष्टौ मधुनः कुडवं क्षिपेत् ।

पलं पलं पिबेत्प्रातर्यक्ष्माणं हन्ति दुर्जयम् ॥ ७० ॥

क्षतक्षयं च कासं च पार्श्वशूलमरोचकम् ।

स्वरक्षयमुरोरोगं श्वासं हन्यात्सुदारुणम् ॥ ७१ ॥

[p. 68-a ]

१५तोयद्रोणद्वितये

मांसं छागस्य पलशतं पक्त्वा ।

जलमष्टांशं सुकृतं

तस्मिन्विपचेद्धृतं प्रस्थम् ॥ ७२ ॥

कल्केन जीवनीयानां

कुडवेन तु मांससर्पिरिदम् ।

पित्तानिलं निहन्या-

त्तज्जानपि रसकयोजितं पीतम् ॥ ७३ ॥

कासश्वासावुग्रौ

यक्ष्माणं पार्श्वहृद्रुजं घोराम् ।

अध्वव्यपायशोषं

शमयति चैवापरं किञ्चित् ॥ ७४ ॥

१६छागशकृद्रसमूत्र-

क्षीरैर्दध्ना च साधितं सर्पिः ।

सक्षारं यक्ष्महरं

कासश्वासोपशान्तये परमम् ॥ ७५ ॥

[p. 68-b ]

१७द्विपञ्चमूलस्य पचेत्कषाये

प्रस्थद्वये मांसरसस्य चैके ।

कल्कं बलायाः सुनियोज्य गर्भं

सिद्धं पयःप्रस्थयुतं घृतं च ॥

सर्वाभिघातोत्थितयक्ष्मशूल-

क्षतक्षयोत्कासहरं प्रदिष्टम् ॥ ७६ ॥

१८पादशेषे जलद्रोणे पचेन्नागबलातुलाम् ।

तेजक्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरं च साधयेत् ॥ ७७ ॥

पलार्धिकैश्चातिबलाबलायष्टिपुनर्नवा ।

प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः ॥ ७८ ॥

अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः ।

मृणालविषशालूकशृङ्गाटककशेरुकैः ॥ ७९ ॥

एतन्नागबलासर्पी रक्तपित्तक्षतक्षयम् ।

हन्ति दाहं भ्रमं तृष्णां बलपुष्टिकरं परम् ॥ ८० ॥

बल्यमौजस्यमायुष्यं वलीपलितनाशनम् ।

उपयुञ्जीत षण्मासान्वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ८१ ॥

[p. 69-a ]

१९समूलफलपत्राया निर्गुण्ड्याः स्वरसैर्घृतम् ।

सिद्धं पीत्वा क्षयक्षीणो निर्व्याधिर्भाति देववत् ॥ ८२ ॥

२०बलाश्वदंष्ट्राबृहतीकलसीधावनीस्थिराम् ।

निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम् ॥ ८३ ॥

कृत्वा कषायं पेष्यार्थं दद्यात्तामलकीं शठीम् ।

द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च ॥ ८४ ॥

घृतं पयश्च तत्सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम् ।

क्षयकासप्रशमनं शिरःपार्श्वरुजापहम् ॥ ८५ ॥

चरकोदितवासाद्यघृतानन्तरमुक्तितः ।

वदन्तीह घृतात्क्वाथं पयश्च द्विगुणं पृथक् ॥ ८६ ॥

२१चन्दनाम्बु नखं वाप्यं यष्ठीशैलेयपद्मकम् ।

मञ्जिष्ठासरलं दारुशट्येलापूतिकेशरम् ॥ ८७ ॥

पत्रं तैलं मुरामांसी कक्कोलं वनिताम्बुदम् ।

हरिद्रे शारिवे तिक्ता लवङ्गागुरुकुङ्कुमम् ॥ ८८ ॥

त्वग्रेणुनलिकाचैभिस्तैलं मस्तु चतुर्गुणम् ।

लाक्षारससमं सिद्धं ग्रहघ्नं बलवर्णकृत् ॥ ८९ ॥

अपस्मारज्वरोन्मादकृत्यालक्ष्मीविनाशनम् ।

आयुःपुष्टिकरं चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ९० ॥

[p. 69-b ]

२२छागं मांसं पयश्छागं छागं सर्पिःसशर्करम् ।

छागोपसेवा शयनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ॥ ९१ ॥

उरोमत्वाक्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम् ।

सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाद्यात्सशर्करम् ॥ ९२ ॥

इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः ।

शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत्क्षती ॥ ९३ ॥

बलाश्वगन्धाश्रीपर्णीबहुपुत्रीपुनर्नवाः ।

पयसा नित्यमभ्यस्ताः क्षपयन्ति क्षतक्षयम् ॥ ९४ ॥

घृतं बलानागबलार्जुनाम्बु-

सिद्धं सयष्टीमधुकल्कपादम् ।

हृद्रोगशूलक्षतरक्तपित्त-

कासाऽनिलासृक् शमयत्युदीर्णम् ॥ ९५ ॥

Adhikāra 11

[p. 70-a ]

१वास्तूको वायसीशाकं मूलकं सुनिषण्णम् ।

स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः ॥ १ ॥

दध्यारनालाम्लफलं प्रसन्नापानमेव च ।

शस्यते वातकासेषु स्वाद्वम्ललवणानि च ॥ २ ॥

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान् ।

रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान् ॥ ३ ॥

पञ्चमूलीकृतः क्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः ।

रसान्नमश्नतो नित्यं वातकासमुदस्यति ॥ ४ ॥

२शृङ्गीशठीकणाभार्गीगुडवारिदयासकैः ।

सतैलैर्वातकासघ्नो लेहोऽयमपराजितः ॥ ५ ॥

३चूर्णिताविश्वदुस्पर्शशृङ्गीद्राक्षाशठीसिताः ।

लीढ्वा तैलेन वातोत्थं कासं जयति दारुणम् ॥ ६ ॥

भार्गीद्राक्षाशठीशृङ्गीपिप्पलीविश्वभेषजैः ।

गुडतैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम् ॥ ७ ॥

पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम् ।

दद्याद्धनकफे तिक्तैर्विरेकार्थं युतां भिषक् ॥ ८ ॥

मधुरैर्जाङ्गलरसैः श्यामाकयवकोद्रवाः ।

मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः ॥ ९ ॥

[p. 70-b ]

बलाद्विबृहतीवासाद्राक्षाभिः क्वथितं जलम् ।

पित्तकासापहं पेयं शर्करामधुयोजितम् ॥ १० ॥

शरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा ।

कषायेण शृतं क्षीरं पिबेत्समधुशर्करम् ॥ ११ ॥

काकोलीबृहतीमेदायुग्मैः सवृषनागरैः ।

पित्तकासे रसक्षीरयूषांश्चाप्युपकल्पयेत् ॥ १२ ॥

द्राक्षामलकखर्जूरं पिप्पलीमरिचान्वितम् ।

पित्तकासापहं ह्येतल्लिह्यान्माक्षिकसर्पिषा ॥ १३ ॥

खर्जूरपिप्पलीद्राक्षासितालाजाः समांशिकाः ।

मधुसर्पिर्युतो लेहः पित्तकासहरः परः ॥ १४ ॥

शठीह्रीबेरबृहतीशर्कराविश्वभेषजम् ।

पिष्ट्वा रसं पिबेत्पूतं सघृतं पित्तकासनुत् ॥ १५ ॥

मधुना पद्मबीजानां चूर्णं पैत्तिककासनुत् ।

बलिनं वमनेनादौ शीलितं कफकासिनम् ।

यवान्नैः कटुरुक्षोष्णैः कफघ्नैश्चाप्युपाचरेत् ॥ १६ ॥

पिप्पलीक्षारकैर्यूषैः कौलत्थैर्मूलकस्य च ।

लघून्यन्नानि भुञ्जीत रसैर्वा कटुकान्वितैः ॥ १७ ॥

[p. 71-a ]

४पौष्करं कट्फलं भार्गीविश्वपिप्पलिसाधितम्

पिबेत्क्वाथं कफोद्रेके कासे श्वासे च हृद्ग्रहे ॥ १८ ॥

स्वरसं शृङ्गवेरस्य माक्षिकेण समन्वितम् ।

पाययेच्छ्वासकासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम् ॥ १९ ॥

मुद्गामलाभ्यां यवदाडिमाभ्यां

कर्कन्धुना मूलकशुण्ठकेन ।

शुण्ठीकणाभ्यां च कुलत्थकेन

यूषो नवाङ्गः कफरोगहन्ता ॥ २० ॥

पार्श्वशूले ज्वरे श्वासे कासे श्लेष्मसमुद्भवे ।

पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं दशमूलीजलं पिबेत् ॥ २१ ॥

५कट्कलं कत्तृणं भार्गी मुस्तं धान्यं वचाभया ।

शृङ्गी पार्पटकं शुण्ठी सुराह्वा च जले शृतम् ॥ २२ ॥

मधु हिङ्गुयुतं पेयं कासे वातकफात्मके ।

कण्ठरोगे क्षये शूले श्वासहिक्काज्वरेषु च ॥ २३ ॥

[p. 71-b ]

६कण्टकारीकृतः क्वाथः सकृष्णः सर्वकासहा ।

बिभीतकं घृताभ्यक्तं गोशकृत्परिवेष्टितम् ॥ २४ ॥

स्विन्नमग्नौ हरेत्कासं ध्रुवमास्यविधारितम् ।

वासकस्वरसः पेयो मधुयुक्तो हिताशिना ॥ २५ ॥

पित्तश्लेष्मकृते कासे रक्तपित्ते विशेषतः ।

पिप्पली मधुकं द्राक्षा लाक्षा शृङ्गी शतावरी ॥ २६ ॥

द्विगुणा च तुगाक्षीरी सिता सर्वैश्चतुर्गुणा ।

तं लिह्यान्मधुसर्पिर्भ्यां क्षतकासनिवृत्तये ॥ २७ ॥

पिप्पली पद्मकं लाक्षा संपक्वं बृहतीफलम् ।

घृतक्षौद्रयुतो लेहः कासश्वाजनिबर्हणः ॥ २८ ॥

हरीतकीनागरमुस्तचूर्णं

गुडेन तुल्यं गुटिका विधेया ।

निवारयत्यास्यविधारितेयं

श्वासं प्रवृद्धं प्रबलं च कासम् ॥ २९ ॥

७कर्षः कर्षार्धमथोपलं पलद्वयमथार्धकर्षश्च ।

समरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुडयावशूकाम् ॥ ३० ॥

सर्वौषधैरसाध्या ये कासाः सर्ववैद्यविवर्जिताः ।

अपि पूयं छर्दयतां तेपामिदमौषधं पथ्यम् ॥ ३१ ॥

[p. 72-a ]

८लवङ्गजातीफलपिप्पलीनां

भागान्प्रकल्प्याक्षयुतानमीषाम् ।

पलार्धमेकं मरिचस्य दद्यात्

पलानि चत्वारि महौषधस्य ॥ ३२ ॥

सितासमं चूर्णमिदं प्रसह्य

रोगानिमानाशु बलान्निहन्यात् ।

कासज्वरारोचकमेहगुल्म-

श्वासाग्निमान्द्यग्रहणीप्रदोषान् ॥ ३३ ॥

९हरीतकी कणा शुण्ठी मरिचं गुडसंयुतम् ।

कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ ३४ ॥

तालीसवह्निदीप्यक-

चविकाशुंठ्यम्लवेतसव्योषैः ।

तुल्यैस्त्रिसुगध्नियुतै-

र्गुडेन गुटिका प्रकर्तव्या ॥ ३५ ॥

कासश्वासारोचक-

पीनसहृत्कण्ठवाङ्निरोधेषु ।

ग्रहणीगुदोद्भवेषु

गुटिका व्योषान्तिका नाम ॥ ३६ ॥

त्रिसुगध्नमत्र संस्कारत्वाच्चतुर्माषिकं ग्राह्यम् ।

मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत् ॥ ३७ ॥

धूमं त्र्यहं च तस्यानु सगुडं च पयः पिबेत् ।

एष कासान्पृथग्द्वन्द्वसर्वदोषसमुद्भवान् ॥ ३८ ॥

शतैरपि प्रयोगाणां साधयेदप्रसाधितान् ।

मनःशिलालिप्तदलं बदर्या घर्मशोषितम् ॥ ३९ ॥

सक्षीरं धूमपानात्तु महाकासनिबर्हणम् ।

अर्कच्छल्लशिले तुल्ये ततोऽर्धेन कटुत्रिकम् ॥ ४० ॥

[p. 72-b ]

चूर्णितं वह्निनिक्षिप्तं पिबेद्ध्रूमं तु योगवित् ।

भक्षयेदथ ताम्बूलं पिबेद्दुग्धमथाम्बु वा ।

कासाःपञ्चविधा यान्ति शान्तिमाशु न संशयः ॥ ४१ ॥

१०मरिचशिलार्कक्षीरै-

र्वार्ताकीं त्वचमाशु भावितां शुष्काम् ।

कृत्वा विधिना धूमं

पिबतः कासाः शमं यान्ति ॥ ४२ ॥

दशमूलीकषायेण भार्गीकल्कं पचेद्धृतम् ।

दक्षतित्तिरिनिर्यूहे तत्परं वातकासनुत् ॥ ४३ ॥

[p. 73-a ]

११दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत् ।

पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः ॥ ४४ ॥

पेयानुपानं तद्देयं कासे वातकफाधिके ।

श्वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ ४५ ॥

१२दशमूलीचतुःप्रस्थे रसे प्रस्थोन्मितं हविः ।

सक्षारैः पञ्चकोलैस्तु कल्कितं साधु साधितम् ॥ ४६ ॥

कासहृत्पार्श्वशूलघ्नं हिक्काश्वासनिबर्हणम् ।

कल्कं षट्पलमेवात्र ग्राहयन्ति भिषग्वराः ॥ ४७ ॥

१३कण्टकारीगुडूचीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे ।

प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः ॥ ४८ ॥

घृतं रास्नाबलाव्योषश्वदंष्ट्राकल्कपाचितम् ।

कण्टकारीरसे सर्पिः पञ्चकासनिषूदनम् ॥ ४९ ॥

१४सपत्रमूलशाखायाः कण्टकार्या रसाढके ।

घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशठीचित्रकैः ॥ ५० ॥

सौवर्चलयवक्षारबिल्वामलकपुष्करैः ।

वृश्चीरबृहतीपथ्यायमानीदाडिमर्द्धिभिः ॥ ५१ ॥

[p. 73-b ]

द्राक्षापुनर्नवाचव्यधन्वयासाम्लवेतसैः ।

शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत् ॥ ५२ ॥

कल्कैस्तु सर्वकासेषु हिक्काश्वासे च शस्यते ।

कण्टकारीघृतं सिद्धं कफव्याधिविनाशनम् ॥ ५३ ॥

१५द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नां दशमूलीं शतावरीम् ।

पलिकां मानिकांशांस्त्रीन्कुलत्थान्बदरान्यवान् ॥ ५४ ॥

तुलार्धं चाजमांसस्य तदशेषेण तेन च ।

घृताढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः ॥ ५५ ॥

सिद्धं तद्दशभिः कल्कैर्नस्यपानानुवासनैः ।

समीक्ष्य वातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥

पञ्चकासान्क्षयं श्वासं पार्श्वशूलमरोचकम् ।

सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलं जयेत् ॥ ५७ ॥

जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ शूर्पपर्णिके ।

जीवन्ती मधुकश्चैव दशको जीवको गणः ॥ ५८ ॥

[p. 74-a ]

१६दशमूलीं स्वयंगुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं वलाम् ।

हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ ५९ ॥

भार्गीपुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम् ।

हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत् ॥ ६० ॥

यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम् ।

पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात् ॥ ६१ ॥

तैलात्सपिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात् ।

लिह्याद्द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात् ॥ ६२ ॥

तद्वलीपलितं हन्याद्बलायुर्मलवर्धनम् ।

पञ्चकासान्क्षयं श्वासं हिक्काः सविषमज्वरान् ॥ ६३ ॥

हन्यात्तथा ग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान् ।

अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् ॥ ६४ ॥

१७समूलपुष्पच्छदकण्टकार्या-

स्तुलां जलद्रोणपरिप्लुतां च ।

हरीतकीनां च शतं निदध्या-

दथात्र पक्त्वा चरणावशेपम् ॥ ६५ ॥

गुडस्य दत्त्वा शतमेतदग्नौ

विपक्वमुत्तीर्य ततः सुशीते ।

कटुत्रिकं च द्विपलप्रमाणं

पलानि षट् पुष्परसस्य तत्र ॥ ६६ ॥

क्षिपेच्चतुर्जातपलं यथाग्नि

प्रयुज्यमानो विधिनावलेहः ।

[p. 74-b ]

वातात्मकं पित्तकफोद्भवं च

द्विदोषकासानपि यांस्त्रिदोषान् ॥ ६७ ॥

क्षयोद्भवं च क्षतजं च हन्यात्

सपीनसश्वासमुरःक्षतं च ।

यक्ष्माणमेकादशरूपमुग्रं

भृगूपदिष्टं हि रसायनं स्यात् ॥ ६८ ॥

Adhikāra 12

१हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्ते स्वेद इष्यते ।

स्निग्धैर्लवणयोगैश्च मृदुर्वातानुलोमनम् ॥ १ ॥

ऊर्ध्वाधःशोधनं शक्ते दुर्बले शमनं मतम् ।

कोलमज्जाञ्जनं लाजातिक्ताकाञ्चनगैरिकम् ॥ २ ॥

कृष्णा धात्री सिता शुण्ठी काशीसं दधि नाम च ।

पाटल्याः सफलं पुष्पं कृष्णाखर्जूरमुस्तकम् ॥ ३ ॥

षडेते पादिका लेहा हिक्काघ्ना मधुसंयुताः ।

मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पली शर्करान्विता ॥ ४ ॥

नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम् ।

स्तन्येन मक्षिकाविष्ठा नस्यं वालक्तकाम्बुना ॥ ५ ॥

[p. 75-a ]

योज्यं हिक्काभिभूताय स्तन्यं वा चन्दनान्वितम् ।

मधुसौवर्चलोपेतं मातुलुङ्गरसं पिबेत् ॥ ६ ॥

हिक्कार्तस्य पयश्छागं हितं नागरसाधितम् ।

कृष्णामलकशुण्ठीनां चूर्णं मधुसितायुतम् ॥ ७ ॥

मुहुर्मुहुः प्रयोक्तव्यं हिक्काश्वासनिवारणम् ।

हिक्काश्वासी पिबेद्भार्गीं सविश्वामुष्णवारिणा ।

नागरं वा सिता भार्गी सौवर्चलसमन्वितम् ॥ ८ ॥

शृङ्गीकटुत्रिकफलात्रयकण्टकारी-

भार्गीसपुष्करजटालवणानि पञ्च ।

चूर्णं पिबेदशिशिरेण जलेन हिक्का-

श्वासोर्ध्ववातकसनारुचिपीनसेषु ॥ ९ ॥

अभयानागरकल्कं

पौष्करयवशूकमरिचकल्कं वा ।

तोयेनोष्णेन पिबे-

च्छ्वासी हिक्की च तच्छान्त्यै ॥ १० ॥

अमृतानागरफञ्जी-

व्याघ्रीपर्णाशसाधितः क्वाथः ।

पीतः सकणाचूर्णः

कासश्वासौ जयत्याशु ॥ ११ ॥

[p. 75-b ]

२दशमूलीकषायस्तु पुष्करेण विचूर्णितः ।

श्वासकासप्रशमनः पार्श्वहृच्छूलनाशनः ॥ १२ ॥

कुलत्थनागरव्याघ्रीवासाभिः क्वथितं जलम् ।

पीतं पुष्करसंयुक्तं हिक्काश्वासनिबर्हणम् ॥ १३ ॥

गुडं कटुकतैलेन मिश्रयित्वा समं लिहेत् ।

त्रिसप्ताहप्रयोगेण श्वासं निर्मूलतो जयेत् ॥ १४ ॥

शृङ्गीमहौषधकणाघनपुष्कराणां

चूर्णं शठीमरिचशर्करया समेतम् ।

क्वाथेन पीतममृतावृषपञ्चमूल्याः

श्वासं त्र्यहेण शमयेदतिदोषमुग्रम् ॥ १५ ॥

हरिद्रां मरिचं द्राक्षां गुडं रास्नां कणां शठीम् ।

जह्यात्तैलेन विलिहञ्छ्वासान्प्राणहरानपि ॥ १६ ॥

हिक्कां हरति प्रवलां

प्रवलं श्वासं च नाशयत्याशु ।

शिखिपुच्छभूतिपिप्पली-

चूर्णं मधुमिश्रितं लीढम् ॥ १७ ॥

कर्षं कलिफलचूर्णं

लीढं चात्यन्तमिश्रितं मधुना ।

अचिराद्धरति श्वासं

प्रबलामुद्धंसिकां चैव ॥ १८ ॥

[p. 76-a ]

३हिंस्राविडङ्गपूतीकत्रिफलाव्योषचित्रकैः ।

द्विक्षीरं सर्पिषः प्रस्थं चतुर्गुणजलान्वितम् ॥ १९ ॥

कोलमात्रैः पचेत्तद्धि कासश्वासं व्यपोहति ।

अर्शांस्यरोचकं गुल्मं शकृद्भेदं क्षयं तथा ॥ २० ॥

४तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी ।

भूतिकं पौष्करं मूलं पलाशं चित्रकं शठी ॥ २१ ॥

सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेषिका ।

तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसंमितैः ॥ २२ ॥

हिङ्गुपादैर्घृतं प्रस्थं पचेत्तोयचतुर्गुणे ।

एतद्यथावलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः ॥ २३ ॥

शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च ।

[p. 76-b ]

५शतं संगृह्य भार्ग्यास्तु दशमूल्यास्तथापरम् ॥ २४ ॥

शतं हरीतकीनां च पचेत्तोयचतुर्गुणे ।

पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे वस्त्रपरिस्रुते ॥ २५ ॥

आलोड्य च तुलां पूतां गुडस्य त्वभयां ततः ।

पुनः प्रचेत्तु मृद्वग्नौ यावल्लेहत्वमागतम् ॥ २६ ॥

शीतेषु मधुनश्चात्र षट्पलानि प्रदापयेत् ।

त्रिकटु त्रिसुगन्धं च पलिकानि पृथक् पृथक् ॥ २७ ॥

कर्षद्वयं यवक्षारं संचूर्ण्य प्रक्षिपेत्ततः ।

भक्षयेदभयामेकां लेहस्यार्धपलं लिहेत् ॥ २८ ॥

श्वासं सुदारुणं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ।

स्वरवर्णप्रदो ह्येष जठराग्नेश्च दीपनः ॥ २९ ॥

पलोल्लेखागते माने न द्वैगुण्यमिहेष्यते ।

हरीतकीशतस्यात्र प्रस्थत्वादाढकं जलम् ॥ ३० ॥

६कुलत्थं दशमूलं च तथैव द्विजयष्टिका ।

शतं शतं च संगृह्य जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३१ ॥

पादावशेषे तस्मिंस्तु गुडस्यार्धतुलां क्षिपेत् ।

शीतीभूते च पक्वे च मधुनोऽष्टौ पलानि च ॥ ३२ ॥

षट्पलानि तुगाक्षीर्याः पिप्पल्याश्च पलद्वयम् ।

त्रिसुगन्धिकयुक्तं तत्खादेदग्निबलं प्रति ॥ ३३ ॥

श्वासं कासं ज्वरं हिक्कां नाशयेत्तमकं तथा ।

प्रतिशतं द्रोणनियमाज्ज्ञेयं द्रोणत्रयं त्विह ॥ ३४ ॥

Adhikāra 13

[p. 77-a ]

१वाते सलवणं तैलं पित्ते सर्पिः समाक्षिकम् ।

कफे सक्षारकटुकं क्षौद्रं कुडव इष्यते ॥ १ ॥

गले तालुनि जिह्वायां दन्तमूलेषु चाश्रितः ।

तेन निष्कृष्यते श्लेष्मा स्वरश्चास्य प्रसीदति ॥ २ ॥

आद्ये कोष्णं जलं पेयं दग्ध्वा घृतगुडौदनम् ।

क्षीरान्नपानं पित्तोत्थे पिबेत्सर्पिरतन्द्रितः ॥ ३ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं विश्वभेषजम् ।

पिबेन्मूत्रेण मतिमान्कफजे स्वरसंक्षये ॥ ४ ॥

स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते ।

क्षयजे सर्वजे चापि प्रत्याख्याय समाचरेत् ॥ ५ ॥

[p. 77-b ]

२चव्याम्लवेतसकटुत्रिकतिन्तिडीक-

तालीसजीरकतुगादहनैः समांशैः ।

चूर्णं गुडप्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं

वैस्वर्यपीनसकफारुचिषु प्रशस्तम् ॥ ६ ॥

तैलाक्तं स्वरभेदे वा खदिरं धारयेन्मुखे ।

पथ्यां पिप्पलियुक्तां वा संयुक्तां नागरेण वा ॥ ७ ॥

अजमोदां निशां धात्रीं क्षारं वह्निं विचूर्ण्य च ।

मधुसर्पिर्युतं लीढ्वा स्वरभेदं व्यपोहति ॥ ८ ॥

कलितरुफलसिन्धुकणा

चूर्णं तक्रेण लीढमपहरति ।

स्वरभेदं गोपयसा

पीतं वामलकचूर्णं च ॥ ९ ॥

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम् ।

स्वरोपघाते कासे च लेहमेनं प्रयोजयेत् ॥ १० ॥

शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह ।

पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ॥ ११ ॥

३व्याघ्रीस्वरसविपक्वं

रास्नावाट्यालगोक्षुरव्योषैः

सर्पिः स्वरोपघातं

हन्यात्कासं च पञ्चविधम् ॥ १२ ॥

[p. 78-a ]

शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसम्भवे ।

वारिण्यष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ १३ ॥

४भृङ्गराजामृतावल्ली?

वासकदशमूलकासमर्दरसैः ।

सर्पिः सपिप्पलीकं

सिद्धं स्वरभेदकासजिन्मधुना ॥ १४ ॥

Adhikāra 14

१वान्तिं समीरणे पित्ते विरेकं वमनं कफे ।

कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे ॥ १ ॥

वान्तो वचाद्भिरनिले विधिवत्पिवेत्तु

स्नेहोष्णतोयमदिरान्यतमेन चूर्णम् ।

कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्गी-

रास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् ॥ २ ॥

पैत्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं

लेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः ।

निम्बाम्बु छर्दितवतः कफजे तु पानं

राजद्रुमाम्बु मधुना सह दीप्यकाढ्यम् ॥ ३ ॥

चूर्णं यदुक्तमथवानिलजे तदेव

सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेच्च ॥ ४ ॥

[p. 78-b ]

२कुष्ठसौवर्चलाजाजी शर्करामरिचं बिडम् ।

धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पलीचन्दनोत्पलम् ॥ ५ ॥

लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम् ।

आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः ॥ ६ ॥

सतैलमाक्षिकाश्चैते चत्वारः कुडवग्रहाः ।

चतुरोऽरोचकान्हन्युर्वाताद्यैकजसर्वजान् ॥ ७ ॥

त्वङ्मुस्तमेलाधान्यानि मुस्तमामलकानि च ।

त्वक्च दार्वी यमान्यश्च पिप्पल्यस्तेजवत्यपि ॥ ८ ॥

यमानी तिन्तिडीकं च पञ्चैते मुखशोधनाः ।

श्लोकपादैरभिहिताः सर्वारोचकनाशनाः ॥ ९ ॥

अम्लिका गुडतोयं च त्वगेलामरिचान्वितम् ।

अभक्तच्छन्दरोगेषु शस्तं कुडवधारणम् ॥ १० ॥

कारव्यजाजीमरिचं द्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम् ।

सौवर्चलं गुडं क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम् ॥ ११ ॥

त्रीण्यूषणानि त्रिफला रजनीद्वयं च

चूर्णीकृतानि यबशूकविमिश्रितानि ।

क्षौद्रान्वितानि वितरेन्मुखधारणार्थ-

मन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि ॥ १२ ॥

विट्चूर्णमधुसंयुक्तो रसो दाडिमसम्भवः ।

असाध्यामपि संहन्यादरुचिं वक्त्रधारितः ॥ १३ ॥

[p. 79-a ]

३यमानी तिन्तिडीकं च नागरं चाम्लवेतसम् ।

दाडिमं बदरं चाम्लं कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ १४ ॥

धान्यसौवर्चलालाजी वराङ्गं चार्धकार्षिकम् ।

पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च ॥ १५ ॥

शर्करायाश्च चत्वारि पलान्येकत्र चूर्णयेत् ।

जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्चूर्णं भक्तरोचनम् ॥ १६ ॥

हृत्पीडापार्श्वशूलघ्नं विबन्धानाहनाशनम् ।

कासश्वासहरं ग्राहि ग्रहण्यर्शोविकारनुत् ॥ १७ ॥

४अष्टादश शिग्रुफला-

न्यथ दशमरिचानि विंशतिश्च पिप्पल्यः ।

[p. 79-b ]

आर्द्रकपलं गुडपलं

प्रस्थत्रयमारनालवृक्षस्य ॥ १८ ॥

एतद्बिडलवणयुतं

खजाहतं सुरभि गन्धाढ्यम् ।

व्यञ्जनसहस्रघाति

ज्ञेयं कलहंसकं नाम ॥ १९ ॥

Adhikāra 15

१आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वा-

श्छर्द्यो मता लङ्घनमेव तस्मात् ।

प्राक्कारयेन्मारुतजां विमुच्य

संशोधनं वा कफपित्तहारि ॥ १ ॥

हन्यात्क्षीरोदकं पीतं छर्दिं वमनसम्भवाम् ।

ससैन्धवं पिबेत्सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् ॥ २ ॥

मुद्गामलकयूषं वा ससर्पिष्कं ससैन्धवम् ।

यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ॥ ३ ॥

[p. 80-a ]

२पित्तात्मिकायां त्वनुलोमनार्थं

द्राक्षाविदारीक्षुरसैस्त्रिवृत्स्यात् ।

कफाशयस्थं त्वतिमात्रवृद्धं

पित्तं जयेत्स्वादुभिरूर्ध्वमेव ॥ ४ ॥

शुद्धस्य काले मधुशर्कराभ्यां

लाजैश्च मन्थं यदि वापि पेयाम् ।

प्रदापयेन्मुद्गरसेन वापि

शाल्योदनं जाङ्गलजै रसैर्वा ॥ ५ ॥

चन्दनेनाक्षमात्रेण संयोज्यामलकीरसम् ।

पिबेन्माक्षिकसंयुक्तं छर्दिस्तेन निवर्तते ॥ ६ ॥

३चन्दनं च मृणालं च बालकं नागरं वृषम् ।

सतण्डुलोदकक्षौद्रं पीतः कल्को वमिं जयेत् ॥ ७ ॥

कषायो भृष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः ।

छर्द्यतीसारतृड्दाहज्वरघ्नः संप्रकाशितः ॥ ८ ॥

हरीतकीनां चूर्णं तु लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ।

अधोभागीकृते दोषे छर्दिः क्षिप्रं निवर्तते ॥ ९ ॥

गुडूचीत्रिफलारिष्टपटोलैः क्वथितं पिबेत् ।

क्षौद्रयुक्तं निहन्त्याशु छर्दिं पित्ताम्लसम्भवाम् ॥ १० ॥

क्वाथः पर्पटजः पीतः सक्षौद्रश्छर्दिनाशनः ॥ ११ ॥

[p. 80-b ]

४कफात्मिकायां वमनं तु शस्तं

सपिप्पलीसर्षपनिम्बतोयैः ।

पिण्डीतकैः सैन्धवसंप्रयुक्तै-

श्छर्द्यां कफामाशयशोधनार्थम् ॥ १२ ॥

विडङ्गत्रिफलाविश्वचूर्णं मधुयुतं जयेत् ।

विडङ्गप्लवशुण्ठीनामथवा श्लेष्मजां वमिम् ॥ १३ ॥

सजाम्बवं वा बदरस्य चूर्णं

मुस्तायुतां कर्कटकस्य शृङ्गीम् ।

दुरालभां वा मधुसंप्रयुक्तां

लिह्यात्कफच्छर्दिविनिग्रहार्थम् ॥ १४ ॥

५तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम् ॥ १५ ॥

कृतं गुडूच्या विधिवत्कषायं हिमसंज्ञितम् ।

तिसृष्वपि भवेत्पथ्यं माक्षिकेण समायुतम् ॥ १६ ॥

द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ।

कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः ॥ १७ ॥

षड्भिः पलैश्चतुर्भिर्वा सलिलाच्छीतफाण्टयोः ।

आप्लुतं भेषजपलं रसाख्यायां पलद्वयम् ॥ १८ ॥

श्रीफलस्य गुडूच्या वा कषायो मधुसंयुतः ।

पेयश्छर्दित्रये शीतो मूर्वा वा तण्डुलाम्बुना ॥ १९ ॥

जम्ब्वाम्रपल्लवगवेधुकधान्यसेव्य-

ह्रीबेरवारि मधुना पिबतोऽल्पमल्पम् ।

[p. 81-a ]

छर्दिः प्रयाति शमनं त्रिसुगन्धियुक्ता

लीढा निहन्ति मधुनाथ दुरालभा वा ॥ २० ॥

जातीरसः कपित्थस्य पिप्पलीमरिचान्वितः ।

क्षौद्रेण युक्तः शमयेल्लेहोऽयं छर्दिमुल्बणाम् ॥ २१ ॥

पिष्ट्वा धात्रीफलं द्राक्षां शर्करां च पलोन्मिताम् ।

दत्वा मधुपलं चात्र कुडवं सलिलस्य च ॥ २२ ॥

वाससा गालितं पीतं हन्ति छर्दिं त्रिदोषजाम् ।

६एलालवङ्गगजकेशरकोलमज्जा-

लाजाप्रियङ्गुघनचन्दनपिप्पलीनाम् ।

चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीढ्वा

छर्दिं निहन्ति कफमारुतपित्तजां च ॥ २३ ॥

७कोलामलकमज्जानौ माक्षिकविट्सितामधु ।

सकृष्णातण्डुलो लेहश्छर्दिमाशु नियच्छति ॥ २४ ॥

[p. 81-b ]

अश्वत्थवल्कलं शुष्कं दग्ध्वा निर्वापितं जले ।

तज्जलं पानमात्रेण छर्दिं जयति दुस्तराम् ॥ २५ ॥

यष्ट्याह्वं चन्दनोपेतं सम्यक् क्षीरप्रपेषितम् ।

तेनैवालोड्य पातव्यं रुधिरच्छर्दिनाशनम् ॥ २६ ॥

लाजाकपित्थमधुमागधिकोषणानां

क्षौद्राभयात्रिकटुधान्यकजीरकाणाम् ।

पथ्यामृतामरिचमाक्षिकपिप्पलीनां

लेहास्त्रयः सकलवम्यरुचिप्रशान्त्यै ॥ २७ ॥

८पद्मकामृतनिम्बानां धान्यचन्दनयोः पचेत् ।

कल्के क्वाथे च हविषः प्रस्थं छर्दिनिवारणम् ।

तृष्णारुचिप्रशमनं दाहज्वरहरं परम् ॥ २८ ॥

Adhikāra 16

१तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते ।

रसाश्च बृंहणाः शीता गुडूच्या रस एव च ॥ १ ॥

[p. 82-a ]

पञ्चाङ्गकाः पञ्चगणा य उक्ता-

स्तेष्वम्बु सिद्धं प्रथमे गणे वा ।

पिबेत्सुखोष्णं मनुजोऽल्पमात्रं

तृष्णोपरोधं न कदापि कुर्यात् ॥ २ ॥

पित्तोत्थितं पित्तहरैर्विपक्वं

निहन्ति तोयं पय एव चापि ॥ ३ ॥

काश्मर्यशर्करायुक्तं चन्दनोशीरपद्मकम् ।

द्राक्षामधुकसंयुक्तं पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥ ४ ॥

२पित्तजायां तु तृष्णायां पक्वोदुम्बरजो रसः ।

तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वच्छारिवादिगणाम्बु वा ॥ ५ ॥

स्याज्जीवनीयसिद्धं

क्षीरघृतं वातपित्तजे तर्षे ।

तद्वद्द्राक्षाचन्दन-

खर्जूरोशीरमधुयुतं तोयम् ॥ ६ ॥

सशारिवादौ तृणपञ्चमूले

तथोत्पलादौ मधुरे गणे वा ।

कुर्यात्कषायांस्तु तथैव युक्ता-

न्मधूकपुष्पादिषु चापरेषु ॥ ७ ॥

बिल्वाटकीधातकिपञ्चकोल-

दर्भेषु सिद्धं कफजां निहन्ति ।

हितं भवेच्छर्दनमेव चात्र

तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ॥ ८ ॥

सजीरकाण्यार्द्रकशृङ्गवेर-

सौवर्चलान्यर्धजलाप्लुतानि ।

मद्यानि हृद्यानि च गन्धवन्ति

पीतानि सद्यः शमयन्ति तृष्णाम् ॥ ९ ॥

[p. 82-b ]

क्षतोत्थितां रुग्विनिवारणेन

जयेद्रसानामसृजश्च पानैः ।

क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्या-

न्मांसोदकं वाथ मधूदकं वा ॥ १० ॥

गुर्वन्नजामुल्लिखनैर्जयेत्तु

क्षयादृते सर्वकृतां च तृष्णाम् ॥ ११ ॥

लाजोदकं मधुयुतं शीतं गुडविमर्दितम् ।

काश्मर्यशर्करायुक्तं पिबेत्तृष्णार्दितो नरः ॥ १२ ॥

३अतिरुक्षदुर्बलानां

तर्षं शमयेन्नृणामिहाशु पयः ।

छागो वा घृतभृष्टः

शीतो मधुरो रसो हृद्यः ॥ १३ ॥

आम्रजम्बूकषायं वा पिबेन्माक्षिकसंयुतम् ।

छर्दिं सर्वां प्रणुदति तृष्णां चैवापकर्षति ॥ १४ ॥

वटशुङ्गसितालोध्रदाडिमं मधुकं मधु ।

पिबेत्तण्डुलतोयेन छर्दितृष्णानिवारणम् ॥ १५ ॥

गोस्तनेक्षुरसक्षीरयष्टीमधुमधूत्पलैः ।

नियतं नस्यतः पानैस्तृष्णा शाम्यति दारुणा ॥ १६ ॥

[p. 83-a ]

४क्षीरेक्षुरसमाध्वीकैः क्षौद्रशीधुगुडोदकैः ॥ १७ ॥

वृक्षाम्लाम्लैश्च गण्डूषस्तालुशोषनिवारणः ।

तालुशोषे पिबेत्सर्पिर्घृतमण्डमथापि वा ॥ १८ ॥

मूर्च्छाच्छर्दितृषादाहस्त्रीमद्यभृशकर्षिताः ।

पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये ॥ १९ ॥

धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम् ।

तदेवालवणं पीतं मुखशोपहरं परम् ॥ २० ॥

वैशद्यं जनयत्यास्ये संदधाति मुखे व्रणान् ।

दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम् ॥ २१ ॥

५कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः ।

पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति ॥ २२ ॥

वारि शीतमधुयुतमाकण्ठाद्वा पिपासितम् ।

पाययेद्वामयेच्चापि तेन तृष्णा प्रशाम्यति ॥ २३ ॥

वटशुङ्गामयक्षौद्रलाजनीलोत्पलैर्दृढा ।

गुटिका वदनन्यस्ता क्षिप्रं तृष्णां नियच्छति ॥ २४ ॥

[p. 83-b ]

ओदनं रक्तशालीनां शीतं माक्षिकसंयुतम् ।

भोजयेत्तेन शाम्येत्तु छर्दिस्तृष्णाचिरोत्थिता ॥ २५ ॥

पूर्वामयातुरः सन्दीनस्तृष्णार्दितो जलं याचन् ।

न लभेत चेदाश्वेव मरणमाप्नोति दीर्घरोगं वा ॥ २६ ॥

तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुञ्चति ।

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु न क्वचिद्वारि वार्यते ॥ २७ ॥

Adhikāra 17

१सेकावगाहौ मणयः सहाराः

शीताः प्रदेहा व्यजनानिलश्च ।

शीतानि पानानि च गन्धवन्ति

सर्वासु मूर्च्छासु निवारितानि ॥ १ ॥

सिद्धानि वर्गे मधुरे पयांसि

सदाडिमा जाङ्गलजा रसाश्च ।

तथा यवा लोहितशालयश्च

मूर्च्छासु शस्ताश्च सतीनमुद्गाः ॥ २ ॥

[p. 84-a ]

२यथादोषं कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् ।

रक्तजायां तु मूर्च्छायां हितः शीतक्रियाविधिः ॥ ३ ॥

मद्यजायां वमेन्मद्यं निद्रां सेवेद्यथासुखम् ।

विषजायां विषघ्नानि भेषजानि प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥

कोलमज्जोषणोशीरकेशरं शीतवारिणा ।

पीतं मूर्च्छां जयेल्लीढ्वा तृष्णां वा मधुसंयुताम् ॥ ५ ॥

महौषधामृताक्षुद्रापौष्करग्रन्थिकोद्भवम् ।

पिबेत्कणायुतं क्वाथं मूर्च्छायेषु मदेषु च ॥ ६ ॥

शतावरीबलामूलद्राक्षासिद्धं पयः पिबेत् ।

ससितं भ्रमनाशाय बीजं वाट्यालकस्य वा ॥ ७ ॥

पिबेद्दुरालभाक्वाथं सघृतं भ्रमशान्तये ।

त्रिफलायाः प्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा ।

रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते ॥ ८ ॥

३मधुना हन्त्युपयुक्ता

त्रिफला रात्रौ गुडार्द्रकं प्रातः ।

[p. 84-b ]

सप्ताहात्पथ्यभोजी

मदमूर्च्छाकासकामलोन्मादान् ॥ ९ ॥

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमः प्रधमनानि च ।

सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे ॥ १० ॥

लुञ्चनं केशरोम्णां च दन्तैर्दंशनमेव च ।

आत्मगुप्तावघर्षश्च हितास्तस्यावरोधने ॥ ११ ॥

Adhikāra 18

१मन्थः खर्जूरमृद्वीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः ।

परूषकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारणुत् ॥ १ ॥

जले चतुष्पले शीते क्षुण्णद्रव्यपलं क्षिपेत् ।

मृत्पात्रे मर्दयेत्सम्यक्तस्माच्च द्विपलं पिबेत् ॥ २ ॥

सतीलमुद्गमिश्रान्वा दाडिमामलकान्वितान् ।

द्राक्षामलकखर्जूरपरूषकरसेन वा ।

कल्पयेत्तर्पणान्यूषान्रसांश्च विबिधात्मकान् ॥ ३ ॥

[p. 85-a ]

२मद्यं सौवर्चलव्योषयुक्तं किञ्चिज्जलान्वितम्

जीर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहम् ॥ ४ ॥

मुद्गयूषः सितायुक्तः स्वादुर्वापैशितो रसः ।

पित्तपानात्यये योज्याः सर्वतश्च क्रिया हिमाः ॥ ५ ॥

पानात्यये कफोद्भूते लङ्घनं च यथाबलम् ।

दीपनीयौषधोपेतं पिबेन्मद्यं समाहितः ॥ ६ ॥

सर्वजे सर्वमेवेदं प्रयोक्तव्यं चिकित्सितम् ।

आभिः क्रियाभिर्मिश्राभिः शान्तिं याति मदात्ययः ॥ ७ ॥

३न चेन्मद्यक्रमं मुक्त्वा क्षीरमस्य प्रयोजयेत् ।

लङ्घनाद्यैः कफे क्षीणे जातदौर्बल्यलाघवे ॥ ८ ॥

ओजस्तुल्यगुणं क्षीरं विपरीतं च मद्यतः ।

क्षीरप्रयोगं मद्यं वा क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत् ॥ ९ ॥

४पयः पुनर्नवाक्वाथयष्टीकल्कप्रसाधितम् ।

घृतं पुष्टिकरं पानान्मद्यपानहतौजसः ॥ १० ॥

५सौवर्चलमजाज्यं च वृक्षाम्लं साम्लवेतसम् ।

त्वगेलामरिचार्धांशं शर्कराभागयोजितम् ॥ ११ ॥

[p. 85-b ]

हितं लवणमष्टाङ्गमग्निसंदीपनं परम् ।

मदात्यये कफप्राये दद्यास्रोतोविशोधनम् ॥ १२ ॥

६चव्यं सौवर्चलं हिङ्गुपूरकं विश्वदीप्यकम् ।

चूर्णं मद्येन दातव्यं पानात्ययरुजापहम् ॥ १३ ॥

जलाप्लुतश्चन्दनरूषिताङ्गः

स्रग्वी सभक्तां पिशितोपदंशाम् ।

पिबन्सुरां नैव लभेत रोगान्

मनोमतिघ्नं च मदं न याति ॥ १४ ॥

द्राक्षाकपित्थफलदाडिमपानकं यत् ।

तत्पानविभ्रमहरं मधुशर्कराढ्यम् ॥ १५ ॥

पथ्याक्वाथेन संसिद्धं घृतं धात्रीरसेन वा ।

सर्पिः कल्याणकं वापि मदमूर्च्छाहरं पिबेत् ॥ १६ ॥

सच्छर्दिमूर्च्छातीसारं मदं पूगफलोद्भवम् ।

सद्यः प्रशमयेत्पीतमातृप्तेर्वारि शीतलम् ॥ १७ ॥

वन्यकरीषघ्राणाज्जलपानाल्लवणभक्षणाद्वापि ।

शाम्यति पूगफलमदश्चूर्णरुजाशर्कराकवलात् ॥ १८ ॥

शङ्खचूर्णरजोघ्राणं स्वल्पं मदमपोहति ।

कूष्माण्डकरसः सगुडः शमयति मदनकोद्रवजम् ।

धौस्तुरं च दुग्धं सशर्करं पानयोगेन ॥ १९ ॥

Adhikāra 19

[p. 86-a ]

१शतधौतघृताभ्यक्तं लिह्याद्वा यवशक्तुभिः ।

कोलामलकयुक्तैर्वा धान्याम्लैरपि बुद्धिमान् ॥ १ ॥

छादयेत्तस्य सर्वाङ्गमारणालार्द्रवाससा ।

लामज्जेनाथ शुक्तेन चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ २ ॥

चन्दनाम्बुकणास्यन्दितालवृन्तोपवीजितः ।

सुप्याद्दाहार्दितोऽम्भोजकदलीदलसम्भवे ॥ ३ ॥

परिषेकावगाहेषु व्यजनानां च सेवने ।

शस्यते शिशिरं तोयं तृष्णादाहोपशान्तये ॥ ४ ॥

क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनान्वितैः ।

अन्तर्दाहं प्रशमयेदेतैश्चान्यैश्च शीतलैः ॥ ५ ॥

[p. 86-b ]

२कुशादिशालपर्णीभिर्जीवकाद्येन साधितम् ।

तैलं घृतं वा दाहघ्नं वातपित्तविनाशनम् ॥ ६ ॥

३फलिनीलोध्रसेव्याम्बु हेमपत्रं कुटन्नटम् ।

कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम् ॥ ७ ॥

ह्रीबेरपद्मकोशीरचन्दनक्षोदवारिणा ।

संपूर्णामवगाहेत द्रोणीं दाहार्दितो नरः ॥ ८ ॥

Adhikāra 20

१उन्मादे वातिके पूर्वं स्नेहपानं विरेचनम् ।

पित्तजे कफजे वान्तिः परो बस्त्यादिकः क्रमः ॥ १ ॥

यच्चोपदेक्ष्यते किञ्चिदपस्मारचिकित्सिते ।

उन्मादे तच्च कर्तव्यं सामान्याद्दोषदूष्ययोः ॥ २ ॥

सब्राह्मीकूष्माण्डी

षड्ग्रन्थाशङ्खपुष्पिकास्वरसाः ।

उन्मादहृतो दृष्टाः

पृथगेते कुष्ठमधुमिश्राः ॥ ३ ॥

दशमूलाम्बु सघृतं युक्तं मांसरसेन वा ।

ससिद्धार्थकचूर्णं वा पुराणं वैककं घृतम् ॥ ४ ॥

उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम् ।

लाक्षारसनिभं शीतं प्रपुराणमतः परम् ॥ ५ ॥

[p. 87-a ]

श्वेतोन्मत्तोत्तरदिङ्मूलसिद्धस्तु पायसः ।

गुडाज्यसंयुतो हन्ति सर्वोन्मादांस्तु दोषजान् ॥ ६ ॥

२उन्मादे समधुः पेयः शुद्धो वा तालशाखजः

रसो नस्येऽभ्यञ्जने च सार्षपं तैलमिष्यते ॥ ७ ॥

अपक्वचटकी क्षीरपीतोन्मादविनाशिनी ।

बद्धं सार्षपतैलाक्तमुत्तानं चातपे न्यसेत् ॥ ८ ॥

सिद्धार्थको हिङ्गु वचाकरञ्जौ देवदारु च ।

मञ्जिष्ठा त्रिफला श्वेता कटभीत्वक् कटुत्रिकम् ॥ ९ ॥

समांशानि प्रियङ्गुश्च शिरीषो रजनीद्वयम् ।

बस्तमूत्रेण पिष्टोऽयमगदः पानमञ्जनम् ॥ १० ॥

नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा ।

अपस्मारविषोन्मादं हृत्वा लक्ष्मीज्वरापहः ॥ ११ ॥

भूतेभ्यश्च भयं हन्ति राजद्वारे च शस्यते ।

सर्पिरेतेन सिद्धं वा सगोमूत्रं तदर्थ कृत् ॥ १२ ॥

[p. 87-b ]

३त्र्यूषणं हिङ्गु लवणं वचा कटुकरोहिणी ।

शिरीषनक्तमालानां बीजं श्वेताश्च सर्षपाः ॥ १३ ॥

गोमूत्रपिष्टैरेतैर्वा वर्तिर्नेत्राञ्जने हिता ।

चातुर्थकमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ॥ १४ ॥

४शुद्धस्याचारविभ्रंशे तीक्ष्णं नावनमञ्जनम् ।

ताडनं च मनोबुद्धिस्मृतिसंवेदनं हितम् ॥ १५ ॥

तर्जनं त्रासनं दानं सान्त्वनं हर्षणं भयम् ।

विस्मयो विस्मृतेर्हेतोर्नयन्ति प्रकृतिं मनः ॥ १६ ॥

कामशोकभयक्रोधहर्षेर्षालोभसम्भवान् ।

परस्परप्रतिद्वन्द्वैरैभिरेव शमं नयेत् ॥ १७ ॥

इष्टद्रव्यविनाशात्तु मनो यस्योपहन्यते ।

तस्य तत्सदृशप्राप्त्या शान्त्याश्वासैश्च ताञ्जयेत् ॥ १८ ॥

[p. 88-a ]

५प्रदेहोत्सादनाभ्यङ्गधूमाः पानं च सर्पिषः ।

प्रयोक्तव्यं मनोबुद्धिस्मृतिसंज्ञाप्रबोधनम् ॥ १९ ॥

कल्याणकं महद्वापि दद्याद्वा चैतसं घृतम् ।

तैलं नारायणं चापि महानारायणं तथा ॥ २० ॥

६विशालात्रिफलाकौन्तीदेवदार्वेलवालुकम् ।

स्थिरानतं रजन्यौ द्वे शारिवे द्वे प्रियङ्गुकाः ॥ २१ ॥

नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठादन्तीदाडिमकेशरम् ।

तालीशपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम् ॥ २२ ॥

विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मकौ ।

अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैरक्षसमन्वितैः ॥ २३ ॥

चतुर्गुणं जलं दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्दानले क्षये ॥ २४ ॥

वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके ।

वम्यर्शोमूत्रकृच्छ्रे च विसर्पोपहतेषु च ॥ २५ ॥

कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादे विषमेहगरेषु च ।

भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामरेतसाम् ॥ २६ ॥

शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम् ।

अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ २७ ॥

कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च ।

द्विजलं सचतुःक्षीरं क्षीरकल्याणकं त्विदम् ॥ २८ ॥

[p. 88-b ]

७एभ्य एव स्थिरादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम् ।

रसे तस्मिन्पचेत्सर्पिगृष्टिक्षीरचतुर्गुणम् ॥ २९ ॥

वीराद्विमाषकाकोलीस्वयंगुप्तर्षभर्द्धिभिः ।

मेदया च समैः कल्कैस्तत्स्यात्कल्याणकं महत् ।

बृंहणीयं विशेषेण सन्निपातहरं परम् ॥ ३० ॥

८पञ्चमूल्यवकाश्मर्यौ रास्नैरण्डत्रिवृद्बला ।

मूर्वा शतावरी चेति क्वाथ्यैर्द्विपलिकैरिमैः ॥ ३१ ॥

कल्याणकस्य चाङ्गेन तद्धृतं चैतसं स्मृतम् ।

सर्वचेतोविकाराणां शमनं परमं मतम् ॥ ३२ ॥

घृतप्रस्थोऽत्र पक्तव्यः क्वाथो द्रोणाम्भसा वृतात् ।

चतुर्गणोऽत्र सम्पाद्यः कल्कः कल्याणकेरितः ॥ ३३ ॥

९जटिला पूतना केशी चारटी मर्कटी वचा ।

त्रायमाणा जयावीरा चोरकः कटुरोहिणी ॥ ३४ ॥

वयस्था शूकरी छत्रा सातिच्छत्रा पलङ्कषा ।

महापरुषदन्ता च वयस्था नाकुलीद्वयम् ॥ ३५ ॥

[p. 89-a ]

कटुम्भरा वृश्चिकाली स्थिरा चैव च तैर्घृतम् ।

सिद्धं चातुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ ३६ ॥

महापैशाचिकं नाम घृतमेतद्यथामृतम् ।

मेधाबुद्धिस्मृतिकरं बालानां चाङ्गवर्धनम् ॥ ३७ ॥

१०हिङ्गुसौवर्चलव्योषैर्द्विपलांशैर्घृताढकम् ।

चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ ३८ ॥

११लशुनस्याविनष्टस्य तुलार्धं निस्तुषीकृतम् ।

तदर्धं दशमूल्यास्तु द्व्याढकेऽपां विपाचयेत् ॥ ३९ ॥

पादशेषे घृतप्रस्थं लशुनस्य रसं तथा ।

कोलमूलकवृक्षाम्लमातुलुङ्गार्द्रकै रसैः ॥ ४० ॥

दाडिमाम्बुसुरामस्तुकाञ्जिकाम्लैस्तदर्धिकैः ।

साधयेत्त्रिफलादारुलवणव्योषदीप्यकैः ॥ ४१ ॥

यमानीचव्यहिङ्ग्वम्लवेतसैश्च पलार्धिकैः ।

सिद्धमेतत्पिबेच्छूलगुल्मार्शोजठरापहम् ॥ ४२ ॥

ब्रध्नपाण्ड्वामयप्लीहयोनिदोषक्रिमिज्वरान् ।

वातश्लेष्मामयांश्चान्यानुन्मादांश्चापकर्षति ॥ ४३ ॥

[p. 89-b ]

१२सर्पिःपानादिरागन्तोर्मन्त्रादिश्चेष्यते विधिः ।

पूजाबल्युपहारेष्टिहोममन्त्राञ्जनादिभिः ॥ ४४ ॥

जयेदागन्तुमुन्मादं यथाविधि शुचिर्भिषक् ।

कृष्णामरिचसिन्धूत्थमधुगोपित्तनिर्मितम् ॥ ४५ ॥

अञ्जनं सर्वभूतोत्थमहोन्मादविनाशनम् ।

दार्वीमधुभ्यां पुष्यायां कृतं च गुडिकाञ्जनम् ॥ ४६ ॥

मरिचं वातपे मांसं सपित्तं स्थितमञ्जनम् ।

वैकृतं पश्यतः कार्यं दोषभूतहतस्मृतेः ॥ ४७ ॥

निम्बपत्रवचाहिङ्गुसर्पनिर्मोकसर्षपैः ।

डाकिन्यादिहरो धूपोभूतोन्मादविनाशनः ॥ ४८ ॥

कार्पासास्थिमयूरपिच्छबृहती-

निर्माल्यपिण्डीतकै-

स्त्वङ्वांसीवृषदंशविट्तुषवचा-

केशाहिनिर्मोककैः ।

गोशृङ्गद्विपदन्तहिङ्गुमरिचै-

स्तुल्यैस्तु धूपः कृतः

स्कन्दोन्मादपिशाचराक्षससुरा-

वेशज्वरघ्नः स्मृतः ॥ ४९ ॥

व्रह्मराक्षसजिन्नस्यं पक्वैन्द्रीफलमूत्रजम् ।

साज्यं भूतहरं नस्यं श्वेताज्येष्ठाम्बुनिर्मितम् ॥ ५० ॥

देवर्षिपितृगन्धर्वैरुन्मत्तस्य च बुद्धिमान् ।

वर्जयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरमेव च ॥ ५१ ॥

Adhikāra 21

[p. 90-a ]

१वातिकं बस्तिभिः प्रायः पैत्तं प्रायो विरेचनैः ।

श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत् ॥ १ ॥

सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च ।

अपस्मारविमोक्षार्थं योगान्संशमनाञ्छृणु ॥ २ ॥

२मनोह्वा तार्क्ष्यजं चैव शकृत्पारावतस्य च ।

अञ्जनं हन्त्यपस्मारमुन्मादं च विशेषतः ॥ ३ ॥

यष्टीहिङ्गुवचावक्रशिरीषलशुनामयैः ।

साजामूत्रैरपस्मारे सोन्मादे नावनाञ्जने ॥ ४ ॥

[p. 90-b ]

पुष्योद्धृतं शुनःपित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम् ।

तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं स्मृतम् ॥ ५ ॥

३नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः ।

तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपनं कारयेद्भिषक् ॥ ६ ॥

कायस्थान् शारदान्मुद्गान्मुस्तोशीरयवांस्तथा ।

सव्योषान्बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत् ॥ ७ ॥

अपस्मारे तथोन्मादे सर्पदंष्ट्रे गरार्दिते ।

विषपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः ॥ ८ ॥

अपेतराक्षसीकुष्ठपूतनाकेशिचोरकैः ।

उत्सादनं मूत्रपिष्टैर्मूत्रैरेवावसेचनम् ॥ ९ ॥

४जतुकाशकृतातद्वद्दग्धैर्वा बस्तरोमभिः ।

अपस्मारहरो लेपो मूत्रसिद्धार्थशिग्रुभिः ॥ १० ॥

यः खादेत्क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः ।

अपस्मारं महाघोरं सुचिरोत्थं जयेद्ध्रुवम् ॥ ११ ॥

उल्लम्बितनरग्रीवापाशं दग्ध्वा कृता मसी ।

शीताम्बुना समं पीता हन्त्यपस्मारमुद्धतम् ॥ १२ ॥

प्रतोज्यं तैललशुनं पयसा वा शतावरी ।

ब्रह्मीरसश्च मधुना सर्वापस्मारभेषजम् ॥ १३ ॥

निर्दह्य निर्द्रवां कृत्वा छागिकामरनालिकाम् ।

तामम्लसाधिकां खादन्नपस्मारमुदस्यति ॥ १४ ॥

[p. 91-a ]

हृत्कम्पोऽक्षिरुजा यस्य स्वेदो हस्तादिशीतता ।

दशमूलीजलं तस्य कल्याणाज्यं च योजयेत् ॥ १५ ॥

५गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैः समैर्घृतम् ।

सिद्धं चातुर्थकोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥ १६ ॥

६द्वे पञ्चमूले त्रिफला रजन्यौ कुटजत्वचम् ।

सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम् ॥ १७ ॥

सम्पाकं फल्गुमूलं च पौष्करं सदुरालभम् ।

द्विपलानि जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते ॥ १८ ॥

भार्गी पाठा त्रिकटुकं त्रिवृता निचुलानि च ।

श्रेयसीमाढकीं मूर्वां दन्तीं भूनिम्बचित्रकौ ॥ १९ ॥

द्वे शारिवे रौहिषं च भूतिकं मदयन्तिकाम् ।

क्षिपेत्पिष्ट्वाक्षमात्राणि तैः प्रस्थं सर्पिषः पचेत् ॥ २० ॥

गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैश्च तत्समैः ।

पञ्चगव्यमिति ख्यातं महत्तदमृतोपमम् ॥ २१ ॥

अपस्मारे ज्वरे कासे श्वयथावुदरेषु च ।

गुल्मार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके ॥ २२ ॥

अलक्ष्मीग्रहरक्षोघ्नं चातुर्थकविनाशनम् ।

[p. 91-b ]

७शणस्त्रिवृत्तथैरण्डो दशमूली शतावरी ॥ २३ ॥

रास्ना मागधिका शिग्रु क्वाथ्यं द्विपलिकं भवेत् ।

विदारी मधुकं मेदे द्वे काकोल्यौ सिता तथा ॥ २४ ॥

एभिः खर्जूरमृद्वीकाभीरुयुञ्जातगोक्षुरैः ।

चैतसस्य घृतस्याङ्गैः पक्तव्यं सर्पिरुत्तमम् ॥ २५ ॥

महाचैतससंज्ञं तु सर्वापस्मारनाशनम् ।

गरोन्मादप्रतिश्यायतृतीयकचतुर्थकान् ॥ २६ ॥

पापालक्ष्म्यौ जयेदेतत्सर्वग्रहनिवारणम् ।

कासश्वासहरं चैव शुक्रार्तवविशोधनम् ॥ २७ ॥

घृतमानः क्वाथविधिरिह चैतसवन्मतः ।

कल्कश्चैतसकल्कोक्तद्रव्यैः सार्धं च पादिकः ॥ २८ ॥

नित्यं युञ्जातकाप्राप्तौ तालमस्तकमिष्यते ।

[p. 92-a ]

८कूष्माण्डकरसे सर्पिरष्टादशगुणे पचेत् ॥ २९ ॥

यष्ट्याह्वकल्कं तत्पानमपस्मारविनाशनम् ।

९ब्रह्मीरसे वचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च ॥ ३० ॥

पुराणं मेध्यमुन्मादग्रहापस्मारनुद्धृतम् ।

१०पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः ॥ ३१ ॥

जटिलापूतनाकेशीलाङ्गलीहिङ्गुचोरकैः ।

लशुनातिरसाचित्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम् ॥ ३२ ॥

मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे ।

सिद्धमभ्यञ्जने तैलमपस्मारविनाशनम् ॥ ३३ ॥

११अभ्यङ्गः सार्षपं तैलं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे ।

सिद्धं स्याद्गोशकृन्मूत्रैः पानोत्सादनमेव च ॥ ३४ ॥

Adhikāra 22

[p. 92-b ]

१स्वाद्वम्ललवणैः स्निग्धैराहारैर्वातरोगिणः ।

अभ्यङ्गस्नेहबस्त्याद्यैः सर्वानेवोपपादयेत् ॥ १ ॥

विशेषतस्तु कोष्ठस्थे वाते क्षारं पिबेन्नरः ।

आमाशयस्थे शुद्धस्य यथा दोषहरी क्रिया ॥ २ ॥

आमाशयगते वाते छर्दिताय यथाक्रमम् ।

देयः षड्धरणो योगः सप्तरात्रं सुखाम्बुना ॥ ३ ॥

चित्रकेन्द्रयवाः पाठाकटुकातिविषाभयाः ।

महाव्याधिप्रशमनो योगः षड्धरणः स्मृतः ॥ ४ ॥

पलदशमांशो धरणं

योगोऽयं सौश्रुतस्ततस्तस्य ।

माषेण पञ्चगुञ्जक-

मानेन प्रत्यहं सुयुग्देयः ॥ ५ ॥

२पक्वाशयगते वाते हितं स्नेहविरेचनम् ।

बस्तयः शोधनीयाश्च प्रशाश्च लवणोत्तराः ॥ ६ ॥

स्नुहीलवणवार्ताकुस्नेहांश्छन्ने घटे दहेत् ।

गोमयैः स्नेहलवणं तत्परं वातनाशनम् ॥ ७ ॥

कार्यो बस्तिगते चापि विधिर्बस्तिविशोधनः ।

त्वङ्मांसासृक्शिराप्राप्ते कुर्याच्चासृग्विमोक्षणम् ॥ ८ ॥

स्नेहोपानाहाग्निकर्मबन्धनोन्मर्दनानि च ।

स्नायुसन्ध्यस्थिसंप्राप्ते कुर्याद्वाते विचक्षणः ॥ ९ ॥

स्वेदाभ्यङ्गावगाहांश्च हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते ।

शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम् ॥ १० ॥

[p. 93-a ]

विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च ।

बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत् ॥ ११ ॥

३हर्षोऽन्नपानं शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम् ।

विबद्धमार्गं शुक्रं तु दृष्ट्वा दद्याद्विरेचनम् ॥ १२ ॥

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम् ।

सितामधुककाश्मर्यैर्हितमुत्थापने पयः ॥ १३ ॥

शिरोगतेऽनिले वातशिरोरोगहरी क्रिया ।

व्यादितास्ये हनुं स्विन्नामङ्गुष्ठाभ्यां प्रपीड्य च ॥ १४ ॥

प्रदेशिनीभ्यां चोन्नम्य चिबुकोन्नामनं हितम् ।

अर्दिते नवनीतेन खादेन्माषेण्डरीं नरः ॥ १५ ॥

क्षीरमांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत् ।

स्नेहाभ्यङ्गशिरोबस्तिपाननस्यपरायणः ॥ १६ ॥

अर्दितं स जयेत्सर्पिः पिबेदौत्तरभक्तिकम् ।

पञ्चमूलीकृतः क्वाथो दशमूलीकृतोऽथवा ॥ १७ ॥

रुक्षस्वेदस्तथा नस्यं मन्यास्तम्भे प्रशस्यते ।

बाताद्वाग्धमनीदुष्टौ स्नेहगण्डूषधारणम् ॥ १८ ॥

[p. 93-b ]

४सहरिद्रावचाकुष्ठं पिप्पलीविश्वभेषजम् ।

अजाजी चाजमोदा च यष्टीमधुकसैन्धवम् ॥ १९ ॥

एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ।

तच्चूर्णं सर्पिषालोड्य प्रत्यहं भक्षयेन्नरः ॥ २० ॥

एकविंशतिरात्रेण भवेच्छ्रुतिधरो नरः ।

मेघदुन्दुभिनिर्घोषो मत्तकोकिलनिःस्वनः ॥ २१ ॥

जडगद्गदमूकत्वं लेहः कल्याणको जयेत् ।

रुक्षस्त्रिकस्कन्दगतं वायुं मन्यागतं तथा ॥ २२ ॥

वमनं हन्ति नस्यं च कुशलेन प्रयोजितः ।

५माषबलाशुकशिम्बी

कत्तृणरास्नश्वगन्धोरुबूकाणाम् ।

क्वाथो नस्यनिपीतो

रामठलवणान्वितः कोष्णः ॥ २३ ॥

[p. 94-a ]

अपहरति पक्षवातं

मन्यास्तम्भं सकर्णनादरुजम् ।

दुर्जयमर्दितवातं

सप्ताहाज्जयति चावश्यम् ॥ २४ ॥

६दशमूलीबलामाषक्वाथं तैलाज्यमिश्रितम् ।

सायं भुक्त्वा पिबेन्नक्तं विश्वाच्यामपबाहुके ॥ २५ ॥

मूलं बलायास्त्वथ पारिभद्रा-

त्तथात्मगुप्तास्वरसं पिबेद्वा ।

नस्यं तु यो मांसरसेन दद्या-

न्मासादसौ वज्रसमानबाहुः ॥ २६ ॥

माषात्मगुप्तकैरण्डवाट्यालकशृतं पिबेत् ।

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तं पक्षाघातनिवारणम् ॥ २७ ॥

बाहुशोषे पिबेत्सर्पिर्भुक्त्वा कल्याणकं महत् ।

हृदि प्रकुपिते वाते चांशुमत्याः पयो हितम् ॥ २८ ॥

हरीतकी वचा रास्ना सैन्धवं चाम्लवेतसम् ।

घृतमात्रासमायुक्तमपतन्त्रकनाशनम् ॥ २९ ॥

७पलमर्धं पलं चैव रसोनस्य सुकुट्टितम् ।

हिङ्गुजीरकसिन्धूत्थैः सौवर्चलकटुत्रयैः ॥ ३० ॥

[p. 94-b ]

चूर्णितैर्माषकोन्मानैरवचूर्ण्य विलोडितम् ।

यथाग्नि भक्षितं प्रात रुबूक्वाथानुपानतः ॥ ३१ ॥

दिने दिने प्रयोक्तव्यं माषमेकं निरन्तरम् ।

वातरोगं निहन्त्याशु अर्दितं सापतन्त्रकम् ॥ ३२ ॥

एकाङ्गरोगिणे चैव तथा सर्वाङ्गरोगिणे ।

ऊरुस्तम्भे च गृध्रस्यां क्रिमिकोष्ठे विशेषतः ॥ ३३ ॥

कटीपृष्ठामयं हन्यादुदरं च विशेषतः ।

८हन्ति प्राग्भोजनात्पीतं दध्यम्लं सवचोषणम् ॥ ३४ ॥

अपतानकमन्योऽपि वातव्याधिक्रमो हितः ।

वातघ्नैर्दशमूल्या च नरं कुब्जमुपाचरेत् ॥ ३५ ॥

स्नेहैर्मांसरसैर्वापि प्रवृद्धं तं विवर्जयेत् ।

पिप्पल्यादिरजस्तूनीप्रतितून्योः सुखाम्बुना ॥ ३६ ॥

पिबेद्वा स्नेहलवणं सघृतं क्षारहिङ्गु वा ।

आध्माने लङ्घनं पाणितापश्च फलवर्तयः ॥ ३७ ॥

दीपनं पाचनं चैव बस्तिं चाप्यत्र शोधनः ।

प्रत्याध्माने तु वमनं लङ्घनं दीपनं तथा ॥ ३८ ॥

प्रत्यष्ठीलाष्ठीलिकयोरन्तर्विद्रधिगुल्मवत् ।

[p. 95-a ]

९दशमूलीबलारास्नागुडूचीविश्वभेषजम् ॥ ३९ ॥

पिबेदेरण्डतैलेन गृध्रसीखञ्जपङ्गुषु ।

शेफालिकादलैः क्वाथो मृद्वग्निपरिसाधितः ॥ ४० ॥

दुर्वारं गृध्रसीरोगं पीतमात्रं समुद्धरेत् ।

पञ्चमूलकषायं तु रुबूतैलं त्रिवृद्धृतम् ।

त्रिवृतैवाथवा युक्तं गृध्रसीगुल्मशूलनुत् ॥ ४१ ॥

तैलं घृतं वार्द्रकमातुलुङ्ग्यो

रसं सचुक्रं सगुडं पिबेद्वा ।

कट्यूरुपृष्ठत्रिकगुल्मशूल-

गृध्रस्युदावर्तहरः प्रदिष्टः ॥ ४२ ॥

तैलमेरण्डजं वापि गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।

मासमेकं प्रयोगोऽयं गृध्रस्यूरुग्रहापहः ॥ ४३ ॥

गोमूत्रैरण्डतैलाभ्यां कृष्णा पीता सुचूर्णिता ।

दीर्घकालोत्थितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजाम् ॥ ४४ ॥

अश्नाति यो नरः सिद्धामेरण्डतैलसाधिताम् ।

वार्ताकं गृध्रसीखिन्नः पूर्वामाप्नोत्यसौ गतिम् ॥ ४५ ॥

पिष्ट्वैरण्डफलं क्षीरे सविश्वं वा फलं रुबोः ।

पायसो भक्षितः सिद्धो गृध्रसीकटिशूलनुत् ॥ ४६ ॥

[p. 95-b ]

१०रास्नायास्तु बलं चैकं कर्षान्पञ्च च गुग्गुलोः

सर्पिषा वटिकां कृत्वा खादेद्वा गृध्रसीहराम् ॥ ४७ ॥

गृध्रस्यार्तं नरं सम्यक्पाचनाद्यैर्विशोधितम् ।

ज्ञात्वा नरं प्रदीप्ताग्निं बस्तिभिः समुपाचरेत् ॥ ४८ ॥

नादौ बस्तिविधिं कुर्याद्यावदूर्ध्वं न शुध्यति ।

स्नेहो निरर्थकस्तस्य भस्मन्येव हुतिर्यथा ॥ ४९ ॥

गृध्रस्यार्तस्य जङ्घायाः स्नेहस्वेदे कृते भृशम् ।

पद्भ्यां निर्मर्दितायाश्च सूक्ष्ममार्गेण गृध्रसीम् ॥ ५० ॥

११अवतार्याङ्गुलौ सम्यक्कनिष्ठायां शनैः शनैः ।

ज्ञात्वा समुन्नतं ग्रन्थिं कण्डरायां व्यवस्थितम् ॥ ५१ ॥

तं शस्त्रेण विदार्याशु प्रबालाङ्कुरसन्निभम् ।

समुद्धृत्याग्निना दग्ध्वा लिम्पेद्यष्ट्याह्वचन्दनैः ॥ ५२ ॥

विध्येच्छिरामिन्द्रबस्तेरधस्ताच्चतुरङ्गुलेः ।

यदि नोपशमं गच्छेद्दहेत्पादकनिष्ठिकाम् ॥ ५३ ॥

१२तगरस्य शिफामार्द्रां पिष्ट्वा तक्रेण यः पिबेत् ।

वङ्क्षणानिलरोगार्तः स क्षणादेव मुच्यते ।

[p. 96-a ]

दशमूलीकषायेण पिबेद्वा नागराम्भसा ॥ ५४ ॥

कटिशूलेषु सर्वेषु तैलमेरण्डसम्भवम् ।

विश्वाच्यां खञ्जपङ्ग्वोश्च दाहे हर्षे च पादयोः ॥ ५५ ॥

क्रोष्टुशीर्षविकारे च विकारे वातकण्टके ।

शिरां यथोक्तां निर्विध्य चिकित्सा वातरोगनुत् ॥ ५६ ॥

१३गुग्गुलुं क्रोष्टुशीर्षं तु गुडूचीत्रिफलाम्भसा ।

क्षीरेणैरण्डतैलं वा पिबेद्वा वृद्धदारकम् ॥ ५७ ॥

रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके ।

पिबेदेरण्डतैलं वा दहेच्छुचिभिरेव वा ॥ ५८ ॥

खल्ल्यां स्निग्धाम्ललवणैः स्वेदमर्दोपनाहनम् ।

पृथक्पलांशा त्रिफला पिप्पली चेति चूर्णितम् ॥ ५९ ॥

दशमूलाम्बुना भाव्यं त्वगेलार्धपलान्वितम् ।

दत्त्वा पलानि पञ्चैव गुग्गुलोर्वटकीकृतः ॥ ६० ॥

एष मांसरसाभ्यासाद्वातरोगान्विशेषतः ।

हन्ति सन्ध्यस्थिमज्जस्थान्वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ६१ ॥

भाव्यद्रव्यसमं क्वाथ्यं क्वाथोऽष्टांशस्तु तेन च ।

आर्द्रं यावद्दिनं भाव्यं सप्ताहं भावनाविधिः ॥ ६२ ॥

[p. 96-b ]

१४आहाश्वगन्धाहपुषागुडूची

शतावरीगोक्षुरवृद्धदारकम् ।

रास्नाशताह्वासशठीयमानी

सनागराश्चेति समैश्च चूर्णम् ॥ ६३ ॥

तुल्यं भवेत्कौशिकमत्र मध्ये

देयं तथा सर्पिरतोऽर्धभागम् ।

अर्धाक्षमात्रं त्वथ तत्प्रयोगात्

कृत्वानुपानं सुरयाथ यूषैः ॥ ६४ ॥

मद्येन वा कोष्णजलेन वाथ

क्षीरेण वा मांसरसेन वापि ।

कटिग्रहे गृध्रसिबाहुपृष्टे

हनुग्रहे जानुनि पादयुग्मे ॥ ६५ ॥

सन्धिस्थिते चास्थिगते च वाते

मज्जागते स्नायुगते च कुष्ठे ।

रोगाञ्जयेद्वातकफानुविद्धान्

वातेरितान्हृद्ग्रहयोनिदोषान् ॥ ६६ ॥

भग्नास्थिविद्धेषु च खञ्जवाते

त्रयोदशाङ्गं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ६७ ॥

१५जित्वा वरकमग्रे तु वाते वातहरं हितम् ।

अन्नावृते तदुल्लेखो दीपनं पाचनं लघु ॥ ६८ ॥

[p. 97-a ]

सुप्तिवाते त्वसृङ्मोक्षं कारयेद्बहुशो भिषक् ।

दिह्याच्च लवणागारधूमैस्तैलविमर्दितैः ॥ ६९ ॥

सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनबस्तयः ।

स्वेदाः स्निग्धा निवातं च स्थानं प्रावरणानि च ॥ ७० ॥

रसाः पयांसि भोज्यानि स्वाद्वम्ललवणानि च ।

बृंहणं यत्तु तत्सर्वं प्रशस्तं वातरोगिणाम् ॥ ७१ ॥

पटोलपालकैर्यूषो वृष्यो वातहरो लघुः ।

वाट्यालककृतो यूषः परं वातविनाशनः ॥ ७२ ॥

बलायाः पञ्चमूलस्य दशमूलस्य वा रसे ।

अजाशीर्षाम्बुजानूपक्रव्यादपि शितैः पृथक् ॥ ७३ ॥

साधयित्वा रसान्स्निग्धान्दध्याम्लव्योषसंस्कृतान्

भोजयेद्वातरोगार्तं तैर्व्यक्तलवणैर्नरम् ॥ ७४ ॥

पञ्चमूलीबलासिद्धं क्षीरं वातामये हितम् ।

बाजिगन्धाबलास्तिस्रो दशमूलीमहौषधम् ।

द्वे गृध्रनख्यौ रास्ना च गणो मारुतनाशनः ॥ ७५ ॥

१६कोलं कुलत्थं सुरदारुरास्ना-

माषा उमातैलफलानि कुष्ठम् ।

[p. 97-b ]

वचा शताह्वे यवचूर्णमम्ल-

मुष्णानि वातामयिनां प्रदेहः ॥ ७६ ॥

आनूपवेशवारोष्णप्रदेहो वातनाशनः ।

१७निरस्थिपिशितं पिष्टं स्विन्नं गुडघृतान्वितम् ॥ ७७ ॥

कृष्णामरिचसंयुक्तं वेशवार इति स्मृतः ।

काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः ॥ ७८ ॥

सानूपमांसः सुस्विन्नः सर्वस्नेहसमन्वितः ।

सुखोष्णः स्पष्टलवणः साल्वनः परिकीर्तितः ॥ ७९ ॥

तेनोपनाहं कुर्वीत सर्वदा वातरोगिणाम् ।

वातघ्नो भद्रदार्वादिः काकोल्यादिस्तु सौश्रुतः ॥ ८० ॥

मांसेनात्रौषधं तुल्यं यावताम्लेन चाम्लता ।

पट्टीस्यात्स्वेदनार्थं च काञ्जिकाद्यम्लमिष्यते ॥ ८१ ॥

चतुःस्नेहोऽत्र तावान्स्यात्सुस्विन्नत्वं यतो भवेत् ।

समस्तं वर्गमर्धं वा यथालाभमथापि वा ॥ ८२ ॥

प्रयुञ्जीतेति वचनं सर्वत्र गणकर्मणि ।

१८अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरचतुर्गुणम् ॥ ८३ ॥

घृतं पक्वं तु वातघ्नं वृष्यं मांसविवर्धनम् ।

[p. 98-a ]

१९दशमूलस्य निर्यूहे जीवनीयैः पलोन्मितैः ॥ ८४ ॥

क्षीरेण च घृतं पक्वं तर्पणं पवनार्तिनुत् ।

क्वाथोऽत्र त्रिगुणः सर्पिःप्रस्थः साध्यः पयःसमः ॥ ८५ ॥

२०आजं चर्मविनिर्मुक्तं त्यक्तशृङ्गखुरादिकम् ।

पञ्चमूलीद्वयं चैव जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ८६ ॥

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

जीवनीयैः सकट्याह्वैः क्षीरं चैव शतावरीम् ॥ ८७ ॥

छागलाद्यमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ।

अर्दिते कर्णशूले च बाधिर्ये मूकमिन्मिने ॥ ८८ ॥

जडगद्गदपङ्गूनां खञ्जे गृध्रसिकुब्जयोः ।

अपतानेऽपतन्त्रे च सर्पिरेतत्प्रशस्यते ॥ ८९ ॥

द्रोणे द्रव्यतुलाश्रुत्या स्याच्छागदशमूलयोः ।

पृथक् तुलार्धं यष्ट्याह्वद्वयं देयं द्विधोक्तितः ॥ ९० ॥

[p. 98-b ]

२१एलामुराशरलशैलजदारुकौन्ती

चण्डाशटीनलदचम्पकहेमपुष्पम् ।

स्थौणेयगन्धरसपूतिदलामृणाल-

श्रीवासकुन्दुरुनखाम्बुवराङ्गकुष्ठम् ॥ ९१ ॥

कालीयकं जलदकर्कटचन्दनश्री-

र्जात्याः फलं सविकसं सहकुङ्कुमं च ।

मृक्कातुरुष्कलघुलांभतया विनीय

तैलं बलाक्वथनदुग्धयुतं च दघ्ना

सार्धं पचेत्तु हितमेतदुदाहरन्ति

वातामयेषु बलवर्णवपुःप्रकारि ॥ ९२ ॥

२२बलानिःक्वाथकल्काभ्यां तैलं पक्वं पयोऽन्वितम् ।

सर्ववातविकारघ्नमेवं शैरीयपाचितम् ॥ ९३ ॥

२३बलामूलकषायस्य दशमूलीकृतस्य च ।

यवकोलकुलत्थस्य क्वाथस्य पयसा तथा ॥ ९४ ॥

अष्टावष्टौ शुभा भागास्तैलादेकस्तदेकतः ।

पचेदावाप्य मधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् ॥ ९५ ॥

तथागुरुसर्जरसं सरलं देवदारु च ।

मञ्जिष्ठां चन्दनं कुष्ठमेलां कालानुशारिवाम् ॥ ९६ ॥

मांसीशैलेयकं पत्रं तगरं शारिवां वचाम् ।

शतावरीमश्वगन्धां शतपुष्पां पुनर्नवाम् ॥ ९७ ॥

[p. 99-a ]

तत्साधुसिद्धं सौवर्णे राजते मृण्मयेऽपि वा ।

प्रक्षिप्य कलशे सम्यग्सुनिगुप्तं निधापयेत् ॥ ९८ ॥

बलातैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ।

यथाबलमयोमात्रां सूतिकायै प्रदापयेत् ॥ ९९ ॥

या च गर्भार्थिनी नारी क्षीणशुक्रश्च यः पुमान्

क्षीणवाते मर्महतेऽभिहते मथितेऽथ वा ।

भग्नेश्रमाभिपन्ने च सर्वथैवोपयोजयेत् ॥ १०० ॥

सर्वानाक्षेपकादींश्च वातव्याधीन्व्यपोहति ।

हिक्काकासमधीमन्थं गुल्मश्वासं सुदुस्तरम् ॥ १०१ ॥

षण्माषानुपयुज्यैतदन्त्रवृद्धिमपोहति ।

प्रत्यग्रधातुः पुरुषो भवेच्च स्थिरयौवनः ॥ १०२ ॥

एतद्धि राज्ञा कर्तव्यं राजमात्राश्च ये नराः ।

सुखिनः सुकुमाराश्च बलिनश्चापि ये नराः ॥ १०३ ॥

२४बिल्वाग्निमन्थस्योनाकपाटलापारिभद्रकः ।

प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका ॥ १०४ ॥

[p. 99-b ]

बला चातिबला चैव श्वदंष्ट्रा सपुनर्नवा ।

एषां दशपलान्भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ॥ १०५ ॥

पादशेषं परिस्राव्य तैलपात्रं प्रदापयेत् ।

शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥ १०६ ॥

चन्दनं तगरं कुष्ठमेलापर्णीचतुष्टयम् ।

रास्ना तुरगगन्धा च सैन्धवं सपुनर्नवम् ॥ १०७ ॥

एषां द्विपलिकान्भागान्पेषयित्वा विनिक्षिपेत् ।

शतावरीरसं चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् ॥ १०८ ॥

आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।

पाने बस्तौ तथाभ्यङ्गे भोज्ये चैव प्रशस्यते ॥ १०९ ॥

अश्वो वा वातसंभग्नौ गजो वा यदि वा नरः ।

पङ्गुलः पीठसर्पी च तैलेनानेन सिध्यति ॥ ११० ॥

अधोभागे च ये वाताः शिरोमध्यगताश्च ये ।

दन्तशूले हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भे गलग्रहे ॥ १११ ॥

यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला ।

क्षीणेन्द्रिया नष्टशुक्रा ज्वरक्षीणाश्च ये नराः ॥ ११२ ॥

बधिरा लल्लजिह्वाश्च मन्दमेधस एव च ।

अल्पप्रजा च या नारी या च गर्भं न विन्दति ॥ ११३ ॥

वातार्तौ वृषणौ येषामन्त्रवृद्धिश्च दारुणा ।

एतत्तैलवरं तेषां नाम्ना नारायणं स्मृतम् ।

तगरं नतमत्र स्यादभावे शीयलिछोपडः ॥ ११४ ॥

[p. 100-a ]

२५शतावरी चांशुमती पृश्निपर्णी शटी वरा ।

एरण्डस्य च मूलानि बृहत्योः पूतिकस्य च ॥ ११५ ॥

गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च ।

एषां दशपलान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ११६ ॥

पादावशेषे पूते च गर्भं चैनं समावपेत् ।

पुनर्नवावचादारुशताह्वाचन्दनागरु ॥ ११७ ॥

शैलेयं तगरं कुष्ठमेलामांसी स्थिता बला ।

अश्वाह्वासैन्धवं रास्नापलार्धानि च पेषयेत् ॥ ११८ ॥

गव्याजपयसः प्रस्थो द्वौ द्वावत्र प्रदापयेत् ।

शतावरीरसप्रस्थं तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ११९ ॥

अस्य तैलस्य सिद्धस्य शृणु वीर्यमतःपरम् ।

अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणा नृणां तथा ॥ १२० ॥

तैलमेतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातनिवारणम् ।

आयुष्मांश्च नरः पीत्वा निश्चयेन दृढी भवेत् ॥ १२१ ॥

गर्भमश्वतरी विन्देत्किं पुनर्मानुषी तथा ।

हृच्छूलं पार्श्वशूलं च तथैवार्धावभेदकम् ॥ १२२ ॥

अपचीं गण्डमालां च वातरक्तं हनुग्रहम् ।

कामलां पाण्डुरोगं च अश्मरीं चापि नाशयेत् ॥ १२३ ॥

तैलमेतद्भगवता विष्णुना परिकीर्तितम् ।

नारायणमिति ख्यातं वातान्तकरणं परम् ॥ १२४ ॥

[p. 100-b ]

२६शतं पक्त्वाश्वगन्धाया जलद्रोणेंऽशशेषितम् ।

विस्राव्य विपचेत्तैलं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ॥ १२५ ॥

कल्कैर्मृणालशालूकबिसकिञ्जल्कमालती ।

पुष्पैर्ह्रीबेरमधुकशारिवापद्मकेशरैः ॥ १२६ ॥

मेदापुनर्नवाद्राक्षामञ्जिष्ठाबृहतीद्वयैः ।

एलैलवालुत्रिफलामुस्तचन्दनपद्मकैः ॥ १२७ ॥

पक्वं रक्ताश्रयं वातं रक्तपित्तमसृग्दरम् ।

हन्यात्पुष्टिबलं कुर्यात्कृशानां मांसवर्धनम् ॥ १२८ ॥

रेतोयोनिविकारघ्नं घ्राणशोषापकर्षणम् ।

षण्डानपि वृषान्कुर्यात्पानाभ्यङ्गानुवासनैः ॥ १२९ ॥

२७मूलकस्वरसं तैलं क्षीरदध्यम्लकाञ्जिम् ।

तुल्यं विपाचयेत्कल्कैर्बलाचित्रकसैन्धवैः ॥ १३० ॥

[p. 101-a ]

पिप्पल्यातिविषारास्नाचविकागुरुचित्रकैः ।

भल्लातकवचाकुष्टश्वदंष्ट्राविश्वभेषजैः ॥ १३१ ॥

पुष्कराह्वशठीबिल्वशताह्वानतदारुभिः ।

तत्सिद्धं पीतमत्युग्रान्हन्ति वातात्मकान्मदान् ॥ १३२ ॥

२८रसोनकल्कस्वरसेन पक्वं

तैलं पिबेद्यस्त्वनिलामयार्तः ।

तस्याशु नश्यन्ति हि वातरोगा

ग्रन्था विशाला इव दुर्गृहीताः ॥ १३३ ॥

२९केतकीनागबलातिबलानां

यद्बहुलेन रसेन विपक्वम् ।

तैलमनल्पतुषोदकसिद्धं

मारुतमस्थिगतं विनिहन्ति ॥ १३४ ॥

अनल्पवचनात्तत्र तुल्ये क्वाथतुषोदके ।

अकल्कोऽपि भवेत्स्नेहोयः साध्यः केवले द्रवे ॥ १३५ ॥

३०द्वे पले सैन्धवात्पञ्च शुण्ठ्या ग्रन्थिकचित्रकात् ।

द्वे द्वे भल्लातकास्थीनि विंशतिर्द्वे तथाढके ॥ १३६ ॥

आरणालात्पचेत्प्रस्थं तैलमेतैरपत्यदम् ।

गृध्रस्युरुग्रहार्शोऽर्तिसर्ववातविकारनुत् ॥ १३७ ॥

[p. 101-b ]

३१तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गे माषसैन्धवसाधितम् ।

बाहुशीर्षगते नस्यं पानंचौत्तरभक्तिकम् ।

क्वाथोऽत्र माषनिष्पाद्यः सैन्धवं कल्कमेव च ॥ १३८ ॥

३२मापात्मगुप्तातिविषोरुबूक-

रास्नाशताह्वालवणैः सुपिष्टैः ।

चतुर्गुणे माषवलाकषाये

तैलं कृतं हन्ति च पक्षवातम् ॥ १३९ ॥

३३माषप्रस्थं समावाप्य पचेत्सम्यक्ग्जलाढके ।

पादशेषे रसे तस्मिन्क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् ॥ १४० ॥

प्रस्थं च तिलतैलस्य कल्कं दत्त्वाक्षसम्मितम् ।

जीवनीयानि यान्यष्टौ शतपुष्पां ससैन्धवाम् ॥ १४१ ॥

रास्नात्मगुप्तामधुकं बलाव्योषं त्रिकण्टकम् ।

पक्षाघातार्दिते वाते कर्णशूले सुदारुणे ॥ १४२ ॥

मन्दश्रुतौ चाश्रवणे तिमिरे च त्रिदोषजे ।

हस्तकम्पे शिरःकम्पे विश्वच्यामवबाहुके ॥ १४३ ॥

शस्तं कलायखञ्जे च पानाभ्यञ्जनबस्तिभिः ।

माषतैलमिदं श्रेष्ठमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ १४४ ॥

[p. 102-a ]

३४माषातसीयवकुरुण्टककण्टकारी-

गोकण्टटुण्टुकजटाकपिकच्छुतोयैः ।

कार्पासकास्थिशणबीजकुलत्थकोल-

क्वाथेन बस्तपिशितस्य रसेन चापि ॥ १४५ ॥

शुण्ठ्या समागधिकया शतपुष्पया च

सैरण्डमूलसपुनर्नवया सरण्या ।

रास्नाबलामृतलताकटुकैर्विपक्वं

माषाख्यमेतदवबाहुहरं च तैलम् ॥ १४६ ॥

अर्धङ्गशोषमपतानकमाढ्यवात-

माक्षेपकं सभुजकम्पशिरः प्रकम्पम् ।

नस्येन बस्तिविधिना परिषेचनेन

हन्यात्कटीजघनजानुरुजश्च सर्वाः ॥ १४७ ॥

३५माषक्वाथे बलाक्वाथे रास्नाया दशमूलजे ।

यवकोलकुलत्थानां छागमांसभवे पृथक् ॥ १४८ ॥

प्रस्थे तैलस्य च प्रस्थं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ।

रास्नात्मगुप्तासिन्धूत्थशताह्वैरण्डमुस्तकैः ॥ १४९ ॥

जीवनीयैर्बलाव्योषैः पचेदक्षसमैर्भिषक् ।

हस्तकम्पे शिरःकम्पे बाहुशोषेऽवबाहुके ॥ १५० ॥

[p. 102-b ]

बाधिर्ये कर्णशूले च कर्णनादे च दारुणे ।

विश्वच्यामर्दिते कुब्जे गृध्रस्यामपतानके ॥ १५१ ॥

बस्त्यभ्यञ्जनपानेषु नावने च प्रयोजयेत् ।

माषतैलमिदं श्रेष्ठमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ १५२ ॥

क्वाथप्रस्थाः षडेवात्र विभक्त्यन्तेन कीर्तिताः ।

३६माषस्यार्धाढकं दत्त्वा तुलार्धं दशमूलतः ॥ १५३ ॥

पलानि छागमांसस्य त्रिंशद्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ।

पूतशीते कषाये च चतुर्थांशावतारिते ॥ १५४ ॥

प्रस्थं च तिलतैलस्य पयो दद्याच्चतुर्गुणम् ।

आत्मगुप्तोरुबूकश्च शताह्वा लवणत्रयम् ॥ १५५ ॥

जीवनीयानि मञ्जिष्ठा चव्यचित्रककट्फलम् ।

सव्योषं पिप्पलीमूलं रास्नामधुकसैन्धवम् ॥ १५६ ॥

देवदार्वमृता कुष्ठं वाजिगन्धा वचा शटी ।

एतैरक्षसमैः कल्कैः साधयेन्मृदुनाग्निना ॥ १५७ ॥

पक्षाघातार्दिते वाते बाधिर्ये हनुसंग्रहे ।

कर्णनादे शिरःशूले तिमिरे च त्रिदोषजे ॥ १५८ ॥

पाणिपादशिरोग्रीवाभ्रमणे मन्दचङ्क्रमे ।

कलायखञ्जपाङ्गुल्ये गृध्रस्यामवबाहुके ॥ १५९ ॥

पाने बस्तौ तथाभ्यङ्गे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ।

तैलमेतत्प्रशंसन्ति सर्ववातरुजापहम् ॥ १६० ॥

[p. 103-a ]

३७द्विपञ्चमूलीं निःक्वाथ्य तैलात्षोडशभिर्गुणैः ।

माषाढकं साधयित्वा तन्निर्यूहं चतुर्गुणम् ॥ १६१ ॥

ग्राहयित्वा तु विपचेत्तैलप्रस्थं पयः समम् ।

कल्कार्थं च समावाप्य भिषग्द्रव्याणि बुद्धिमान् ॥ १६२ ॥

अश्वगन्धां शटीं दारुबलां रास्नां प्रसारणीम् ।

कुष्ठं परूषकं भार्गी द्वे विदार्यौ पुनर्नवाम् ॥ १६३ ॥

मातुलुङ्गफलाजाज्यौ रामठं शतपुष्पिकाम् ।

शतावरीगोक्षुरकं पिप्पलीमूलचित्रकम् ॥ १६४ ॥

जीवनीयगणं सर्वं संहृत्यैव ससैन्धवम् ।

तत्साधुसिद्धं विज्ञाय माषतैलमिदं महत् ॥ १६५ ॥

बस्त्यभ्यञ्जनपानेषु नावने च प्रयोजयेत् ।

पक्षाघाते हनुस्तम्भे अर्दिते सापतन्त्रके ॥ १६६ ॥

अवबाहुकविश्वच्योः खञ्जपङ्गुलयोरपि ।

हनुमन्याग्रहे चैवमधिमन्थे च वातिके ॥ १६७ ॥

शुक्रक्षये कर्णनादे कर्णशूले च दारुणे ।

कलायखञ्जशमने भैषज्यमिदमादिशेत् ॥ १६८ ॥

दशमूलाढकं द्रोणे निःक्वाथ्य पादिको भवेत् ।

क्वाथश्चतुर्गुणस्तैलान्माषक्वाथेऽप्ययं विधिः ॥ १६९ ॥

[p. 103-b ]

३८ग्राम्यानूपौदकानां तु भिन्नास्थीनि पचेज्जले ।

तं स्नेहं दशमूलस्य कषायेण पुनः पचेत् ॥ १७० ॥

जीवकर्षभकास्फोताविदारीकपिकच्छुभिः ।

वातघ्नैर्जीवनीयैश्च कल्कैर्द्विक्षीरभागिकम् ॥ १७१ ॥

तत्सिद्धं नावनाभ्यङ्गात्तथा पानानुवासनात् ।

शिरःपार्श्वास्थिकोष्ठस्थं प्रणुदत्याशु मारुतम् ॥ १७२ ॥

ये स्युः प्रक्षीणमज्जानः क्षीणशुक्रौजसश्च ये ।

बलपुष्टिकरंतेषामेतत्स्यादमृतोपमम् ॥ १७३ ॥

३९प्रस्थः स्यात्त्रिफलायास्तु कुलत्थकुडवद्वयम् ।

कृष्णगन्धात्वगाढक्योः पृथक्पञ्चपलंभवेत् ॥ १७४ ॥

रास्नाचित्रकयोर्द्वे द्वे दशमूलं पलोन्मितम् ।

जलद्रोणे पचेत्पादशेषं प्रस्थोन्मितं पृथक् ॥ १७५ ॥

सुरारणालदध्यम्लसौवीरकतुषोदकम् ।

कोलदाडिमवृक्षाम्लरसं तैलं घृतं वसाम् ॥ १७६ ॥

[p. 104-a ]

मज्जानं च पयश्चैव जीवनीयपलानि षट् ।

कल्कं दत्त्वा महास्नेहं सम्यगेनं विपाचयेत् ॥ १७७ ॥

शिरामज्जास्थिगे वाते सर्वाङ्गैकाङ्गरोगिषु ।

वेपनाक्षेपशूलेषु तमभ्यङ्गं प्रदापयेत् ॥ १७८ ॥

४०प्रसारणीशतं क्षुण्णं पचेत्तोयार्मणे शुभे ।

पादशिष्टे समं तैलं दधि दद्यात्सकाञ्जिकम् ॥ १७९ ॥

द्विगुणं च पयो दत्त्वा कल्कान्द्विपलिकांस्तथा ।

चित्रकं पिप्पलीमूलं मधुकं सैन्धवं वचाम् ॥ १८० ॥

शतपुष्पां देवदारुरास्नां वारणपिप्पलीम् ।

प्रसारण्याश्च मूलानि मांसीभल्लातकानि च ॥ १८१ ॥

पचेन्मृद्वग्निना तैलं वातश्लेष्मामयाञ्जयेत् ।

अशीतिं नरनारीस्थान्वातरोगानपोहति ॥ १८२ ॥

कुब्जं स्तिमितपङ्गुत्वं गृध्रसीखुडुकार्दितम् ।

हनुपृष्ठशिरोग्रीवास्तम्भं वापि नियच्छति ॥ १८३ ॥

[p. 104-b ]

४१प्रसारण्यास्तुलामश्वगन्धाया दशमूलतः ।

तुलां तुलां पृथग्वारि द्रोणे पादांशशेषिते ॥ १८४ ॥

तैलाढकं चतुःक्षीरं दधितुल्यं द्विकाञ्जिकम् ।

द्विपलैर्ग्रन्थिकक्षारप्रसारण्यक्षसैन्धवैः ॥ १८५ ॥

समञ्जिष्ठाग्नियष्ट्याह्वैः पलिकैर्जीवनीयकैः ।

शुण्ठ्याः पञ्च पलं दत्त्वा त्रिंशद्भल्लातकानि च ॥ १८६ ॥

पचेद्बस्त्यादिना वातं हन्ति सन्धिशिरास्थितम् ।

पुंस्त्वोत्साहस्मृतिप्रज्ञाबलवर्णाग्निवृद्धये ॥ १८७ ॥

प्रसारणीयं त्रिशती अक्षं सौवर्चलं त्विह ।

४२समूलपत्रामुत्पाच्य शरत्काले प्रसारणीम् ॥ १८८ ॥

शतं ग्राह्यं सहचराच्छतावर्याः शतं तथा ।

बलात्मगुप्ताश्वगन्धाकेतकीनां शतं शतम् ॥ १८९ ॥

पचेच्चतुर्गुणे तोये द्रवैस्तैलाढकं भिषक् ।

मस्तुमांसरसं चुक्रं पयश्चाढकमाढकम् ॥ १९० ॥

दध्याढकसमायुक्तं पाचयेन्मृदुनाग्निना ।

द्रव्याणां त प्रदातव्या मात्रा चार्धा पलांशिका ॥ १९१ ॥

तगरं मदनं कुष्ठं केशरं मुस्तकं त्वचम् ।

रास्ना सैन्धवपिप्पल्यौ मांसी मञ्जिष्ठयष्टिका ॥ १९२ ॥

तथा मेदा महामेदा जीवकर्षभकौ पुनः ।

शतपुष्पा व्याघ्रनखं शुण्ठी देवाहमेव च ॥ १९३ ॥

काकोलीक्षीरकाकोलीवचाभल्लातकं तथा ।

पेषयित्वा समानेतान्साधनीया प्रसारणी ॥ १९४ ॥

नातिपक्वं न हीनं च सिद्धं पूतं निधापयेत् ।

यत्र यत्र प्रदातव्या तन्मे निगदतः शृणु ॥ १९५ ॥

[p. 105-a ]

कुब्जानामथ पङ्गूनां वामनानां तथैव च ।

यस्य शुष्यति चैकाङ्गं ये च भग्नास्थिसन्धयः ॥ १९६ ॥

वातशोणितदुष्टानां वातोपहतचेतसाम् ।

स्त्रीषु प्रक्षीणशुक्राणां वाजीकरणमुत्तमम् ॥ १९७ ॥

बस्तौ पाने तथाभ्यङ्गे नस्ये चैव प्रदापयेत् ।

प्रयुक्तं शमयत्याशु वातजान्विविधान्गदान् ॥ १९८ ॥

४३शाखामूलदलैः प्रसारणितुला-

स्तिस्रः कुरुल्टात्तुले

छिन्नायाश्च तुले तुले रुबुकतो

रास्नाशिरीषात्तुला ।

देवाह्वाच्च सकेतकाद्धटशते

निःक्वाथ्य कुम्भांशिके

तोये तैलघटं तुषाम्बुकलसौ

दत्वाढकं मस्तुनः ॥ १९९ ॥

[p. 105-b ]

शुक्ताच्छागरसादथेक्षुरसतः

क्षीराच्च दत्वाढकं

पृक्काकर्कटजीवकाद्यविकसा-

काकोलिकाकच्छुरा ।

सूक्ष्मैलाघनसारकुन्दसरला-

काश्मीरमांसीनखैः

कालीयोत्पलपद्मकाह्वयनिशा-

कक्कोलकग्रन्थिकैः ॥ २०० ॥

चाम्पेयाभयचोचपूगकटुका-

जातीफलाभीरुभिः

श्रीवासामरदारुचन्दनवचा-

शैलेयसिन्धूद्भवैः ।

तैलाभ्योदकटम्भराङ्घ्रिनलिका-

वृश्चीरकच्चोरकैः

कस्तूरीदशमूलकेतकनत-

ध्यामाश्वगन्धाम्बुभिः ॥ २०१ ॥

कौन्तीतार्क्षजशल्लकीफललघु-

श्यामाशताह्वामयै-

र्भल्लातत्रिफलाब्जकेशरमहा-

श्यामालवङ्गान्वितैः ।

सव्योपैस्त्रिफलैर्भहीयसि पचे-

न्मन्देन पात्रेऽग्निना

पानाभ्यञ्जनबस्तिनस्यविधिना

तन्मारुतं नाशयेत् ॥ २०२ ॥

सर्वाङ्गार्धगतं तथावयवगं

सन्ध्यस्थिमज्जान्वितं

श्लेष्मोत्थानथ पैत्तिकांश्च शमये-

न्नानाविधानामयान् ।

धातून्बृंहयति स्थिरं च कुरुते

पुंसां नवं यौवनं

वृद्धस्यापि बलं करोति सुमह-

द्वन्ध्यासु गर्भप्रदम् ॥ २०३ ॥

पीत्वा तैलमिदं जरत्यपि सुतं

सूतेऽमुना भूरुहाः

सिक्ताः शोषमुपागताश्च फलिनः

स्निग्धा भवन्ति स्थिराः ।

[p. 106-a ]

भग्नाङ्गाः सुदृढा भवन्ति मनुजा

गावोहयाः कुञ्जराः ॥ २०४ ॥

४४समूलदलशाखायाः प्रसारण्याः शतत्रयम् ।

शतमेकं शतावर्या अश्वगन्धाशतं तथा ॥ २०५ ॥

केतकीनां शतं चैकं दशमूलाच्छतं शतम् ।

शतं वाट्यालकस्यापि शतं सहचरस्य च ॥ २०६ ॥

[p. 106-b ]

जलद्रोणशतं दत्वा शतभागावशेषितम् ।

ततस्तेन कषायेण कषायद्विगुणेन च ॥ २०७ ॥

सुव्यक्तेनारणालेन दधिमण्डाढकेन च ।

क्षीरशुक्तेक्षुनिर्यासच्छागमांसरसाढकैः ॥ २०८ ॥

तैलाद्द्रोणं समायुक्तं दृढे पात्रे निधापयेत् ।

द्रव्याणि यानि पेष्याणि तानि वक्ष्याम्यतः परम् ॥ २०९ ॥

भल्लातकं नतं शुण्ठीपिप्पलीचित्रकं शठी ।

वचापृक्काप्रसारण्याः पिप्पल्या मूलमेव च ॥ २१० ॥

देवदारुशताह्वौ च सूक्ष्मैलात्वचवालकम् ।

कुङ्कुमं मदमञ्जिष्ठातुरुष्कं नखिकागुरु ॥ २११ ॥

कर्पूरकुन्दुरुनिशालवङ्गध्यामचन्दनम् ।

कक्कोलनलिकामुस्तं कालीयोत्पलपत्रकम् ॥ २१२ ॥

शटीहरेणुशैलेयश्रीवासं च सकेतकम् ।

त्रिफलाकच्छुराभीरुसरलापद्मकेशरम् ॥ २१३ ॥

प्रियङ्गूशीरनलदं जीवकाद्यं पुनर्नवा ।

दशमूल्यश्वगन्धे च नागपुष्पं रसाञ्जनम् ॥ २१४ ॥

कटुकाजातिपूगानां फलानि शल्लकीरसम् ।

भागान्त्रिपलिकान्दत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ २१५ ॥

विस्तीर्णे सुदृढे पात्रे पाक्यैषा तु प्रसारणी ।

प्रयोगः षड्विधश्चात्र रोगार्तानां विधीयते ॥ २१६ ॥

अभ्यङ्गात्त्वग्गतं हन्ति पानात्कोष्ठगतं तथा ।

भोजनात्सूक्ष्मनाडीस्थान्नस्यादूर्ध्व गतं तथा ॥ २१७ ॥

पक्वाशयगते वस्तिर्निरूहः सार्वकायिके ।

एतद्धि बडवाश्वानां किशोराणां यथामृतम् ॥ २१८ ॥

एतदेव मनुष्याणां कुञ्जराणां गवामपि ।

अनेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः ॥ २१९ ॥

सिक्ताः पुनः प्ररोहन्ति भवन्ति फलशाखिनः ।

वृद्धोऽप्यनेन तैलेन पुनश्च तरुणायते ॥ २२० ॥

न प्रसूते च या नारी सापि पीत्वा प्रसूयते ।

अप्रजः पुरुषो यस्तु सोऽपि पीत्वा लभेत्सुतम् ॥ २२१ ॥

अशीतिं वातजान्रोगान्पैत्तिकाञ्श्लैष्मिकानपि ।

सन्निपातसमुत्थांश्च नाशयेत्क्षिप्रमेव तु ॥ २२२ ॥

एतेनान्धकदृष्टीनां कृतं पुंसबनं महत् ।

कृत्वा विष्णोर्बलिं चापि तैलमेतत्प्रयोजयेत् ॥ २२३ ॥

क्वाथे तुलार्धं रास्नायाः किलिमस्य च दीयते ।

भल्लातकासहत्वे तु तत्स्थाने रक्तचन्दनम् ॥ २२४ ॥

[p. 107-a ]

त्वक्पत्रं पत्रमधुरीकुष्टचम्पकगैरिकाः ।

ग्रन्थिकोषौ मरुबकमधिकत्वेन दीयते ॥ २२५ ॥

कर्पूरमददानं च शुक्तैर्गन्धोदकक्रिया ।

द्रव्यशुद्धिः पाकविधिर्भाविप्रसारणीसमः ॥ २२६ ॥

[p. 107-b ]

४५शतत्रयं प्रसारण्या द्वे च पीतसहाचरात् ।

अश्वगन्धैरण्डबला वरी रास्ना पुनर्नवा ॥ २२७ ॥

केतकी दशमूलं च पृथक्त्वक्पारिभद्रकः ।

प्रत्येकमेषां तु तुला तुलार्धं किलिमात्तथा ॥ २२८ ॥

तुलार्धं स्याच्छिरीषाच्च लाक्षायाः पञ्चविंशतिः ।

पलानि लोध्राच्च तथा सर्वमेकत्र साधयेत् ॥ २२९ ॥

जलपञ्चाढकशते सपादे तत्र शेषयेत् ।

द्रोणद्वयं काञ्जिकं च षड्विंशत्याढकोन्मितम् ॥ २३० ॥

क्षीरदध्नोः पृथक्प्रस्थान्दशमं त्वाढकं तथा ।

इक्षुरसाढकौ चैव छागमांसतुलात्रये ॥ २३१ ॥

जलपञ्चचत्वारिंशत्प्रस्थान्पक्वे तु शोषयेत् ।

सप्तदशरसप्रस्थान्मञ्जिष्ठाक्वाथ एव च ॥ २३२ ॥

कुडवोनाढकोन्मानद्रवैरेतैस्तु साधयेत् ।

सुशुद्धतिलतैलस्य द्रोणं प्रस्थेन संयुतम् ॥ २३३ ॥

काञ्जिकं मानतो द्रोणं शुक्तेनात्र विधीयते ।

आद्य एभिर्द्रवैः पाकः कल्को भल्लातकं कणा ॥ २३४ ॥

नागरं मरिचं चैव प्रत्येकं षट्पलोन्मितम् ।

भल्लातकासहत्वे तु रक्तचन्दनमुच्यते ॥ २३५ ॥

पथ्याक्षधात्री सरलं शताह्वाकर्कटी वचा ।

चोरपुष्पीशटीमुस्तं द्वयं पद्मं च सोत्पलम् ॥ २३६ ॥

पिप्पलीमूलमञ्जिष्ठा साश्वगन्धा पुनर्नवा ।

दशमूलं समुदितं चक्रमर्दो रसाञ्जनम् ॥ २३७ ॥

गन्धतृणं हरिद्रा च जीवनीयो गणस्तथा ।

एषां त्रिपलिकैर्भागैराद्यः पाको विधीयते ॥ २३८ ॥

देवपुष्पीबोलपत्रं शल्लकीरसशैलजे ।

प्रियङ्गूशीरमधुरीमांसीदारुबलाचलम् ॥ २३९ ॥

श्रीवासोनलिकाखोटिः सूक्ष्मैलाकुन्दुरुर्मुरा ।

नखीत्रयं च त्वक्पत्रीपमरापूतिचम्पकम् ॥ २४० ॥

[p. 108-a ]

मदनं रेणुकापृक्कामरुवं च पलत्रयम् ।

प्रत्येकं गन्धतोयेन द्वितीयः पाक इष्यते ॥ २४१ ॥

गन्धोदकं तु त्वक्पत्रीपत्रकोशीरमुस्तकम् ।

प्रत्येकं सबलामूलं पलानि पञ्चविंशतिः ॥ २४२ ॥

कुष्ठार्धभागोऽत्र जलप्रस्थास्तु पञ्चविंशतिः ।

अर्धावशिष्टाः कर्तव्याः पाके गन्धाम्बुकर्मणि ॥ २४३ ॥

गन्धाम्बुचन्दनाम्बुभ्यां तृतीयः पाक इष्यते ।

कल्कोऽत्र केशरं कुष्ठं त्वक्कालीयककुङ्कुमम् ॥ २४४ ॥

भद्रश्रियं ग्रन्थिपर्णं लताकस्तूरिका तथा ।

लबङ्गागुरुकक्कोलजातीकोपफलानि च ॥ २४५ ॥

एलालवङ्गच्छल्वी च प्रत्येकं त्रिपलोन्मितम् ।

कस्तूरीषट्पला चन्द्रात्पलं सार्धं च गृह्यते ॥ २४६ ॥

वेधार्थं च पुनश्चन्द्रमदौ देयौ तथोन्मितौ ।

महाप्रसारणी सेयं राजभोग्या प्रकीर्तिता ॥ २४७ ॥

गुणान्प्रसारणीनां तु वहत्येषा बलोत्तमात् ।

अत्र शुक्तिविधिर्मण्डः प्रस्थः पञ्चाढकोन्मितम् ॥ २४८ ॥

काञ्जिकं कुडवं दध्नो गुडप्रस्थोऽम्लमूलकात् ।

पलान्यष्टौ शोधितार्द्रात्पलषोडशकं तथा ॥ २४९ ॥

कणाजीरकसिन्धूत्थहरिद्रामरिचं पृथक् ।

द्विपलं भाविते भाण्डे घृतेनाष्टदिनस्थितम् ॥ २५० ॥

सिद्धं भवति तच्छुक्तं यदावतार्य गृह्यते ।

तदा देयं चतुर्जातं पृथक्कर्षत्रयोन्मितम् ॥ २५१ ॥

पञ्चपल्लवतोयेन गन्धानां क्षालनं तथा ।

शोधनं चापि संस्कारो विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ २५२ ॥

आम्रजम्बूकपित्थानां बीजपूरकबिल्वयोः ।

गन्धकर्मणि सर्वत्र पत्राणि पञ्चपल्लवम् ॥ २५३ ॥

चण्डीगोमयतोयेन यदि वा तिन्तिडीजलैः ।

नखं संक्वाथयेदेभिरलाभे मृण्मयेन तु ॥ २५४ ॥

पुनरुद्धृत्य प्रक्षाल्य भर्जयित्वा निषेचयेत् ।

गुडपथ्याम्बुना ह्येवं शुध्यते नात्र संशयः ॥ २५५ ॥

[p. 108-b ] [p. 109-a ]

No verses of the Cakradatta in this column. The commentary was not digitized.

४६गोमूत्रे चालम्बुषके पक्त्वा पञ्चदलोदके ।

पुनः सुरभितोयेन बाष्पस्वेदेन स्वेदयेत् ॥ २५६ ॥

गन्धोग्रा शुध्यते ह्येवं रजनी च विशेषतः ।

मुस्तकं तु मनाक् क्षुण्णं काञ्जिके त्रिदिनोषितम् ॥ २५७ ॥

पञ्चपल्लवपानीयस्विन्नमातपशोषितम् ।

गुडाम्बुना सिच्यमानं भर्जयेच्चूर्णयेत्ततः ॥ २५८ ॥

आजशौभाञ्जनजलैर्भावयेच्चेति शुध्यति ।

काञ्जिके क्वथितं शैलं भृष्टापथ्यागुडाम्बुना ॥ २५९ ॥

सिञ्चेदेवं पुनः पुष्पैर्विविधैरधिवासयेत् ।

यथालाभमपामार्गस्नुह्यादिक्षारलेपितम् ॥ २६० ॥

बाष्पस्वेदेन संस्वेद्य पूतिं निर्लोमतां नयेत् ।

दोलापक्वं पचेत्पश्चापञ्चत्पल्लववारिणि ॥ २६१ ॥

खलः साधुमिवोत्पीड्य ततो निःस्नेहतां नयेत् ।

आजशोभाञ्जनजलैर्भावयेच्च पुनः पुनः ॥ २६२ ॥

शिग्रुमूले च केतक्याः पुष्पपत्रपुटे च तम् ।

पचेदेवं विशुद्धः सन्मृगनाभिसमो भवेत् ॥ २६३ ॥

तुरुष्कं मधुना भाव्यं काश्मीरं चापि सर्पिषा ।

रुधिरेणायसं प्राज्ञैर्गोमूत्रैर्ग्रन्थिपर्णकम् ॥ २६४ ॥

मधूदकेन मधुरीं पत्रकं तण्डुलाम्बुना ।

ईषत्क्षारानुगन्धा तु दग्धा याति न भस्मताम् ॥ २६५ ॥

पीता केतकगन्धा च लघुस्निग्धा मृगोत्तमा ।

पक्वात्कर्पूरतः प्राहुरपक्वं गुणवत्तरम् ॥ २६६ ॥

तत्रापि स्याद्यदक्षुद्रं स्फटिकाभं तदुत्तमम् ।

पक्वं च सदलं स्निग्धं हरितद्युति चोत्तमम् ॥ २६७ ॥

भङ्गे मनागपि न चेन्निपतन्ति ततः कणाः ।

मृगशृङ्गोपमं कुष्टं चन्दनं रक्तपीतकम् ॥ २६८ ॥

काचतुण्डाकृतिः स्निग्धो गुरुश्चैवोत्तमो गुरुः ।

स्निग्धाल्पकेशरं त्वस्रं शालिजो वृत्तमांसलः ॥ २६९ ॥

मुरा पीता वरा प्रोक्ता मांसी पिङ्गजटाकृतिः ।

रेणुका मुद्गसंस्थाना शस्तमानूपजं घनम् ॥ २७० ॥

[p. 109-b ]

जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते ।

एला सूक्ष्मफला श्रेष्ठा प्रियङ्गुः श्यामपाण्डुरा ॥ २७१ ॥

नखमश्वखुरं हस्तिकर्णं चैवात्र शस्यते ।

एतेषामपरेषां च नवता प्रवलो गुणः ॥ २७२ ॥

[p. 110-a ]

४७जिङ्गीचोरकदेवदारुसरलं

व्याघ्रीवचाचेलक-

त्वक्पत्रैः सह गन्धपत्रकशटी-

पथ्याक्षधात्रीघनैः ।

एतैः शोधितसंस्कृतैः पलयुगे-

त्याख्यातया संख्यया ।

तैलप्रस्थमवस्थितैः स्थिरमिति

कल्कैः पचेद्गान्धिकम् ॥ २७३ ॥

मांसीमुरादमनचम्पकसुन्दरीत्वक्-

ग्रन्थ्यम्बुरुङ्मरुबकैर्द्विपलैः सपृक्कैः ।

श्रीवासकुन्दुरुनखीनलिकामिषीणां

प्रत्येकतः पलमुपाय्य पुनः पचेत्तु ॥ २७४ ॥

एलालवङ्गचलचन्दनजातिपूतिः ।

कक्कोलकागुरुलताघुसृणैः पलार्धैः ।

कस्तूरिकाक्षसहितामलदीप्तियुक्तैः

पक्वा तु मन्दशिखिनैव महासुगन्धम् ॥ २७५ ॥

पञ्चद्विकेन चार्धेन मदात्कर्पूरमिष्यते ।

कर्पूरमदयोरर्धं पत्रकल्कादिहेष्यते ॥ २७६ ॥

पक्वपूतेऽप्युष्ण एव सम्यक्पेषणवर्तितम् ।

दीयते गन्धवृद्ध्यर्थं पत्रकल्कं तदुच्यते ॥ २७७ ॥

प्रागुक्तौ शुद्धसंस्कारौ गन्धानामिह तैः पुनः ।

द्विगुणैर्लक्ष्मीविलासः स्यादयं तैलसत्तमः ॥ २७८ ॥

पञ्चपत्राम्बुना चाद्यो द्वितीयो गन्धवारिणा ।

तृतीयोऽपि च तेनैव पाको वा धूपिताम्बुना ॥ २७९ ॥

Adhikāra 23

[p. 110-b ]

१बाह्यं लेपाभ्यङ्गसेको पानाहैर्वातशोणितम् ।

विरेकस्थापनस्नेहपानैर्गम्भीरमाचरेत् ॥ १ ॥

द्वयोर्मुञ्चेदसृक् शृङ्गसूच्यलाबूजलौकसा ।

देहाद्देशं व्रजेत्स्राव्यं शिराभिः पुच्छनेन वा ॥ २ ॥

अङ्गग्लानौ च न स्राव्यं रुक्षे वातोत्तरे च यत् ।

अमृतनागरधन्याककर्षत्रयेण पाचनं सिद्धम् ॥ ३ ॥

जयति सरक्तं वातं सामं कुष्ठान्यशेषाणि ।

वत्सादन्युद्भवः क्वाथः पीतो गुग्गुलुसंयुतः

समीरणसमायुक्तं शोणितं संप्रसाधयेत् ॥ ४ ॥

वासागुडूचीचतुरङ्गुलाना-

मेरण्डतैलेन पिबेत्कषायम्

क्रमेण सर्वाङ्गजमप्यशेषं

जयेदसृग्वातभवं विकारम् ॥ ५ ॥

लीड्ढा मुण्डितिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् ।

छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम् ॥ ६ ॥

[p. 111-a ]

तिस्रोऽथवा पञ्च गुडेन पथ्या

जग्ध्वा पिबेच्छिन्नरुहाकषायम् ।

तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्ण-

माजानुसंभिन्नमपि ह्यवश्यम् ॥ ७ ॥

घृतेन वातं सगुडा विबद्धं

पित्तं सिताढ्या मधुना कफं च ।

वातासृगुग्रं रुबुतैलमिश्रा

शुण्ठ्यामवातं शमयेद्गुडूची ॥ ८ ॥

२गुडूच्याः स्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा ।

प्रभूतकालमासेव्य मुच्यते वातशोणितात् ॥ ९ ॥

दशमूलीशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम् ।

परिषेकोऽनिलप्राये तद्वत्कोष्णेन सर्पिषा ॥ १० ॥

पटोलकटुकाभीरुत्रिफलामृतसाधितम् ।

क्वाथं पीत्वा जयेज्जन्तुः सदाहं वातशोणितम् ॥ ११ ॥

[p. 111-b ]

गोधूमचूर्णाजपयो घृतं च

सच्छागदुग्धो रुबुबीजकल्कः ।

लेपे विधेयं शतधौतसर्पिः

सेके पयश्चाविकमेव शस्तम् ॥ १२ ॥

लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निर्वृताः ।

कटुकामृतयष्ट्याह्वं शुण्ठीकल्कं समाक्षिकम् ॥ १३ ॥

गोमूत्रपीतं जयति सकफं वातशोणितम् ।

धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायो वा कफाधिके ॥ १४ ॥

कोकिलाक्षामृताक्वाथे पिबेत्कृष्णां कफाधिके ।

पथ्याभोजी त्रिसप्ताहान्मुच्यते वातशोणितात् ॥ १५ ॥

कफरक्तप्रशमनं हृद्यं गुडघृतं स्मृतम् ।

संसर्गेषु यथोद्रेकं मिश्रं वा प्रतिकारयेत् ॥ १६ ॥

सर्वेषु सगुडां पथ्यां गुडूचीक्वाथमेव वा ।

पिप्पलीवर्धमानं वा शीलयेत्सुसमाहितः ॥ १७ ॥

[p. 112-a ]

३त्रिफलानिम्बमञ्जिष्ठावचाकटुकरोहिणी ।

वत्सादनीदारुनिशाकषायो नवकार्षिकः ॥ १८ ॥

वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रक्तमण्डलम् ।

कुष्ठं कापालिकाकुष्ठं पानादेवापकर्षति ॥ १९ ॥

पञ्चरक्तिकमाषेण कार्योऽयं नव कार्षिकः ।

किंत्वेवं साधिते क्वाथे योग्यमात्रा प्रदीयते ॥ २० ॥

४गुडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ।

हन्ति वातं तथा रक्तं कुष्ठं जयति दुस्तरम् ॥ २१ ॥

५शतावरीकल्कगर्भं रसे तस्याश्चतुर्गुणे ।

क्षीरतुल्यं घृतं पक्वं वातशोणितनाशनम् ॥ २२ ॥

६अमृता मधुकं द्राक्षा त्रिफला नागरं बला ।

वासारग्वधवृश्चीरदेवदारुत्रिकण्टकम् ॥ २३ ॥

कटुकासवरीकृष्णाकाश्मर्यस्य फलानि च ।

रास्नाक्षुरकगन्धर्ववृद्धदारघनोत्पलैः ।

कल्कैरेभिः समैः कृत्वा सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४ ॥

धात्रीरससमं दत्त्वा वारि त्रिगुणसंयुतम् ।

सम्यक् सिद्धं तु विज्ञाय भोज्यपाने च शस्यते ॥ २५ ॥

बहुदोषान्वितं बातं रक्तेन सह मूर्च्छितम् ।

उत्तानं चापि गम्भीरं त्रिकजङ्घोरुजानुजम् ॥ २६ ॥

क्रोष्टुशीर्षे महाशूले चामवाते सुदारुणे ।

वातरोगोपसृष्टस्य वेदनां चातिदुस्तराम् ॥ २७ ॥

मूत्रकृच्छ्रमुदावर्तप्रमेहं विषमज्वरम् ।

एतान्सर्वान्निहन्त्याशु वातपित्तकफोत्थितान् ॥ २८ ॥

[p. 112-b ]

सर्वकालोपयोगेन वर्णायुर्वलवर्धनम् ।

अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं घृतमेतदनुत्तमम् ॥ २९ ॥

७बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरचतुर्गुणम् ।

दशपाकं भवेदेतद्वातासृग्वातपित्तजित् ॥ ३० ॥

धन्यं पुंसवनं चैव नराणां शुक्रवर्धनम् ।

रेतोयोनिविकारघ्नमेतद्वातविकारनुत् ॥ ३१ ॥

८गुडूचीक्वाथदुग्धाभ्यां तैलं लाक्षारसेन वा ।

सिद्धं मधुककाश्मर्यरसैर्वा वातरक्तनुत् ॥ ३२ ॥

९पद्मकोशीरयष्ट्याह्वरजनीक्वाथसाधितम् ।

स्यात्पिष्टैः सर्जमञ्जिष्ठावीराकाकोलिचन्दनैः ।

खुज्जाकपद्मकमिदं तैलं वातास्रदोषनुत् ॥ ३३ ॥

[p. 113-a ]

१०शुद्धां पचेन्नागबलातुलां तु

विस्राव्य तैलाढकमत्र दद्यात् ।

अजापयस्तुल्यविमिश्रितं तु

न तस्य यष्टीमधुकस्य कल्कम् ॥ ३४ ॥

पृथक्पचेत्पञ्चपलं विपक्वं

तद्वातरक्तं शमयत्युदीर्णम् ।

बस्तिप्रदानादिह सप्तरात्रा-

त्पीतं दशाहात्प्रकरोत्यरोगम् ॥ ३५ ॥

तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रव्यतुला द्रोणे मता ॥ ३६ ॥

११समधूच्छिष्टमञ्जिष्ठं ससर्जरसशारिवम् ।

पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम् ॥ ३७ ॥

१२शारिवासर्जमञ्जिष्ठायष्टीसिक्थैः पयोऽन्वितैः ।

तैलं पक्वं विमञ्जिष्ठै रुबोर्वा वातरक्तनुत् ॥ ३८ ॥

[p. 113-b ]

१३वरमहिषलोचनोदरः

सन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् ।

प्रक्षिप्य तोयराशौ

त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ ३९ ॥

द्वात्रिंशच्छिन्नरुहा-

पलानि देयानि यत्नेन ।

विपचेदप्रमत्तो

दर्व्या संघट्टयन्मुहुर्यावत् ॥ ४० ॥

अर्धक्षयितं तोयं

जातं ज्वलनस्य सम्पर्कात् ।

अवतार्य वस्त्रपूतं

पुनरपि सम्पादयेत्पात्रे ॥ ४१ ॥

सान्द्रीभूते तस्मि-

न्नवतार्य हिमोपलप्रस्थे ।

त्रिफलाचूर्णार्धपलं

त्रिकटोश्चूर्णं षडक्षपरिमाणम् ॥ ४२ ॥

क्रिमिरिपुचूर्णार्धपलं

कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः ।

पलमेकं च गुडूच्या

दत्वा संमूच्छर्य यत्नेन ॥ ४३ ॥

उपयुज्य चानुपानं

यूषं तोयं सुगन्धिसलिलेन ।

इच्छाहारविहारी

भेषजमुपयुज्य सर्वकालमिदम् ॥ ४४ ॥

तनुरोधिवातशोणित

मेकजमथ द्वन्द्वजं चिरोत्थं च ।

जयति श्रुतं परिशुष्कं

स्फुटितं चाजानुजं चापि ॥ ४५ ॥

व्रणकासकुष्ठगुल्मं

श्वयथूदरपारण्डुमेहांश्च ।

मन्दाग्निं च विबद्धं

प्रमेहपिडकांश्च नाशयत्याशु ॥ ४६ ॥

सततं निषेव्यमाणः

कालवशाद्धन्ति सर्वगदान् ।

अभिभूय जरादोषं

याति कैशोरकं रूपम् ॥ ४७ ॥

[p. 114-a ]

प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थो जलं तत्र षडाढकम् ।

गुडवद्गुग्गुलोः पाकः सुगन्धस्तु विशेषतः ॥ ४८ ॥

१४प्रस्थमेकं गुडूच्यास्तु अर्धप्रस्थंच गुग्गुलोः ।

प्रत्येकं त्रिफलायाश्च तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् ॥ ४९ ॥

सर्वमेकत्र संक्षुद्य साधयेत्त्वर्मणेऽम्भसि ।

पादशेषं परिस्राव्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ५० ॥

तावत्पचेत्कषायं तु यावत्सान्द्रत्वमागतम् ।

दन्तीव्योषविडङ्गानि गुडूचीफित्रलात्वचः ॥ ५१ ॥

ततश्चार्धपलं पूतं गृह्णीयाच्च प्रति प्रति ।

कर्षं तु त्रिवृतायास्तु सर्वमेकत्र कारयेत् ॥ ५२ ॥

तस्मिन्सुसिद्धं विज्ञाय कवोष्णे प्रक्षिपेद्बुधः ।

ततश्चाग्निबलं ज्ञात्वा तस्य मात्रां प्रदापयेत् ॥ ५३ ॥

वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम् ।

दुष्टव्रणप्रमेहांश्च सामवातं भगन्दरम् ॥ ५४ ॥

[p. 114-b ]

नाड्याढ्यवातश्वयथून्सर्वानेतान्व्यपोहति ।

अश्विभ्यां निर्मितः पूर्वममृताख्यो हि गुग्गुलुः ।

अर्धप्रस्थं त्रिफलायाः प्रत्येकमिह गृह्यते ॥ ५५ ॥

१५अमृतायाश्च द्विप्रस्थं प्रस्थमेकं च गुग्गुलोः ।

प्रत्येकं त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च ॥ ५६ ॥

सर्वमेतच्च संक्षुद्य क्वाथयेल्लवणाम्भसि ।

पुनः पचेत्पादशेषं यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥ ५७ ॥

दन्तीचित्रकमूलानां कणाविश्वफलात्रिकम् ।

गुडूचीत्वविडङ्गानां प्रत्येकार्धपलोन्मितम् ॥ ५८ ॥

त्रिवृता कर्षमेकं तु सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ।

सिद्धे चोष्णे क्षिपेत्तत्र त्वमृतागुग्गुलोः परम् ॥ ५९ ॥

यथावह्निबलं खादेदम्लपित्ती विशेषतः ।

वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजान्यग्निसादनम् ॥ ६० ॥

दुष्टव्रणप्रमेहांश्च सामवातं भगन्दरम् ।

नाड्याढ्यवातश्वयथून्हन्यात्सर्वामयानयम् ।

अश्विभ्यां निर्मितो ह्येषोऽमृताख्यो गुग्गुलुः पुरा ॥ ६१ ॥

[p. 115-a ]

१६शतावरीनागबलावृद्धदारकमुच्चटाः ।

पुनर्नवामृताकृष्णावाजिगन्धात्रिकण्टकम् ॥ ६२ ॥

पृथग्दशपलान्येषां श्लक्ष्णं चूर्णानि कारयेत् ।

तदर्धशर्करायुक्तं चूर्णं संमर्दयेद्बुधः ॥ ६३ ॥

स्थापयेत्सुदृढे भाण्डे मध्वर्धाढकसंयुतम् ।

घृतप्रस्थे समालोड्य त्रिसुगन्धिपलेन तु ॥ ६४ ॥

तं खादेदिष्टचेष्टान्नो यथावह्निबलं नरः ।

वातरक्तं क्षयं कुष्ठं कार्श्यं पित्तास्रसम्भवम् ॥ ६५ ॥

वातपित्तकफोत्थांश्च रोगानन्यांश्च तद्विधान् ।

हत्वा करोति पुरुषं बलीपलितवर्जितम् ।

योगसारामृतो नाम लक्ष्मीकान्तिविवर्धनः ॥ ६६ ॥

दिवास्वप्नाग्निसन्तापं व्यायामं मैथुनं तथा ।

कटूष्णगुर्वभिष्यन्दिलवणाम्लानि वर्जयेत् ॥ ६७ ॥

Adhikāra 24

[p. 115-b ]

१श्लेष्मणः क्षपणं यत्स्यान्न च मारुतकोपनम् ।

तत्सर्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम् ॥ १ ॥

तस्य न स्नेहनं कार्यं न बस्तिर्न च रेचनम् ।

सर्वो रुक्षः क्रमः कार्यस्तत्रादौ कफनाशनः ॥ २ ॥

पश्चाद्वातविनाशाय कृत्स्नः कार्यः क्रियाक्रमः ।

शिलाजतुं गुग्गुलुं वा पिप्पलीमथ नागरम् ॥ ३ ॥

ऊरुस्तम्भे पिबेन्मूत्रैर्दशमूलीरसेन वा ।

भल्लातकामृताशुण्ठीदारुपथ्यापुनर्नवाः ॥ ४ ॥

पञ्चमूलीद्वयोन्मिश्रा ऊरुस्तम्भनिबर्हणाः ।

पिप्पलीपिप्पलीमूलभल्लातक्वाथ एव वा ॥ ५ ॥

कल्को वा समधुर्देय ऊरुस्तम्भविनाशनः ।

त्रिफलाचव्यकटुकग्रन्थिकं मधुना लिहेत् ॥ ६ ॥

ऊरुस्तम्भविनाशाय पुरं मूत्रेण वा पिबेत् ।

लिह्याद्वा त्रिफलाचूर्णं क्षौद्रेण कटुकायुतम् ॥ ७ ॥

सुखाम्बुना पिबेद्वापि चूर्णं षड्धरणं नरः ।

पिप्पलीवर्धमानं वा माक्षिकेण गुडेन वा ॥ ८ ॥

ऊरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डीरारिष्टमेव वा ।

चव्याभयाग्निदारूणां समधुः स्यादुरुग्रहे ॥ ९ ॥

कल्को दिहेच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः ।

क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतं भिषक् ॥ १० ॥

गाढमुत्सादनं कुर्यादूरुस्तम्भे सलेपनम् ।

कफक्षयार्थं व्यायामेष्वेनं शक्येषु योजयेत् ॥ ११ ॥

स्थलान्याक्रामयेत्कल्कं प्रतिस्रोतोनदीस्तरेत् ।

पलाभ्यां पिप्पलीमूलनागरादष्टकट्वरः ॥ १२ ॥

[p. 116-a ]

२तैलप्रस्थः समो दध्ना गृध्रस्यूरुग्रहापहः ।

अष्टकट्वरतैलेऽत्र तैलं सार्षपमिष्यते ॥ १३ ॥

कुष्टश्रीवेष्टकोदीच्यं सरलं दारुकेशरम् ।

अजगन्धाश्वगन्धा च तैलं तैः सार्षपं पचेत् ॥ १४ ॥

सक्षौद्रं मात्रया तस्मादूरुस्तम्भार्दितः पिबेत् ।

सैन्धवाद्यं हितं तैलं वर्षाभ्वमृतगुग्गुलुः ॥ १५ ॥

Adhikāra 25

[p. 116-b ]

१लङ्घनं स्वेदनं तिक्तं दीपनानि कटूनि च ।

विरेचनं स्नेहपानं वस्तयश्चाममारुते ॥ १ ॥

सैन्धवाद्ये नानुवास्य क्षारबस्तिः प्रशस्यते ।

आमवाते पञ्चकोलसिद्धं पानान्नमिष्यते ॥ २ ॥

रुक्षः स्वेदो विधातव्यो वालुकापुटकैस्तथा ।

शटी शुण्ठ्यभया चोग्रा देवाह्वातिविषामृता ॥ ३ ॥

कषायमामवातस्य पाचनं रूक्षभोजनम् ।

शटीविश्वौषधीकल्कं वर्षाभूक्वाथसंयुतम् ॥ ४ ॥

सप्तरात्रं पिबेज्जन्तुरामवातविपाचनम् ।

दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः ।

क्वाथो रुबूकतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम् ॥ ५ ॥

२दशमूलीकषायेण पिबेद्वा नागराम्भसा ।

कुक्षिबस्तिकटीशूले तैलमेरण्डसम्भवम् ॥ ६ ॥

रास्नां गुडूचीमेरण्डं देवदारुमहौषधम् ।

पिवेत्सर्वाङ्गिके वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ॥ ७ ॥

[p. 117-a ]

३रास्नामृतारग्वधदेवदारु-

त्रिकण्टकैरण्डपुनर्नवानाम् ।

क्वाथं पिबेन्नागरचूर्णमिश्रं

जङ्घोरुपृष्ठत्रिकपार्श्वशूली ॥ ८ ॥

४शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातर्निषेवितः ।

सामवाते कटीशूले पाचनो रुक्प्रणाशनः ॥ ९ ॥

आमवाते कणायुक्तं दशमूलरसं पिबेत् ।

खादेद्वाप्यभयाविश्वं गुडूचीं नागरेण वा ॥ १० ॥

एरण्डतैलसंयुक्तां हरीतकीं भक्षयेन्नरो विधिवत् ।

आमानिलार्तियुक्तो गृध्रसीवृद्ध्यर्दितो नित्यम् ॥ ११ ॥

कर्षं नागरचूर्णस्य काञ्जिकेन पिबेत्सदा ।

आमवातप्रशमनं कफवातहरं परम् ॥ १२ ॥

पञ्चकोलकचूर्णं च पिबेदुष्णेन वारिणा ।

मन्दाग्निशूलगुल्मामकफारोचकनाशनम् ॥ १३ ॥

अमृतानागरगोक्षुरमुण्डतिकावरुणकैः कृतं चूर्णम् ।

मस्त्वारणालपीतमामानिलनाशनं ख्यातम् ॥ १४ ॥

माणिमन्थस्य भागौ द्वौ यमान्यास्तद्वदेव तु ।

भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ १५ ॥

दश द्वौ च हरीतक्याः श्लक्ष्णचूर्णीकृताः शुभाः ।

मस्त्वारणालतक्रेण सर्पिषोष्णोदकेन वा ॥ १६ ॥

पीतं जयत्यामवातगुल्मं हृद्वस्तिजान्गदान् ।

प्लीहानं हन्ति शूलादीनानाहं गुदजानि च ॥ १७ ॥

विबन्धं जाठरान्रोगांस्तथा वै हस्तपादजान् ।

वातानुलोमनमिदं चूर्णं वैश्वानरं स्मृतम् ॥ १८ ॥

[p. 117-b ]

५अलम्बुषां गोक्षुरकं गुडूचीं वृद्धदारकम् ।

पिप्पलीं त्रिवृतां मुस्तं वरुणं सपुनर्नवम् ॥ १९ ॥

त्रिफलां नागरं चैव सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।

मस्त्वारणालतक्रेण पयोमांसरसेन वा ।

आमवातं निहन्त्याशु श्वयथुं सन्धिसंस्थितम् ॥ २० ॥

६शतपुष्पा विडङ्गश्च सैन्धवं मरिचं समम् ।

चूर्णमुष्णाम्बुना पीतमग्निसन्दीपनं परम् ॥ २१ ॥

हिङ्गु चव्यं बिडं शुण्ठी कृष्णाजाजीसपौष्करम् ।

भागोत्तरमिदं चूर्णं पीतं वातामजिद्भवेत् ॥ २२ ॥

[p. 118-a ]

७चित्रकं पिप्पलीमूलं यमानीं कारवीं तथा ।

विडङ्गान्यजमोदाश्च जीरकं सुरदारु च ॥ २३ ॥

चव्यैलासैन्धवं कुष्ठं रास्नागोक्षुरधान्यकम् ।

त्रिफलामुस्तकं व्योषं त्वगुशीरं यवाग्रजम् ॥ २४ ॥

तालीसपत्रं पत्रं च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।

यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रं तु गुग्गुलुम् ॥ २५ ॥

संमर्द्य सर्पिषा गाढं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ।

ततो मात्रां प्रयुञ्जीत यथेष्टाहारवानपि ॥ २६ ॥

योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः ।

आमवाताढ्यवातादीन्क्रिमिदुष्टव्रणानपि ॥ २७ ॥

प्लीहगुल्मोदरानाहदुर्नामानि विनाशयेत् ।

अग्निं च कुरुते दीप्तं तेजोवृद्धिं बलं तथा ।

बातरोगाञ्जयत्येष सन्धिमज्जगतानपि ॥ २८ ॥

८पलत्रयं कषायस्य त्रिफलायाः सुचूर्णितम् ।

सौगन्धिकपलं चैकं कौशिकस्य पलं तथा ॥ २९ ॥

कुडवं चित्रतैलस्य सर्वमादाय यत्नतः ।

पाचयेत्पाकविद्वैद्यः पात्रे लोहमये दृढे ॥ ३० ॥

हन्ति वातं तथा पित्तं श्लेष्माणं खञ्जपङ्गुताम् ।

श्वासं सुदुर्जयं हन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ ३१ ॥

कुष्ठानि वातरक्तं च गुल्मशूलोदराणि च ।

आमवातं जयेदेतदपि वैद्यविवर्जितम् ॥ ३२ ॥

[p. 118-b ]

एतदभ्यासयोगेन जरापलितनाशनम् ।

सर्पिस्तैलरसोपेतमश्नीयाच्छालियष्टिकम् ॥ ३३ ॥

सिंहनाद इति ख्यातो रोगबारणदर्पहा ।

वह्निवृद्धिकरः पुंसां भाषितो दण्डपाणिना ॥ ३४ ॥

९अलम्बुषागोक्षुरकत्रिफलानागरामृताः ।

यथोत्तरं भागवृद्ध्या श्यामाचूर्णं च तत्समम् ॥ ३५ ॥

पिबेन्मस्तुसुरातक्रकाञ्जिकोष्णोदकेन वा ।

पीतं जयत्यामवातं सशोथं वातशोणितम् ।

त्रिकजानूरुसन्धिस्थं ज्वरारोचकनाशनम् ॥ ३६ ॥

१०पथ्याक्षधात्रीत्रिफलाभागं वृद्धवयःक्रमः ।

पथ्याविश्वयमानीभिस्तुल्याभिश्चूर्णितं पिबेत् ॥ ३७ ॥

तक्रेणोष्णोदकेनाथ अथवा काञ्जिकेन च ।

आमवातं निहन्त्याशु शोथं मन्दाग्नितामपि ॥ ३८ ॥

अजमोदामरिचपिप्पली-

विडङ्गसुरदारुचित्रकशताह्वाः ।

[p. 119-a ]

सैन्धवपिप्पलिमूलं

भागा नवकस्य पलिकाः स्युः ॥ ३९ ॥

शुण्ठीदशपलिका स्यात्

पलानि तावन्ति वृद्धदारस्य ।

पथ्यापञ्चपलानि

सर्वाण्येकत्र कारयेच्चूर्णम् ॥ ४० ॥

समगुडवटकां खादत-

श्चूर्णं वाप्युष्णवारिणा पिबतः ।

नश्यन्त्यामानिलजाः

सर्वा रोगाः सुकष्टास्तु ॥ ४१ ॥

विश्वचिकाप्रतितूनी

तूनीहृद्रोगाश्च गृध्रसी चोग्रा ।

कटिबस्तिगुदस्फुटनं

चैवास्थिजङ्घयोस्तीव्रम् ॥ ४२ ॥

श्वयथुस्तथाङ्गसन्धिषु

ये चान्येऽप्यामवातसम्भूताः ।

सर्वे प्रयान्ति नाशं

तम इव सूर्यांशुविध्वस्तम् ॥ ४३ ॥

११नागरक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

चतुर्गुणेन तेनाथ केवलेनोदकेन वा ॥ ४४ ॥

वातश्लेष्मप्रशमनमग्निसन्दीपनं परम् ।

नागरं घृतमित्युक्तं कट्यामशूलनाशनम् ॥ ४५ ॥

[p. 119-b ]

१२अमृतायाः कषायेण कल्केन च महौषधात् ।

मृद्वग्निना घृतप्रस्थं वातरक्तहरं परम् ॥ ४६ ॥

आमवाताढ्यवातादीन् क्रिमिदुष्टब्रणानपि ।

अर्शांसि गुल्मशूलं च नाशयत्याशु योजितम् ॥ ४७ ॥

१३हिङ्गु त्रिकटुकं चव्यं माणिमन्थं तथैव च ।

कल्कान्कृत्वा च पलिकान्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४८ ॥

आरणालाढकं दत्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् ।

शूलं विबन्धमानाहमामवातं कटीग्रहम् ।

नाशयेद्ग्रहणीदोषं मन्दाग्नेर्दीपनं परम् ॥ ४९ ॥

१४पुष्ट्यर्थं पयसा साध्यं दग्धविण्मूत्रसंग्रहे ।

दीपनार्थं मतिमता मस्तुना च प्रकीर्तितम् ॥ ५० ॥

सर्पिर्नागरकल्केन सौवीरकचतुर्गुणम् ।

सिद्धमग्निकरं श्रेष्ठमामवातहरं परम् ॥ ५१ ॥

[p. 120-a ]

१५रसोनस्य पलशतं तिलस्य कुडवं तथा ।

हिङ्गु त्रिकटुकं क्षारौ पञ्चैव लवणानि च ॥ ५२ ॥

शतपुष्पा तथा कुष्टं पिप्पलीमूलचित्रकौ ।

अजमोदा यमानी च धान्यकं चापि बुद्धिमान् ॥ ५३ ॥

प्रत्येकं तु पलं चैषां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।

घृतभाण्डे दृढे चैतत्स्थापयेद्दिनषोडश ॥ ५४ ॥

प्रक्षिप्य तैलमानीं च प्रस्थार्धं काञ्जिकस्य च ।

खादेत्कर्षप्रमाणं तु तोयं मद्यं पिबेदनु ॥ ५५ ॥

आमवाते तथा वाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रिते ।

अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गरेषु च ।

सोन्मादवातभङ्गे च शूले जन्तुषु शस्यते ॥ ५६ ॥

१६प्रसारण्याढकक्वाथे प्रस्थो गुडरसोनतः ।

पक्वः पञ्चोषणरजः पादः स्यादामवातहा ॥ ५७ ॥

१७बहुलायाः सुरायास्तु सुपक्वायाः शतं घटे ।

ततोऽर्धेन रसोनं तु संशुद्धं कुट्टितं क्षिपेत् ॥ ५८ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलमजाजीकुष्ठचित्रकम् ।

नागरं मरिचं चव्यं चूर्णितं चाक्षसम्मितम् ॥ ५९ ॥

सप्ताहात्परतः पेया वातरोगामनाशिनी ।

क्रिमिकुष्ठक्षयानाहगुल्मार्शःप्लीहमेहनुत् ।

अग्निसन्दीपनी चैव पाण्डुरोगबिनाशिनी ॥ ६० ॥

[p. 120-b ]

१८सिद्धार्थकखलीप्रस्थं सुधौतं निस्तुषं जले ।

मण्डप्रस्थं विनिक्षिप्य स्थापयेद्दिवसत्रयम् ॥ ६१ ॥

धान्यराशौ ततो दद्यात्सञ्चूर्ण्य पलिकानि च ।

अलम्बुषा गोक्षुरकं शतपुष्पीपुनर्नवे ॥ ६२ ॥

प्रसारणी वरुणत्वक् शुण्ठी मदनमेव च ।

सम्यक्पाकं तु विज्ञाय सिद्धा तण्डुलमिश्रिता ॥ ६३ ॥

मृष्टा सर्षपतैलेन हिङ्गुसैन्धवसंयुता ।

भक्षिता लवणोपेता जयेदामं महाज्वरम् ॥ ६४ ॥

एकजं द्वन्द्वजं साध्यं सान्निपातिकमेव च ।

कट्यूरुवातमानाहजानुजं त्रिकमागतम् ।

उदावर्तहरी पेया बलवर्णाग्निकारिणी ॥ ६५ ॥

१९त्वगादिहीनाः संशुष्काः

प्रत्यग्राः सकुलादयः ।

श्लक्ष्णचूर्णीकृतं तेषां

शीते पलशतत्रयम् ॥ ६६ ॥

शतेन कटुतैलेऽस्य व्योषरामठधान्यकैः ।

[p. 121-a ]

क्रिमिघ्नदीप्यकनिशाचविकाग्रन्थिकार्द्रकैः ।

जीरकद्वयवृश्चीरसुरसार्जकशिग्रुकैः ॥ ६७ ॥

दशमूलात्मगुप्ताभ्यां मार्कवैर्लवणैस्त्रिभिः ।

चूर्णितैः पलिकैः सार्धमारणालपरिप्लुतैः ॥ ६८ ॥

विन्यसेत्स्नेहपात्रे च धान्यराशौ पुनर्न्यसेत् ।

सप्तरात्रात्समुद्धृत्य पानभक्षणभोजनैः ॥ ६९ ॥

सिध्मलेयं प्रयोक्तव्या सामे वाते विशेषतः ।

भग्नरुग्नाभ्युपहताः?कम्पिनः पीठसर्पिणः ॥ ७० ॥

गृध्रसीमग्निसादं च शूलगुल्मोदराणि च ।

वलीपलितखालित्यं हत्वा स्युरमलेन्द्रियाः ॥ ७१ ॥

२०दधिमत्स्यगुडक्षीरपोतकीमाषपिष्टकम् ।

वर्जयेदामवातार्तो गुर्वभिष्यन्दकारि च ॥ ७२ ॥

Adhikāra 26

[p. 121-b ]

१वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्तयः ।

क्षारचूर्णानि गुडिकाः शस्यन्ते शूलशान्तये ॥ १ ॥

पुंसः शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः ।

पायसैः कृशरैः पिष्टैः स्निग्धैर्वापि सितोत्करैः ॥ २ ॥

वातात्मकं हन्त्यचिरेण शूलं

स्नेहेन युक्तस्तु कुलत्थयूषः ।

ससैन्धवो व्योषयुतः सलावः

सहिङ्गुसौवर्चलदाडिमाढ्यः ॥ ३ ॥

बलापुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः ।

सहिङ्गु लवणं पीतं सद्यो वातरुजापहम् ॥ ४ ॥

शूली विबन्धकोष्ठोऽद्भिरुष्णाभिश्चूर्णिताः पिबेत् ।

हिङ्गुप्रतिविषाव्योषवचासौवर्चलाभयाः ॥ ५ ॥

तुम्बुरूण्यभयाहिङ्गुपौष्करं लवणत्रयम् ।

पिबेद्यवाम्बुना वातशूलगुल्मापतन्द्रकी ॥ ६ ॥

श्यामा बिडं शिग्रुफलानि पथ्या-

विडङ्गकम्पिल्लकमश्वमूत्री ।

कल्कं समं मद्ययुतं च पीत्वा

शूलं निहन्यादनिलात्मकं तु ॥ ७ ॥

[p. 122-a ]

२यामिनीहिङ्गुसिन्धूत्थक्षारसौवर्चलाभयाः ।

सुरामण्डेन पातव्या वातशूलनिषूदनाः ॥ ८ ॥

विश्वमेरण्डजं मूलं क्वाथयित्वा जलं पिवेत् ।

हिङ्गुसौवर्चलोपेतं सद्यः शूलनिवारणम् ॥ ९ ॥

हिङ्गुपुष्करमूलाभ्यां हिङ्गु सौवर्चलेन वा ।

विश्वैरण्डयवक्वाथः सद्यः शूलनिवारणः ।

तद्वद्रुबुयवक्वाथो हिङ्गुसौवर्चलान्वितः ॥ १० ॥

हिङ्ग्वम्लकृष्णालवणं यमानी-

क्षाराभयासैन्धवतुल्यभागम् ।

चूर्णं पिबेद्वारुणमण्डमिश्रं

शूले प्रवृद्धेऽनिलजे शिवाय ॥ ११ ॥

३सौवर्चलाम्लिकाजाजीमरिचैर्द्विगुणोत्तरैः ।

मातुलुङ्गरसैः पिष्ट्वा गुडिकानिलशूलनुत् ॥ १२ ॥

हिङ्ग्वम्लवेतसव्योषयमानीलवणत्रिकैः ।

बीजपूररसोपेतैर्गुडिका वातशूलनुत् ॥ १३ ॥

बीजपूरकमूलं च घृतेन सह पाययेत् ।

जयेद्वातभवं शूलं कर्षमेकं प्रमाणतः ॥ १४ ॥

बिल्वमूलतिलैरण्डं पिष्ट्वा चाम्लतुषाम्भसा ।

गुडिकां भ्रामयेदुष्णां वातशूलविनाशिनीम् ॥ १५ ॥

तिलैश्च गुडिकां कृत्वा भ्रामयेज्जठरोपरि ।

गुडिका शमयत्येषा शूलं चैवातिदुःसहम् ॥ १६ ॥

[p. 122-b ]

नाभिलेपाज्जयेच्छूलं मदनः काञ्जिकान्वितः ।

जीवन्तीमूलकल्को वा सतैलः पार्श्वशूलनुत् ॥ १७ ॥

४गुडः शालिर्यवाः क्षीरं सर्पिःपानं विरेचनम् ।

जाङ्गलानि च मांसानि भैषजं पित्तशूलिनाम् ॥ १८ ॥

पैत्तं तु शूले वमनं पयोभी

रसैस्तथेक्षोः सपटोलनिम्बैः ।

शीतावगाहाः पुलिनाः सवाताः

कांस्यादिपात्राणि जलप्लुतानि ॥ १९ ॥

विरेचनं पित्तहरं च शस्तं

रसाश्च शस्ताः शशलावकानाम् ।

सन्तर्पणं लाजमधूपपन्नं

योगाः सुशीता मधुसंप्रयुक्ताः ॥ २० ॥

छर्द्यां ज्वरे पित्तभवेऽपि शूले

घोरे विदाहे त्वतितर्षिते च ।

यवस्य पेयां मधुना विमिश्रां

पिबेत्सुशीतां मनुजः सुखार्थी ॥ २१ ॥

धात्र्या रसं विदार्या वा त्रायन्ती गोस्तनाम्बु वा ।

पिवेत्सशर्करं सद्यः पित्तशूलनिषूदनम् ॥ २२ ॥

शतावरीरसं क्षौद्रयुतं प्रातः पिबेन्नरः ।

दाहशूलोपशान्त्यर्थं सर्वपित्तामयापहम् ॥ २३ ॥

बृहत्यौ गोक्षुरैरण्डकुशकाशेक्षुरालिकाः ।

पीताः पित्तभवं शूलं सद्यो हन्युः सुदारुणम् ॥ २४ ॥

[p. 123-a ]

५शतावरीसयष्ट्याह्ववाट्यालकुशगोक्षुरैः ।

शृतशीतं पिबेत्तोयं सगुडक्षौद्रशर्करम् ॥ २५ ॥

पित्तासृग्दाहशूलघ्नं सद्यो दाहज्वरापहम् ।

त्रिफलानिम्बयष्ट्याह्वकटुकारग्वधैः शृतम् ॥ २६ ॥

पाययेन्मधुसंमिश्रं दाहशूलोपशान्तये ।

तैलमेरण्डजं वापि मधुकक्वाथसंयुतम् ॥ २७ ॥

शूलं पित्तोद्भवं हन्याद्गुल्मं पैत्तिकमेव च ।

त्रिफलारग्वधक्वाथं सक्षौद्रं शर्करान्वितम् ॥ २८ ॥

पाययेद्रक्तपित्तघ्नं दाहशूलनिवारणम् ।

प्रलिह्यात्पित्तशूलघ्नं धात्रीचूर्णं समाक्षिकम् ॥ २९ ॥

[p. 123-b ]

६श्लेष्माधिके छर्दनलङ्घनानि

शिरोविरेकं मधुशीधुपानम् ।

मधूनि गोधूमयवानरिष्टान्

सेवेत रुक्षान्कटुकांश्च सर्वान् ॥ ३० ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।

यवागूर्दीपनीया स्याच्छूलघ्नी तोयसाधिता ॥ ३१ ॥

लवणत्रयसंयुक्तं पञ्चकोलं सरामठम् ।

सुखोष्णेनाम्बुना पीतं कफशूलविनाशनम् ॥ ३२ ॥

विल्वमूलमथैरण्डं चित्रकं विश्वभेषजम् ।

हिङ्गु सैन्धवसंयुक्तं सद्यः शूलनिवारणम् ॥ ३३ ॥

७मुस्तं वचां तिक्तकरोहिणीं च

तथाभयां निर्दहनीं च तुल्याम् ।

पिबेत्तु गोमूत्रयुतां कफोत्थ-

शूले तथामस्य च पाचनार्थम् ॥ ३४ ॥

वचाब्दाग्न्यभयातिक्ताचूर्णं गोमूत्रसंयुतम् ।

सक्षारं वा पिबेत्क्वाथं बिल्वादेः कफशूलनुत् ॥ ३५ ॥

मातुलुङ्गरसो वापि शिग्रुक्वाथस्तथापरः ।

सक्षारो मधुना पीतः पार्श्वहृद्बस्तिशूलनुत् ॥ ३६ ॥

आमशूले क्रिया कार्या कफशूलविनाशिनी ।

सेव्यमामहरं सर्वं यदग्निबलवर्धनम् ॥ ३७ ॥

सहिङ्गुतुम्बुरुव्योषयमानीचित्रकाभयाः ।

सक्षारलवणाश्चूर्णं पिबेत्प्रातः सुखाम्बुना ॥ ३८ ॥

विण्मूत्रानिलशूलघ्नं पाचनं वह्निदीपनम् ।

[p. 124-a ]

चित्रकं ग्रन्थिकैरण्डशुण्ठीधान्यं जलैः शृतम् ॥ ३९ ॥

शूलानाहविवन्धेषु सहिङ्गु बिडदाडिमम् ।

दीप्यकं सैन्धवं पथ्या नागरं च चतुःसमम् ।

भृशं शूलं जयत्याशु मन्दस्याग्नेश्च दीपनम् ॥ ४० ॥

समाक्षिकं बृहत्यादि पिबोत्पित्तानिलात्मके ।

व्यामिश्रं वा विधिं कुर्याच्छूले पित्तानिलात्मके ॥ ४१ ॥

पित्तजे कफजे वापि या क्रिया कथिता पृथक् ।

एकीकृत्य प्रयुञ्जीत तां क्रियां कफपित्तजे ॥ ४२ ॥

पटोलत्रिफलारिष्टक्वाथं मधुयुतं पिबेत् ।

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहशूलोपशान्तये ॥ ४३ ॥

रसोनं मधुसंमिश्रं पिबेत्प्रातः प्रकाङ्क्षितः ।

वातश्लेष्मभवं शूलं विहन्तुं वह्निदीपनम् ॥ ४४ ॥

[p. 124-b ]

८विश्वोरुबूकदशमूलयवाम्भसा तु

द्विक्षारहिङ्गुलवणत्रयपुष्कराणाम् ।

चूर्णं पिबेद्धृदयपार्श्वकटीग्रहाम-

पक्वाशयांसभृशरुग्ज्वरगुल्मशूली ॥ ४५ ॥

क्वाथेन चूर्णपानं यत्तत्र क्वाथप्रधानता ।

प्रवर्तते न तेनात्र चूर्णापेक्षी चतुर्द्रवः ॥ ४६ ॥

९चूर्णं समं रुचकहिङ्गुमहौषधानां

शुण्ठ्याम्बुना कफसमीरणसम्भवासु ।

हृत्पार्श्वपृष्ठजठरार्तिविषूचिकासु

पेयं तथा यवरसेन तु विड्विबन्धे ॥ ४७ ॥

समं शुण्ठ्यम्बुनेत्येवं योजना क्रियते बुधैः ।

तेनाल्पमानमेवात्र हिङ्गु संपरिदीयते ॥ ४८ ॥

१०हिङ्गु सौवर्चलं पथ्याबिडसैन्धवतुम्बुरु ।

पौष्करं च पिबेच्चूर्णं दशमूलयवाम्भसा ॥ ४९ ॥

पार्श्वहृत्कटिपृष्ठांसशूले तन्त्रापतानके ।

शोथे श्लेषामसेके च कर्णरोगे च शस्यते ॥ ५० ॥

एरण्डबिल्वबृहतीद्वयमातुलुङ्ग-

पाषाणभित्त्रिकटुमूलकृतः कषायः ।

सक्षारहिङ्गुलवणो रुबुतैलमिश्रः

श्रोण्यंसमेढ्रहृदयस्तनरुक्षु पेयः ॥ ५१ ॥

[p. 125-a ]

११हिङ्गु त्रिकटुकं कुष्टं यवक्षारोऽथ सैन्धवम् ।

मातुलुङ्गरसोपेतं प्लीहशूलापहं रजः ॥ ५२ ॥

दग्धमनिर्गतधूमं

मृगशृङ्गं गोघृतेन सह पीतम् ।

हृदयनितम्बजशूलं

हरति शिखी दारुनिवहमिव ॥ ५३ ॥

क्रिमिरिपुचूर्णं लीढं स्वरसेन वङ्गसेनस्य ।

क्षपयत्यचिरान्नियतं लेहोऽजीर्णोद्भवं शूलम् ॥ ५४ ॥

विदारीदाडिमरसः सव्योषलवणान्वितः ।

क्षौद्रयुक्तो जयत्याशु शूलं दोषत्रयोद्भवम् ॥ ५५ ॥

१२एरण्डफलमूलानि बृहतीद्वयगोक्षुरम् ।

पर्णिन्यः सहदेवी च सिंहपुच्छी क्षुरालिका ॥ ५६ ॥

तुल्यैरेतैः शृतं तोयं यवक्षारयुतं पिबेत् ।

पृथग्दोषभवं शूलं हन्यात्सर्वभवं तथा ॥ ५७ ॥

[p. 125-b ]

१३गोमूत्रसिद्धं मण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् ।

विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ५८ ॥

शङ्खचूर्णं सलवणं सहिङ्गुव्योषसंयुतम् ।

उष्णोदकेन तत्पीतं शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ५९ ॥

तीक्ष्णायश्चूर्णसंयुक्तं त्रिफलाचूर्णमुत्तमम् ।

प्रयोज्यं मधुसर्पिर्भ्यां सर्वं शूलनिवारणम् ॥ ६० ॥

मूत्रान्तःपाचितां शुद्धां लौहचूर्णसमन्विताम् ।

सगुडामभयामद्यात्सर्वशूलप्रशान्तये ॥ ६१ ॥

१४पिप्पली नागरं बिल्वं कारवीचव्यचित्रकम्

हिङ्गुदाडिमवृक्षाम्लवचाक्षाराम्लवेतसम् ॥ ६२ ॥

वर्षाभूकृष्णलवणमजाजीबीजपूरकम् ।

दधि त्रिगुणितं सर्पिस्तत्सिद्धं दाधिकं स्मृतम् ॥ ६३ ॥

गुल्मार्शःप्लीहहृत्पार्श्वशूलयोनिरुजापहम् ।

दोषसंशमनं श्रेष्ठं दाधिकं परमं स्मृतम् ॥ ६४ ॥

१५कम्बलावृतगात्रस्य प्राणायामं प्रकुर्वतः ।

कटुतैलाक्तशक्तूनां धूपः शूलहरः परः ॥ ६५ ॥

व्यायामं मैथुनं मद्यं लवणं कटुवैदलम् ।

वेगरोधं शुचं क्रोधं वर्जयेच्छूलवान्नरः ॥ ६६ ॥

Adhikāra 27

[p. 126-a ]

१वमनं तिक्तमधुरैर्विरेकश्चापि शस्यते ।

बस्तयश्च हिताः शूले परिणामसमुद्भवे ॥ १ ॥

विडङ्गतण्डुलव्योषं त्रिवृद्दन्ती सचित्रकम् ।

सर्वाण्येतानि संस्कृत्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २ ॥

गुडेन मोदकं कृत्वा भक्षयेत्प्रातरुत्थितः ।

उष्णोदकानुपानं तु दद्यादग्निविवर्धनम् ॥ ३ ॥

जयेत्त्रिदोषजं शूलं परिणामसमुद्भवम् ।

२नागरतिलगुडकल्कं

पयसा संसाध्य यः पुमानद्यात् ॥ ४ ॥

उग्रं परिणतिशूलं

तस्यापैति त्रिसप्तरात्रेण ।

शम्बूकजं भस्म पीतं जलेनोष्णेन तत्क्षणात् ॥ ५ ॥

पक्तिजं विनिहन्त्येतच्छूलं विष्णुरिवासुरान् ।

अक्षधात्र्यभयाकृष्णाचूर्णं मधुयुतं लिहेत् ॥ ६ ॥

दध्ना लूनसारेणाद्यात्सतीलयवशक्तुकान् ।

अचिरान्मुच्यते शूलान्नरोऽनुपरिवर्तनात् ॥ ७ ॥

तिलनागरपथ्यानां भागं शम्बूकभस्मनाम् ।

द्विभागं गुडसंयुक्तं गुडीं कृत्वाक्षभागिकाम् ॥ ८ ॥

[p. 126-b ]

शीताम्बुपानां पूर्वाह्णे भक्षयेत्क्षीरभोजनः ।

सायाह्ने रसकं पीत्वा नरो मुच्येत दुर्जयात् ॥ ९ ॥

परिणामसमुत्थाच्च शूलाच्चिरभवादपि ।

शम्बूकं त्र्यूषणं चैव पञ्चैव लवणानि च ॥ १० ॥

समांशां गुडिकां कृत्वा कलम्बूरसकेन वा ।

प्रातर्भोजनकाले वा भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥ ११ ॥

शूलाद्विमुच्यते जन्तुः सहसा परिणामजात् ।

यः पिबति सप्तरात्रं

शक्तूनेकान्कलाययूषेण ॥ १२ ॥

स जयति परिणामरुजं

चिरजामपि किमुत नूतनजाम् ।

३लोहचूर्णं वरायुक्तं विलीढं मधुसर्पिषा ॥ १३ ॥

परिणामशूलं शमयेत्तन्मलं वा प्रयोजितम् ।

कृष्णाभयालौहचूर्णं गुडेन सह भक्षयेत् ॥ १४ ॥

पक्तिशूलं निहन्त्येतज्जठराण्यग्निमन्दताम् ।

आमवातविकारांश्च स्थौल्यं चैवापकर्षति ॥ १५ ॥

पथ्यालोहरजः शुण्ठीचूर्णं माक्षिकसर्पिषा ।

परिणामरुजं हन्ति वातपित्तकफात्मिकाम् ॥ १६ ॥

[p. 127-a ]

४सामुद्रं सैन्धवं क्षारो रुचकं रौमकं बिडम् ।

दन्तीलौहरजः किट्टं त्रिवृच्छूरणकं समम् ॥ १७ ॥

दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम् ।

तद्यथाग्निबलं चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ १८ ॥

जीर्णे जीर्णे तु भुञ्जीत मांसादिघृतसाधितम् ।

नाभिशूलं यकृच्छूलं गुल्मप्लीहकृतं च यत् ॥ १९ ॥

विद्रध्यष्ठीलिकां हन्ति कफवातोद्भवां तथा ।

शूलानामपि सर्वेपामौषधं नास्ति तत्परम् ॥ २० ॥

परिणामसमुत्थस्य विशेषेणान्तकृन्मतम् ।

५नारिकेलं सतोयं च लवणेन प्रपूरितम् ॥ २१ ॥

विपक्वमग्निना सम्यक्परिणामजशूलनुत् ।

वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ॥ २२ ॥

मधुकं त्रिफलाचूर्णमयोरजःसमं लिहन् ।

मधुसर्पिर्युतं सम्यग्गव्यं क्षीरं पिबेदनु ॥ २३ ॥

छर्दिं सतिमिरां शूलमम्लपित्तं ज्वरं क्लमम् ।

आनाहं मूत्रसङ्गं च शोथं चैव निहन्ति सः ॥ २४ ॥

[p. 127-b ]

६सपिप्पलीगुडं सर्पिः पचेत्क्षीरचतुर्गुणे ।

विनिहन्त्यम्लपित्तं च शूलं च परिणामजम् ॥ २५ ॥

७क्वाथेन कल्केन च पिप्पलीनां

सिद्धं घृतं माक्षिकसंप्रयुक्तम् ।

क्षीरान्नपस्यैव निहन्त्यवश्यं

शूलं प्रवृद्धं परिणामसंज्ञम् ॥ २६ ॥

८कोलाग्रन्थिकशृङ्गवेरचपला-

क्षारैः समं चूर्णितं

मण्डूरं सुरभीजलेऽष्टगुणिते

पक्त्वाथ सान्द्रीकृतम् ।

तं खादेदशनादिमध्यविरतौ

प्रायेण दुग्धान्नभुक्

जेतुं वातकफामयान्परिणतौ

शूलं च शूलानि च ॥ २७ ॥

९कोलाग्रन्थिकसहितै-

र्विश्वौषधमागधीयवक्षारैः ।

[p. 128-a ]

प्रस्थमयोरजसामपि

पलिकांशैश्चूर्णितैर्मिश्रैः ॥ २८ ॥

अष्टगुणमूत्रयुक्तं

क्रमपाकात्पिण्डितां नयेत्सर्वम् ।

कोलप्रमाणा गुडिका-

स्तिस्रो भोज्यादिमध्यविरतौ च ॥ २९ ॥

रससर्पिर्यूषपयो-

मांसैरश्नन्नरो निवारयति ।

अन्नविवर्तनमन्ते

गुल्मं प्लीहाग्निसादांश्च ॥ ३० ॥

१०लोहकिट्टपलान्यष्टौ गोमूत्रार्धाढके पचेत् ।

क्षीरप्रस्थेन तत्सिद्धं पक्तिशूलहरं नृणाम् ॥ ३१ ॥

११लोहकिट्टपलान्यष्टौ गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ।

चविकानागरक्षारपिप्पलीमूलपिप्पलीः ॥ ३२ ॥

संचूर्ण्य निक्षिपेत्तस्मिन्पलांशाः सान्द्रतां गते ।

गुडिकाः कल्पयेत्तेन पक्तिशूलनिवारिणीः ॥ ३३ ॥

१२मण्डूरं शोधितं पत्रीं लोहजां वा गुडेन तु ।

भक्षयेन्मुच्यते शूलात्परिणामसमुद्भवात् ॥ ३४ ॥

संशोध्य चूर्णितं कृत्वा मण्डूरस्य पलाष्टकम् ।

शतावरीरसस्याष्टौ दध्नस्तु पयसस्तथा ॥ ३५ ॥

[p. 128-b ]

पलान्यादाय चत्वारि तथा गव्यस्य सर्पिषः ।

विपचेत्सर्वमैकध्यं यावत्पिण्डत्वमागतम् ॥ ३६ ॥

सिद्धं तु भक्षयेन्मध्ये भोजनस्याग्रतोऽपि वा ।

वातात्मकं पित्तभवं शूलं च परिणामजम् ॥ ३७ ॥

निहन्त्येव हि योगोऽयं मण्डूरस्य न संशयः ।

१३विडङ्गं चित्रकं चव्यं त्रिफला त्र्यूषणानि च ॥ ३८ ॥

नवभागानि चैतानि लोहकिट्टसमानि च ।

गोमूत्रं द्विगुणं दत्वा मूत्रार्धिकगुडान्वितम् ॥ ३९ ॥

शनैर्मृद्वग्निना पक्त्वा सुसिद्धं पिण्डतां गतम् ।

स्निग्धे भाण्डे विनिक्षिप्य भक्षयेत्कोलमात्रया ॥ ४० ॥

प्राङ्मध्यादिक्रमेणैव भोजनस्य प्रयोजितम् ।

योगोऽयं शमयत्याशु पक्तिशूलं सुदारुणम् ॥ ४१ ॥

कामलां पाण्डुरोगं च शोथं मन्दाग्नितामपि ।

अर्शांसि ग्रहणीदोषं क्रिमिगुल्मोदराणि च ॥ ४२ ॥

नाशयेदम्लपित्तं च स्थौल्यं चैवापकर्षति ।

वर्जयेच्छुष्कशाकानि विदाह्यम्लकटूनि च ॥ ४३ ॥

पक्तिशूलान्तको ह्येष गुडीमण्डूरसंज्ञकः ।

शूलार्तानां कृपाहेतोस्तारया परिकीर्तितः ॥ ४४ ॥

[p. 129-a ]

१४वशिरं श्वेतवाट्यालं मधुपर्णी मयूरकम् ।

तण्डुलीयं च कर्षार्धं दत्त्वाधश्चोर्ध्वमेव च ॥ ४५ ॥

पाक्यं सुजीर्णं मण्डूरं गोमूत्रेण दिनद्वयम् ।

अन्तर्बाष्पमदग्धं च तथा स्थाप्यं दिनत्रयम् ॥ ४६ ॥

विचूर्ण्य द्विगुणेनैव गुडेन सुविमर्दितम् ।

भोजनस्यादिमध्यान्ते भक्ष्यं कर्षं त्रिभागतः ॥ ४७ ॥

तक्रानुपानं वर्ज्यं च वार्क्षमम्लकमत्र तु ।

आम्लपित्ते च शूले च हितमेतद्यथामृतम् ॥ ४८ ॥

१५पथ्याचूर्णं द्विपलं

गन्धकसारं च लोहकिट्टं च ।

शुद्धरसस्यार्धपलं

भृङ्गस्य रसं च केशराजस्य ॥ ४९ ॥

प्रस्थोन्मितं च दत्वा

लौहे पात्रेऽथ दण्डसंघृष्टम् ।

शुष्कं घृतमधुयुक्तं

मृदितं स्थाप्यं च भाण्डके स्निग्धे ॥ ५० ॥

उपयुक्तमेतदचिरा-

न्निहन्ति कफपित्तजान्रोगान् ।

शूलं तथाम्लपित्तं

ग्रहणीमपि कामलामुग्राम् ॥ ५१ ॥

[p. 129-b ]

१६अक्षामलकशिवानां

स्वरसैः पक्वं सुलोहजं चूर्णम् ।

सगुडं यद्युपभुङ्क्ते

मुञ्चति सद्यस्त्रिदोषजं शूलम् ॥ ५२ ॥

१७लोहस्य रजसो भागस्त्रिफलायास्तथा त्रयः ।

गुडस्याष्टौ तथा भागा गुडान्मूत्रं चतुर्गुणम् ॥ ५३ ॥

एतत्सर्वं च विपचेद्गुडपाकविधानवित् ।

लिहेच्च तद्यथाशक्ति क्षये शूले च पाकजे ॥ ५४ ॥

१८धात्रीचूर्णस्याष्टौ

पलानि चत्वारि लोहचूर्णस्य ।

यष्टीमधुकरजश्च

द्विपलं दद्यात्सदोपले घृष्टम् ॥ ५५ ॥

अमृताक्वाथेनैत-

च्चूर्णं भाव्यं च सप्ताहम् ।

चण्डातपेषु शुष्कं

भूयः पिष्ट्वा नवे घटे स्थाप्यम् ॥ ५६ ॥

घृतमधुना सह युक्तं

भुक्त्वादौ मध्यतस्तथान्ते च ।

त्रीनपि वारान्खादे-

त्पथ्यं दोषानुबन्धेन ॥ ५७ ॥

भक्तस्यादौ नाशयति

व्याधीन्पित्तानिलोद्भवान्सद्यः ।

मध्येऽन्नविष्टम्भं

जयति नृणां संविदह्यते नान्नम् ॥ ५८ ॥

पानान्नकृतान्रोगा-

न्भुक्त्यन्ते शीलितं जयति ।

[p. 130-a ]

एवं जीर्यति चान्ने

निहन्ति शूलं नृणां सुकष्टमपि ॥ ५९ ॥

हरति सहसा युक्तो

योगश्चायं जरत्पित्तम् ।

चक्षुष्यः पलितघ्नः

कफपित्तसमुद्भवाञ्जयेद्रोगान् ॥ ६० ॥

प्रसादयत्यपि रक्तं

पाण्डुत्वं कामलां जयति ।

१९तनूनि लोहपत्राणि तिलोत्सेधसमानि च ॥ ६१ ॥

कशिकामूलकल्केन संलिप्य सर्षपेण वा ।

विशोष्य सूर्यकिरणैः पुनरेवावलेपयेत् ॥ ६२ ॥

त्रिफलाया जले ध्मातं वापयेच्च पुनः पुनः ।

ततः संचूर्णितं कृत्वा कर्पटेन तु छानयेत् ॥ ६३ ॥

भक्षयेन्मधुसर्पिर्भ्यां यथाग्न्येतत्प्रयोगतः ।

माषकं त्रिगुणं वाथ चतुर्गुणमथापि वा ॥ ६४ ॥

छागस्य पयसः कुर्यादनुपानमभावतः ।

गवां घृतेन दुग्धेन चतुःषष्टिगुणेन च ॥ ६५ ॥

पक्तिशूलं निहन्त्येतन्मासेनैकेन निश्चितम् ।

लोहामृतमिदं श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ॥ ६६ ॥

ककारपूर्वकं यच्च यच्चाम्लं परिकीर्तितम् ।

सेव्यं तन्न भवेदत्र मांसं चानूपसम्भवम् ॥ ६७ ॥

[p. 130-b ]

२०स्विन्नपीडितकूष्माण्डात्तुलार्धं मृष्टमाज्यतः ।

प्रस्थार्धे खण्डतुल्यं तु पचेदामलकीरसात् ॥ ६८ ॥

प्रस्थे सुस्विन्नकूष्माण्डरसप्रस्थे विघट्टयन् ।

दर्व्या पाकं गते तस्मिंश्चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् ॥ ६९ ॥

द्वे द्वे पले कणाजाजीशुण्ठीनां मरिचस्य च ।

पलं तालीसधन्याकचातुर्जातकमुस्तकम् ॥ ७० ॥

कर्षप्रमाणं प्रत्येकं प्रस्थार्धं माक्षिकस्य च ।

पक्तिशूलं निहन्त्येतद्दोषत्रयभवं च यत् ॥ ७१ ॥

छर्द्यम्लपित्तमूर्च्छाश्च श्वासकासावरोचकम् ।

हृच्छलं रक्तपित्तं च पृष्ठशूलं च नाशयेत् ।

रसायनमिदं श्रेष्ठं खण्डामलकसंज्ञितम् ॥ ७२ ॥

२१कुडवमितमिह स्यान्नारिकेलं सुपिष्टं

पलपरिमितसर्पिःपाचितं खण्डतुल्यम् ।

[p. 131-a ]

निजपयसि तदेतत्प्रस्थमात्रे विपक्वं

गुडवदथ सुशीते शाणभागान्क्षिपेच्च ॥ ७३ ॥

धन्याकपिप्पलिपयोदतुगाद्विजीरा-

ञ्शाणं त्रिजातमिभकेशरवद्विचूर्ण्य ।

हन्त्यम्लपित्तमरुचिं क्षयमस्रपित्तं

शूलं वमिं सकलपौरुषकारि हारि ॥ ७४ ॥

२२कलायचूर्णभागौ द्वौ लोहचूर्णस्य चापरः ।

कारवेल्लपलाशानां रसेनैव विमर्दितः ॥ ७५ ॥

कर्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेद्गुटिकां नरः ।

मण्डानुपानात्सा हन्ति जरत्पित्तं सुदारुणम् ॥ ७६ ॥

लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णमयश्चूर्णसमन्वितम् ।

यष्टीचूर्णेन वा युक्तं लिह्यात्क्षौद्रेण तद्गदे ॥ ७७ ॥

पित्तान्तं वमनं कृत्वा कफान्तं च विरेचनम् ।

अन्नद्रवे च तत्कार्यं जरत्पित्ते यदीरितम् ॥ ७८ ॥

आमपक्वाशये शुद्धे गच्छेदन्नद्रवः शमम् ।

माषेण्डरी? सतुषिका स्विन्ना सर्पिर्युता हिता ॥ ७९ ॥

गोधूममण्डकं तत्र सर्पिषा गुडसंयुतम् ।

ससितं शीतदुग्धेन मृदितं वा हितं मतम् ॥ ८० ॥

शालितण्डुलमण्डं वा कवोष्णं सिक्थवर्जितम् ।

वाट्यं क्षीरेण संसिद्धं घृतपूरं सशर्करम् ॥ ८१ ॥

शर्करां भक्षयित्वा वा क्षीरमुत्क्वथितं पिबेत् ।

पटोलपत्रयूषेण खादेच्चणकशक्तुकान् ॥ ८२ ॥

अन्नद्रवे जरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः ।

तस्मादत्रान्नपानानि मात्राहीनानि कल्पयेत् ॥ ८३ ॥

Adhikāra 28

[p. 131-b ]

१त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाक-

ग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम् ।

अन्यैश्च मृष्टानिलमूत्रविड्भि-

रद्यात्प्रसन्नागुडसीधुपायी ॥ १ ॥

आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्नस्य शस्यते ।

पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिकश्च यः ॥ २ ॥

क्षारवैतरणौ बस्ती युञ्ज्यात्तत्र चिकित्सकः ।

श्यामादन्तीद्रवन्तीत्वङ्महाश्यामास्नुहीत्रिवृत् ॥ ३ ॥

सप्तला शङ्खिनी श्वेता राजवृक्षः सतिल्वकः ।

कम्पिल्लकं करञ्जश्च हेमक्षीरीत्ययं गणः ॥ ४ ॥

सर्पिस्तैलरजःक्वाथकल्केष्वन्यतमेषु च ।

उदावर्तोदरानाहविषगुल्मविनाशनः ॥ ५ ॥

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुःपञ्चभागिकाः ।

गुडिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः ॥ ६ ॥

हरीतकीयवक्षारपीलूनि त्रिवृता तथा ।

घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्तविनाशनम् ॥ ७ ॥

[p. 132-a ]

हिङ्गुकुष्ठबचासर्जिबिडं चेति द्विरुत्तरम् ।

पीतं मद्येन तच्चूर्णमुदावर्तहरं परम् ॥ ८ ॥

खण्डपलं त्रिवृता सम-

मुपकुल्याकर्षचूर्णितं श्लक्ष्णम् ।

प्राग्भोजने च समधु

बिडालपदकं लिहेत्प्राज्ञः ॥ ९ ॥

एतद्गाढपुरीषे

पित्ते सकफे च विनियोज्यम् ।

स्वादुर्नृपयोग्योऽयं

चूर्णो नाराचको नाम्ना ॥ १० ॥

२रसोनं मद्यसंमिश्रं पिबेत्प्रातः प्रकाङ्क्षितः ।

गुल्मोदावर्तशूलघ्नं दीपनं बलवर्धनम् ॥ ११ ॥

[p. 132-b ]

हिङ्गुमाक्षिकसिन्धूत्थैः पक्त्वा वर्तिं सुनिर्मिताम् ।

घृताभ्यक्तां गुदे दद्यादुदावर्तविनाशिनीम् ॥ १२ ॥

मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश्च सर्षपाः ।

गुडक्षारसमायुक्ताः फलवर्तिः प्रशस्यते ॥ १३ ॥

अगारधूमसिन्धूत्थतैलयुक्ताम्लमूलकम् ।

क्षुण्णं निर्गुण्डिपत्रं वा स्विन्ने पायौ क्षिपेद्बुधः ॥ १४ ॥

सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत् ।

एलां वाप्यथ मद्येन क्षीरं वारि पिबेच्च सः ॥ १५ ॥

दुःस्पर्शास्वरसं वापि कषायं ककुभस्य च ।

एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वा लवणीकृतम् ॥ १६ ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा ।

सर्वथैवोपयुञ्जीत मूत्रकृच्छ्राश्मरीविधिम् ॥ १७ ॥

स्नेहस्वेदैरुदावर्तं जृम्भजं समुपाचरेत् ।

अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः ॥ १८ ॥

क्षवजे क्षरपत्रेण घ्राणस्थेनानयेत्क्षवम् ।

तथोर्ध्वजत्रुकोऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः ॥ १९ ॥

हितं वातघ्नमद्यं च घृतं चोत्तरभक्तिकम् ।

उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत् ॥ २० ॥

छर्द्याघातं यथादोषं नस्यस्नेहादिभिर्जयेत् ।

भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम् ॥ २१ ॥

रुक्षान्नपाने व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते ।

वस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः ॥ २२ ॥

आवारिनाशात्क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः ।

रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम् ॥ २३ ॥

अत्राभ्यङ्गावगाहाश्च मदिराश्चरणायुधाः ।

शालिः पयोनिरूहाश्च शस्तं मैथुनमेव च ॥ २४ ॥

क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् ।

तृष्णाघाते पिबेन्मन्थं यवागूं वापि शीतलाम् ॥ २५ ॥

रसेनाद्यात्सुविश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः ।

निद्राघाते पिबेत्क्षीरं स्वप्नः संवाहनानि च ।

उदावर्तक्रियानाहे सामे लङ्घनपाचनम् ॥ २६ ॥

[p. 133-a ]

३द्विरुत्तरा हिङ्गु वचा सकुष्ठा

सुवर्चिका चेति विडङ्गचूर्णम् ।

सुखाम्बुनानाहविषूचिकार्ति-

हृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ॥ २७ ॥

[p. 133-b ]

वचाभयाचित्रकयावशूकान्

सपिप्पलीकातिविषान्सकुष्ठान् ।

उष्णाम्बुनानाहविमूढवातान्

पीत्वा जयेदाशु हितौदनाशी ॥ २८ ॥

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भावयेत् ।

वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्ठाश्चानाहभेदिकाः ॥ २९ ॥

फलं च मूलं च विरेचनोक्तं

हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम् ।

स्नुक्चित्रकौ चैव पुनर्नवा च

तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च ॥ ३० ॥

स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि

शरावसन्धौ विपचेत्सुलिप्ते ।

पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः

पानैस्तथानाहरुजाघ्नमग्र्यम् ॥ ३१ ॥

वाठधूमबिडव्योषगुडमूत्रैर्विपाचिता ।

गुदेऽङ्गुष्ठसमा वर्तिर्विधेयानाहशूलनुत् ॥ ३२ ॥

वर्तिस्त्रिकटुकसैन्धव-

सर्पपगृहधूमकुष्ठमदनफलैः ।

मधुनि गुडे वा पक्त्वा

पायावङ्गुष्ठमानतो वेश्य ॥ ३३ ॥

वर्तिरियं दृष्टफला

गुदे शनैः प्रणिहिता घृताभ्यक्ता ।

आनाहोदावर्त-

प्रशमनी जठरगुल्मनिवारिणी ॥ ३४ ॥

[p. 134-a ]

मूलकं शुष्कमार्द्रं च वर्षाभू पञ्चमूलकम् ।

आरेवतफलं चापि पिष्ट्वा तेन पचेद्धृतम् ।

तत्पीयमानं शमयेदुदावर्तमसंशयम् ॥ ३५ ॥

५स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नबायाः

सम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च ।

सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां

प्रस्थो घृतात्स्यात्प्रतिरुद्धवाते ॥ ३६ ॥

Adhikāra 29

१लघ्वन्नं दीपनं स्निग्धमुष्णं वातानुलोमनम् ।

बृंहणं यद्भवेत्सर्वं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ १ ॥

[p. 134-b ]

स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये ।

स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम् ॥ २ ॥

भित्वा विबद्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति ।

कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान्कारयेत्कुशलो भिषक् ॥ ३ ॥

उपानाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः शाल्वणादयः ।

स्थानावसेको रक्तस्य बाहुमध्ये शिराव्यधः ॥ ४ ॥

स्वेदानुलोमनं चैव प्रशस्तं सर्वगुल्मिनाम् ।

पेया वातहरैः सिद्धाः कौलत्था धन्वजा रसाः ॥ ५ ॥

खंडाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः ।

२मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवम् ॥ ६ ॥

सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम् ।

नागरार्धपलं पिष्टं द्वे पले लुञ्चितस्य च ॥ ७ ॥

तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन पाययेत् ।

वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत् ॥ ८ ॥

पिवेदेरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिश्रितम् ।

तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुःपलम् ।

क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाययेत् ॥ १० ॥

वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम् ।

हृद्रोगं विद्रधिं शोषं शमयत्याशु तत्पयः ॥ ११ ॥

एवं तु साधिते क्षीरे स्तोकमप्यत्र दीयते ।

सर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा ॥ १२ ॥

तैलेन पीतः शमयेद्गुल्मं पवनसम्भवम् ।

[p. 135-a ]

३वातगुल्मे कफे वृद्धे वान्तिश्चूर्णादिरिष्यते ॥ १३ ॥

पैत्ते तु रेचनं स्निग्धं रक्ते रक्तस्य मोक्षणम् ।

स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम् ॥ १४ ॥

रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम् ।

काकोल्यादिमहातिक्तवासाद्यैः पित्तगुल्मिनम् ॥ १५ ॥

स्नेहितं स्रंसयेत्पश्चाद्योजयेद्बस्तिकर्मणा ।

स्निग्धोष्णजे पित्तगुल्मे कम्पिल्लं मधुना लिहेत् ॥ १६ ॥

रेचनार्थी रसं वापि द्राक्षायाः सगुडं पिबेत् ।

दाहशूलाऽनिलक्षोभस्वप्ननाशारुचिज्वरैः ॥ १७ ॥

विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत् ।

पक्वे तु व्रणवत्कार्यं व्यधशोधनरोपणम् ॥ १८ ॥

स्वयमूर्ध्वमधो वापि स चेद्दोषः प्रपद्यते ।

द्वादशाहमुपेक्षेत रक्षन्नन्यानुपद्रवान् ॥ १९ ॥

परं तु शोचनं सर्पिः शुद्धं समधुतिक्तकम् ।

रोहिणी कटुका निम्बं मधुकं त्रिफलात्वचः ॥ २० ॥

कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतापले ।

द्विपलं च मसूराणां साध्यमष्टगुणेऽम्भसि ॥ २१ ॥

घृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुःपलम् ।

पिवेत्संमूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः ॥ २२ ॥

ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रममूर्च्छारतिस्तथा ।

दीप्ताग्नयो महाकायाः स्नेहसात्म्याश्च ये नराः ॥ २३ ॥

[p. 135-b ]

गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये ।

ज्येष्ठां मात्रां पिबेयुस्ते पलान्यष्टौ विशेषतः ॥ २४ ॥

४लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृतेऽग्नौ संप्रधुक्षिते ।

घृतं सक्षारकटुकं पातव्यं कफगुल्मिना ॥ २५ ॥

मन्दोऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता ।

सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मो वमनोपमः ॥ २६ ॥

मन्देऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम् ।

गुडिकाश्चूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम् ॥ २७ ॥

क्षाराऽरिष्टगणश्चापि दाहशोषे विधीयते ।

पञ्चमूलीकृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम् ॥ २८ ॥

[p. 136-a ]

कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा ।

तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य वा ॥ २९ ॥

श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक् ।

यमानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम् ॥ ३० ॥

पिबेत्सन्दीपनं वातमूत्रवर्चोऽनुलोमनम् ।

व्यामिश्रदोषे व्यामिश्रः सर्व एव क्रियाक्रमः ॥ ३१ ॥

५सन्निपातोद्भवे गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः ।

वचाबिडाभयाशुण्ठीहिङ्गुकुष्ठाग्निदीप्यकाः ॥ ३२ ॥

द्वित्रिषट्चतुरेवाष्टसप्तपञ्चाशिकाः क्रमात् ।

चूर्णमद्यादिभिः पीतं गुल्मानाहोदरापहम् ॥ ३३ ॥

शूलार्शः श्वासकासघ्नं ग्रहणीदीपनं परम् ।

यमानीहिङ्गुसिन्धूत्थक्षारसौवर्चलाभयाः ॥ ३४ ॥

सुरामण्डेन पातव्या गुल्मशूलनिवारणाः ।

[p. 136-b ]

६हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शठीम् ॥ ३५ ॥

अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।

दाडिमं पौष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम् ।

द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत् ॥ ३६ ॥

चूर्णमेतत्प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम् ।

प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा ॥ ३७ ॥

पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके ।

आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च गुदयोनिरुजासु च ॥ ३८ ॥

ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयेऽरुचौ ।

उरोविबन्धे हिक्कायां श्वासे कासे गलग्रहे ॥ ३९ ॥

भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा ।

बहुशोगुडिकाः कार्याः कार्षिकाः स्युस्ततोऽधिकम् ॥ ४० ॥

७पूतीकपत्रगजचिर्भटिचव्यवह्नि-

व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम् ।

दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमण्डयुतं प्रयोज्यं

गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगदोद्भवेषु ॥ ४१ ॥

हिङ्गुपुष्करमूलानि तुम्बुरूणि हरीतकीम् ।

श्यामा बिडं सैन्धवं च यवक्षारं महौषधम् ॥ ४२ ॥

यवक्वाथोदकेनैतद्धृतभृष्टं तु पाययेत् ।

तेनास्य भिद्यते गुल्मः सशूलः सपरिग्रहः ॥ ४३ ॥

वचा हरीतकी हिङ्गु सैन्धवं साम्लवेतसम् ।

यवक्षारं यमानीं च पिबेदुष्णेन वारिणा ॥ ४४ ॥

[p. 137-a ]

एतद्धि गुल्मनिचयं सशूलं सपरिग्रहम् ।

भिनत्ति सप्तरात्रेण बह्नेर्दीप्तिं करोति च ॥ ४५ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकाजाजिसैन्धवैः ।

युक्ता पीता सुरा हन्ति गुल्ममाशु सुदुस्तरम् ॥ ४६ ॥

नादेयीकुटजार्कशिग्रु बृहती-

स्नुग्बिल्वभल्लातक-

व्याघ्री किंशुकपारिभद्रकजटा-

ऽपामार्गनीपाग्निकम् ।

वासामुष्कक्रपाटलाः सलवणा

दग्ध्वा जले पाचितं

हिंग्वादिप्रतिवापमेतदुदितं

गुल्मोदराष्ठीलिषु ॥ ४७ ॥

हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजी-

हरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम् ।

भागोत्तरं चूर्णितमेतदिष्टं

गुल्मोदराजीर्णविषूचिकासु ॥ ४८ ॥

[p. 137-b ]

८त्रिफलाकाञ्चनक्षीरीसप्तलानीलिनीवचाः ।

त्रायन्तीहपुषातिक्तात्रिवृत्सैन्धवपिप्पलीः ॥ ४९ ॥

पिबेत्संचूर्ण्य मूत्रोष्णवारिमांसरसादिभिः ।

सर्वगुल्मोदरप्लीहकुष्ठार्शःशोथखेदितः ॥ ५० ॥

शठी पुष्करमूलं च दन्तीं चित्रकमाढकीम् ।

शृङ्गवेरं वचां चैव पलिकानि समाहरेत् ॥ ५१ ॥

त्रिवृतायाः पलं चैव कुर्यात्त्रीणि च हिङ्गुनः ।

यवक्षारपले द्वे च द्वे पले चाम्लवेतसात् ॥ ५२ ॥

यमान्यजाजी मरिचं धान्यकं चेति कार्षिकम् ।

उपकुञ्चयजमोदाभ्यां तथा चाष्टमिकामपि ॥ ५३ ॥

मातुलुङ्गरसेनैव गुटिकाः कारयेद्भिषक् ।

तासामेकां पिबेद्द्वे च तिस्रो वापि सुखाम्बुना ॥ ५४ ॥

अम्लैश्च मद्यैर्यूषैश्च घृतेन पयसाथवा ।

एषा काङ्कायणेनोक्ता गुडिका गुल्मनाशिनी ॥ ५५ ॥

अर्शोहृद्रोगशमनी क्रिमीणां च विनाशिनी ।

गोमूत्रयुक्ता शमयेत्कफगुल्मं चिरोत्थितम् ॥ ५६ ॥

क्षीरेण पित्तगुल्मं च मद्यैरम्लैश्च वातिकम् ।

त्रिफलारसमूत्रैश्च नियच्छेत्सान्निपातिकम् ।

रक्तगुल्मे च नारीणामुष्ट्रीक्षीरेण पाययेत् ॥ ५७ ॥

[p. 138-a ]

९हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः ।

साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्धृतम् ॥ ५८ ॥

सकोलमूलकरसं सक्षीरं दधि दाडिमम् ।

तत्परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविबन्धनुत् ॥ ५९ ॥

योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासाऽरुचिज्वरम् ।

पार्श्वहृद्वस्तिशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति ॥ ६० ॥

१०पिप्पल्याः पिचुरर्धार्धो दाडिमाद्द्विपलं पलं ।

धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ६१ ॥

सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं चिकित्सति ।

योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरान् ॥ ६२ ॥

११त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः ।

कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् ॥ ६३ ॥

१२जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुःपलम् ।

पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः ॥ ६४ ॥

रोहिणीकटुकामुस्तत्रायमाणादुरालभाः ।

कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः ॥ ६५ ॥

रसस्यामलकीनां च क्षीरस्य च घृतस्य च ।

पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ६६ ॥

पित्तगुल्मं रक्तगुल्मं विसर्पं पैत्तिकं ज्वरम् ।

हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्धृतोत्तमम् ॥ ६७ ॥

[p. 138-b ]

पलोल्लेखागते माने न द्वैगुण्यमिहेष्यते ।

चत्वारिंशत्पलं तेन तोयं दशगुणं भवेत् ॥ ६८ ॥

१३द्राक्षामधुकखर्जूरं विदारीं सशतावरीम् ।

परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसंमिताम् ॥ ६९ ॥

जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च ।

घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम् ॥ ७० ॥

साधयेत्तु घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम् ।

योजयेत्पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत् ॥ ७१ ॥

साहचर्यादिह पृथग्घृतादेः क्वाथतुल्यता ॥ ७२ ॥

१४धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं पाचयेद्धृतम् ।

शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ७३ ॥

१५षड्भिः पलैर्मगधजाफलमूलचव्य-

विश्वौषधज्वलनयावजकल्कपक्वम् ।

[p. 139-a ]

प्रस्थं घृतस्य दशमूल्युरुबूकभार्गी-

क्वाथेऽप्यथो पयसि दध्नि च षट्पलाख्यम् ॥ ७४ ॥

गुल्मोदरारुचिभगन्दरवह्निसाद-

कासज्वरक्षयशिरोग्रहणीविकारान् ।

सद्यः शमं नयति ये च कफानिलोत्था

भार्ग्याख्यषट्पलमिदं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ७५ ॥

१६पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।

पलिकैः सयवक्षारैः सर्पिःप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ७६ ॥

क्षीरप्रस्थेन तत्सर्पिर्हन्ति गुल्मं कफात्मकम् ।

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम् ॥ ७७ ॥

१७भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम् ।

साध्यं विदारीगन्धाढ्यमापोत्थसलिलाढके ॥ ७८ ॥

पादावशेषे पूते च पिप्पलीं नागरं वचाम् ।

विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शठीम् ॥ ७९ ॥

चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमान्भिषक् ।

प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८० ॥

एतद्भल्लातकं नाम कफगुल्महरं परम् ।

प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीकासगुल्मनुत् ॥ ८१ ॥

[p. 139-b ]

१८रसोनस्वरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम् ।

सुरारनालदध्यम्लमूलकस्वरसैः सह ॥ ८२ ॥

व्योषदाडिमवृक्षाम्लयमानीचव्यसैन्धवैः ।

हिङ्ग्वम्लवेतसाजाजीदीप्यकैश्च पलान्वितैः ॥ ८३ ॥

सिद्धं गुल्मग्रहण्यर्शःश्वासोन्मादक्षयज्वरान् ।

कासाऽपस्मारमन्दाग्निप्लीहशूलानिलाञ्जयेत् ॥ ८४ ॥

१९जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः ।

दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ ८५ ॥

तेनाष्टभागशेषेण पचेद्दन्तीसमं गुडम् ।

ताश्चाभयात्रिवृच्चूर्णात्तैलाच्चापि चतुःपलम् ॥ ८६ ॥

पलमेकं कणाशुण्ठ्योः सिद्धे लेहे च शीतले ।

क्षौद्रं तैलसमं दद्याच्चातुर्जातपलं तथा ॥ ८७ ॥

ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम् ।

सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयः ॥ ८८ ॥

प्लीहश्वयथुगुल्मार्शोहृत्पाण्डुग्रहणीगदाः ।

शाम्यन्त्युत्क्लेशविषमज्वरकुष्ठान्यरोचकाः ॥ ८९ ॥

[p. 140-a ]

२०वृश्चीरमुरुबूकं च वर्षाह्वं बृहतीद्वयम् ।

चित्रकं च जलद्रोणे पचेत्पादावशेषितम् ॥ ९० ॥

मागधीचित्रकक्षौद्रलिप्तकुम्भे निधापयेत् ।

मधुनः प्रस्थमावाप्य पथ्याचूर्णार्धसंयुतम् ॥ ९१ ॥

व्युषोषितं दशाहं च जीर्णभक्तः पिबेन्नरः ।

अरिष्टोऽयं जयेद्गुल्ममविपाकं सुदुस्तरम् ॥ ९२ ॥

२१रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे ।

स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात्स्निग्धं विरेचनम् ॥ ९३ ॥

शताह्वाचिरबिल्वत्वग्दारुभार्गीकणोद्भवः ।

कल्कः पीतो हरेद्गुल्मं तिलक्वाथेन रक्तजम् ॥ ९४ ॥

तिलक्वाथो गुडव्योषहिङ्गुभार्गीयुतो भवेत् ।

पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टपुष्पे च योषिताम् ॥ ९५ ॥

सक्षारं त्र्यूषणं मद्यं प्रपिबेदस्रगुल्मिनी ।

पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः पिबेच्च सा ॥ ९६ ॥

उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः ।

न प्रभिद्येत यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् ॥ ९७ ॥

क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः ।

रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरी क्रिया ॥ ९८ ॥

भल्लातकात्कल्ककषायपक्वं

सर्पिः पिबेच्छर्करया विमिश्रम् ।

तद्रक्तपित्तं विनिहन्ति पीतं

बलासगुल्मं मधुना समेतम् ॥ ९९ ॥

वल्लूरं मूलकं मत्स्याञ्शुष्कशाकानि वेदनम् ।

न खादेच्चालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च ॥ १०० ॥

Adhikāra 30

[p. 140-b ]

१वातोपसृष्टे हृदये वामयेत्स्निग्धमातुरम् ।

द्विपञ्चमूलीक्वाथेन सस्नेहलवणेन च ॥ १ ॥

पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवक्षारोऽथ सैन्धवम् ।

सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदावचूर्णितम् ॥ २ ॥

फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः ।

पाययेच्छुद्धदेहं च स्नेहेनान्यतमेन वा ॥ ३ ॥

जागरं वा पिबेदुष्णं कषायं चाग्निवर्धनम् ।

कासश्वासानिलहरं शूलहृद्रोगनाशनम् ॥ ४ ॥

श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितागुडजलैर्वमेत् ।

पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ॥ ५ ॥

घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान्पित्तज्वरविनाशनान् ॥ ६ ॥

[p. 141-a ]

२शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि

तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे ।

द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्या-

च्छुद्धे च पित्तापहमन्नपानम् ॥ ७ ॥

पिष्ट्वा पिबेद्वापि सिताजलेन ।

यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणीं च ॥ ८ ॥

अर्जुनस्य त्वचा सिद्धं क्षीरं योज्यं हृदामये ।

सितया पञ्चमूल्या वा बलया मधुकेन वा ॥ ९ ॥

घृतेन दुग्धेन गुडाम्भसा वा

पिबन्ति चूर्णं ककुभत्वचो ये ।

हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं

हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥ १० ॥

३वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफोत्थिते ।

वातहृद्रोगहृच्चूर्णं पिप्पल्यादि च योजयेत् ॥ ११ ॥

[p. 141-b ]

त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्या-

दन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम् ।

हीनाधिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव

कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम् ॥ १२ ॥

चूर्णं पुष्करजं लिह्यान्माक्षिकेण समायुतम् ।

हृच्छूलकासश्वासघ्नं क्षयहिक्कानिवारणम् ॥ १३ ॥

तैलाज्यगुडविपक्वं

गौधूमं वापि पार्थजं चूर्णं ।

पिबति पबोऽनुचयं स

भवति जितसकलहृद्रुजः पुरुषः ॥ १४ ॥

गोधूमककुभचूर्णं

छागपयोगव्यसर्पिषि विपक्वम् ।

मधुशर्करासमेतं

शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ १५ ॥

४मूलं नागवलायास्तु चूर्णं दुग्धेन पाययेत् ।

हृद्रोगश्वासकासघ्नं ककुभस्य च वल्कलम् ॥ १६ ॥

रसायनं परं बल्यं वातजिन्मांसयोजितम् ।

संवत्सरप्रयोगेण जीवेद्वर्षशतद्वयम् ॥ १७ ॥

हिङ्गूग्रगन्धाबिडविश्वकृष्णा-

कुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम् ।

पिबेच्च सौवर्चलपुष्कराढ्यं

यवाम्भसा शूलहृदामयेषु ॥ १८ ॥

दशमूलीकषायं तु लवणक्षारयोजितम् ।

कासं श्वासं च हृद्रोगं गुल्मं शूलं च नाशयेत् ॥ १९ ॥

[p. 142-a ]

पाठां वचां यवक्षारमभयामम्लवेतसम् ।

दुरालभां चित्रकं च त्र्यूषणं च पलत्रिकम् ॥ २० ॥

शठीं पुष्करमूलं च तिन्तिडीकं सदाडिमम् ।

मातुलुङ्गस्य मूलानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ २१ ॥

सुखोदकेन मद्यैर्वा चूर्णान्येतानि पाययेत् ।

अर्शःशूलानि हृद्रोगं गुल्मं चाशु व्यषोहति ॥ २२ ॥

पुटदग्धमश्मपिष्टं

हरिणविषाणं तु सर्पिषा पिबतः ।

हृत्पृष्ठशूलमुपशम-

मुपयात्यचिरेण कष्टमपि ॥ २३ ॥

५क्रिमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत्पिशितौदनम् ।

दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं पश्चाद्विरेचयेत् ॥ २४ ॥

सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः ।

विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेद्धितमुत्तमम् ॥ २५ ॥

क्रिमिजे च पिबेन्मूत्रं विडङ्गामयसंयुतम् ।

हृदि स्थिता पतन्त्येवमधस्तात्क्रिमयो नृणाम् ।

यवान्नं वितरेच्चास्मै सविडङ्गमतः परम् ॥ २६ ॥

मुख्यं शतार्धं च हरीतकीनां

सौबर्चलस्यापि पलद्वयं च ।

[p. 142-b ]

पक्वं घृतं वल्लभकेति नाम्ना

हृच्छ्वासशूलोदरमारुतघ्नम् ॥ २७ ॥

६श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम् ।

दर्भमूलं पृथक्पर्णी पलाशर्षभकौ स्थिरा ॥ २८ ॥

पलिकान्साधयेत्तेषां रसे क्षीरे चतुर्गुणे ।

कल्कैः स्वगुप्तर्षभकमेदाजीवन्तिजीरकैः ॥ २९ ॥

शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीविषैः ।

प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत् ॥ ३० ॥

मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःश्वासकासक्षयापहः ।

धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वक्षीणानां बलमांसदः ॥ ३१ ॥

७घृतं बलानागबलार्जुनाम्बु

सिद्धं सयष्टीमधुकल्कपादम् ।

हृदोगशूलक्षतरक्तपित्त-

कासानिलासृक् शमयत्युदीर्णम् ॥ ३२ ॥

[p. 143-a ]

पार्थस्य कल्कस्वरसेन सिद्धं

शस्तं घृतं सर्वहृदामयेषु ॥ ३३ ॥

Adhikāra 31

१अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्ति-

स्वेदोपनाहोत्तरबस्तिसेकान् ।

स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धा-

न्दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे ॥ १ ॥

अमृता नागरं धात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकान् ।

प्रपिबेद्वातरोगार्तः सशूली मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ २ ॥

सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा

ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविकाराः ।

द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च

कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः ॥ ३ ॥

कुशः काशः शरो दर्भ इक्षुश्चेति तृणोद्भवम् ।

पित्तकृच्छ्रहरं पञ्चमूलं बस्तिविशोधनम् ।

एतत्स्निग्धं पयः पीतं मेढ्रगं हन्ति शोणितम् ॥ ४ ॥

[p. 143-b ]

२शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्रा

विदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम् ।

क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराक्तं

पिबञ्जयेत्पैत्तिकमूत्रकृच्छ्रम् ॥ ५ ॥

हरीतकीगोक्षुरराजवृक्ष-

पाषाणभिद्धन्वयवासकानाम् ।

क्वाथं पिबेन्माक्षिकसंप्रयुक्तं

कृच्छ्रे सदाहे सरुजे विबन्धे ॥ ६ ॥

गुडेनामलकं वृष्यं श्रमघ्नं तर्पणं परम् ।

पित्तासृग्दाहशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रनिवारणम् ॥ ७ ॥

एर्वारुबीजं मधुकं सदार्वीं

पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन ।

दार्वी तथैवामलकीरसेन

समाक्षिकां पैत्तिकमूत्रकृच्छ्रे ॥ ८ ॥

क्षारोष्णतीक्ष्णोषणमन्नपानं

स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः ।

तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैला-

न्यभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे ॥ ९ ॥

मूत्रेण सुरया वापि कदलीस्वरसेन वा ।

कफकृच्छ्रविनाशाय श्लक्ष्णं पिष्ट्वा त्रुटिं पिबेत् ॥ १० ॥

तक्रेण युक्तं शितिमारकस्य

बीजं पिबेत्कृच्छ्रविनाशहेतोः ।

पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन

प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे ॥ ११ ॥

श्वदंष्ट्रा विश्वतोयं वा कफकृच्छ्रविनाशनम् ॥ १२ ॥

[p. 144-a ]

३सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः

स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम् ।

त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात्

पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः ॥ १३ ॥

बृहतीधावनीपाठायष्टीमधुकलिङ्गकाः ।

पाचनीयो बृहत्यादिः कृच्छ्रदोषत्रयापहः ॥ १४ ॥

तथाभिघातजे कुर्यात्सद्यो ब्रणचिकित्सितम् ।

मूत्रकृच्छ्रे सदा चास्य कार्या वातहरी क्रिया ॥ १५ ॥

स्वेदचूर्णक्रियाभ्यङ्गबस्तयः स्युः पुरीषजे ।

क्वाथं गोक्षुरबीजस्य यवक्षारयुतं पिबेत् ॥ १६ ॥

मूत्रकृच्छ्रं शकृज्जं च पीतं शीघ्रं निवारयेत् ॥ १७ ॥

हिता क्रिया त्वश्मरिशर्करायां

या मूत्रकृच्छ्रे कफमारुतोत्थे ॥ १८ ॥

[p. 144-b ]

४लेह्यं शुक्रविबन्धोत्थे शिलाजतु समाक्षिकम् ।

वृष्यैर्बृंहितधातोश्च विधेयाः प्रमदोत्तमाः ॥ १९ ॥

एलाहिङ्गुयुतं क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः ।

मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं शुक्रदोषहरं च तत् ॥ २० ॥

यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते

तत्कारयेच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे ॥ २१ ॥

त्रिकण्टकारग्वधदर्भकाश-

दुरालभापर्वतभेदपथ्याः ।

निघ्नन्ति पीता मधुनाश्मरीं च

सम्प्राप्तमृत्योरपि मूत्रकृच्छ्रम् ॥ २२ ॥

कषायोऽतिबलामूलसाधितः सर्वकृच्छ्रजित् ॥ २३ ॥

एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्पलीनां

चूर्णानि तण्डुलजलैर्लुलितानि पीत्वा ।

यद्वा गुडेन सहितान्यवलिह्य तानि

चासन्नमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छ्री ॥ २४ ॥

अयोरजः श्लक्ष्णपिष्टं मधुना सह योजितम् ।

मूत्रकृच्छ्रं निहन्त्याशु त्रिभिर्लेहैर्न संशयः ॥ २५ ॥

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः ।

निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः ॥ २६ ॥

५शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्रा-

विदारिकेक्ष्वामलकेषु सिद्धम् ।

[p. 145-a ]

सर्पिः पयो वा सितया विमिश्रं

कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु योज्यम् ॥ २७ ॥

६त्रिकण्टकैरण्डकुशाद्यभीरु-

कर्कारुकेक्षुस्वरसेन सिद्धम् ।

सर्पिर्गुडार्धांशयुतं प्रपेयं

कृच्छ्राश्मरीमूत्रविघातहेतोः ॥ २८ ॥

७पुनर्नवामूलतुला दशमूलं शतावरी ।

बला तुरगगन्धा च तृणमूलं त्रिकण्टकम् ॥ २९ ॥

विदारीगन्धा नागाह्वगुडूच्यतिबला तथा ।

पृथग्दशपलान्भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३० ॥

तेन पादावशेषेण घृतस्यार्धाढकं पचेत् ।

मधुकं शृङ्गवेरं च द्राक्षासैन्धवपिप्पलीः ॥ ३१ ॥

द्विपलिकाः पृथग्दद्याद्यवान्याः कुडवं तथा ।

त्रिंशद्गुडपलान्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च ॥ ३२ ॥

प्रस्थं दत्वा समालोड्य सम्यङ्मृद्वग्निना पचेत् ।

एतदीश्वरपुत्राणां प्राग्भोजनमनिन्दितम् ॥ ३३ ॥

राज्ञां राजसमानां च बहुस्त्रीपतयश्च ये ।

मूत्रकृच्छ्रे कटिस्तम्भे तथा गाढपुरीषिणाम् ॥ ३४ ॥

मेढ्रवङ्क्षणशूले च योनिशूले च शस्यते ।

यथोक्तानां च गुल्मानां वातशोणितकाश्च ये ॥ ३५ ॥

बल्यं रसायनं शीतं सुकुमारकुमारकम् ।

पुनर्नवाशते द्रोणो देयोऽन्येषु तथापरः ॥ ३६ ॥

Adhikāra 32

[p. 145-b ]

१मूत्राघातान्यथादोषं मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत् ।

बस्तिमुत्तरबस्तिं च दद्यात्स्निग्धं विरेचनम् ॥ १ ॥

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् ।

धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्राघाताद्विमुच्यते ॥ २ ॥

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादपि ।

क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषणसंयुताम् ॥ ३ ॥

पिबेद्गुडोपदंशान्वा लिह्यादेतान्पृथक्पृथक् ।

त्रिफलाकल्कसंयुक्तं लवणं वापि पाययेत् ॥ ४ ॥

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेद्वातान्तरस्रुतम् ।

जले कुङ्कुमकल्कं वा सक्षौद्रमुषितं निशि ॥ ५ ॥

सतैलं पाटलाभस्म क्षारवद्वा परिस्रुतम् ।

सुरां सौवर्चलवतीं मूत्राघाती पिबेन्नरः ॥ ६ ॥

दाडिमाम्बुयुतं मुख्यमेलाबीजं सनागरम् ।

पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रघाताद्विमुच्यते ॥ ७ ॥

पिबेच्छिलाजतुक्वाथे गणे वीरतरादिके ।

रसं दुरालभाया वा कषाये वासकस्य वा ॥ ८ ॥

[p. 146-a ]

२त्रिकण्टकैरण्डशतावरीभिः

सिद्धं पयो वा तृणपञ्चमूलैः ।

गुडप्रगाढं सघृतं पयो वा

रोगेषु कृच्छ्रादिषु शस्तमेतम् ॥ ९ ॥

नलकुशकाशेक्षुशिफां

क्वथितां प्रातः सुशीतलां शीताम् ।

पिबतः प्रयाति नियतं

मूत्रग्रह इत्युवाच कचः ॥ १० ॥

गोधावत्या मूलं

क्वथितं घृततैलगोरसैर्मिश्रम् ।

पीतं निरुद्धमचिरा-

द्भिनत्ति मूत्रस्य संघातम् ॥ ११ ॥

जलेन खदिरीबीजं मूत्राघाताश्मरीहरम् ।

मूलं तु त्रिजटायाश्च तक्रपीतं तदर्थकृत् ॥ १२ ॥

मूत्रे विबद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ।

शृतशीतपयोन्नाशी चन्दनं तण्डुलाम्बुना ॥ १३ ॥

पिबेत्सशर्करं श्रेष्ठमुष्णवाते सशोणिते ।

शीतोऽवगाह आबस्तिमुष्णवातनिवारणः ॥ १४ ॥

कूष्माण्डकरसश्चापि पीतः सक्षारशर्करः ।

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य सिच्यते ॥ १५ ॥

[p. 146-b ]

मैथुनोपरमश्चास्य बृंहणीयो हितो विधिः ।

स्वगुप्ताफलमृद्वीकाकृष्णेक्षुरसितारजः ॥ १६ ॥

समांशमर्धभागानि क्षीरक्षौद्रघृतानि च ।

सर्वं सम्यग्विमथ्याक्षमानं लीढ्वा पयः पिबेत् ॥ १७ ॥

हन्ति शुक्राशयोत्थांश्च दोषान्वन्ध्यासुतप्रदम् ।

३चित्रकं शारिवा चैव बलाकालानुशारिवा ॥ १८ ॥

द्राक्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् ।

तथैव मधुकं दद्याद्दद्यादामलकानि च ॥ १९ ॥

घृताढकं पचेदेभिः कल्कैरक्षसमन्वितैः ।

क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ॥ २० ॥

शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् ।

तुगाक्षीर्याश्च तत्सर्वं मतिमान्प्रतिमिश्रयेत् ॥ २१ ॥

[p. 147-a ]

ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथावलम् ।

वातरेताः पित्तरेताः श्लेष्मरेताश्च यो भवेत् ॥ २२ ॥

रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् ।

जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतन्महागुणम् ॥ २३ ॥

प्रजाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् ।

सर्पिरेतत्प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ॥ २४ ॥

असृग्दोषाञ्जयेच्चैव योनिदोषांश्च संहतान् ।

मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ॥ २५ ॥

Adhikāra 33

१वरुणस्य त्वचं श्रेष्ठां शुण्ठीगोक्षुरसंयुताम् ।

यवक्षारगुडं दत्वा क्वाथयित्वा पिबेद्धिताम् ॥ १ ॥

अश्मरीं वातजां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ।

वीरतरः सहचरी दर्भो वृक्षादनी नलः ॥ २ ॥

गुन्द्राकाशकुशावश्मभेदमोरटटुण्टुकाः ।

कुरुण्टिका च वशिरो वसुकः साग्निमन्थकः ॥ ३ ॥

इन्दीवरी श्वदंष्ट्रा च तथा कापोतवक्त्रकः ।

वीरतरादिरित्येष गणो वातविकारनुत् ॥ ४ ॥

[p. 147-b ]

अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ।

शुण्ठ्यग्निमन्थपाषाणशिग्रुवरुणगोक्षुरैः ॥ ५ ॥

अभयारग्वधफलैः क्वाथं कुर्याद्विचक्षणः ।

रामठक्षारलवणचूर्णं दत्वा पिबेन्नरः ॥ ६ ॥

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रघ्नं पाचनं दीपनं परम् ।

हन्यात्कोष्ठाश्रितं वातं कट्यूरुगुदमेढ्रगम् ॥ ७ ॥

२पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तकं तथा ।

शतावरी श्वदंष्ट्रा च बृहती कण्टकारिका ॥ ८ ॥

कपोतवक्त्रार्तगलकाञ्चनोशीरगुल्मकाः ।

वृक्षादनीभल्लुकश्च वरुणः शाकजं फलम् ॥ ९ ॥

यवाः कुलत्थाः कोलानि कतकस्य फलानि च ।

उषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथे शृतं घृतम् ॥ १० ॥

भिनत्ति वातसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु ।

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च ।

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्वातनाशने ॥ ११ ॥

[p. 148-a ]

३उषकं सैन्धवं हिङ्गुकाशीसद्वयगुग्गुलुः ।

शिलाजतु तुत्थकं च उषकादिरुदाहृतः ॥ १२ ॥

उषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोधनः ।

अश्मरीशर्करामूत्रशूलघ्नः कफगुल्मनुत् ॥ १३ ॥

४कुशः काशः शरो गुल्म इत्करो मोरटोऽश्मभित् ।

दर्भो विदारी वाराही शालिमूलं त्रिकण्टकः ॥ १४ ॥

भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरोऽथ कुरुण्टिकाः ।

पुनर्नवे शिरीषश्च क्वथितास्तेषु साधितम् ॥ १५ ॥

घृतं शिलाह्वमधुकं बीजैरिन्दीवरस्य च ।

त्रपुषैर्वारुकाणां वा बीजैश्चावापितं शृतम् ॥ १६ ॥

भिनत्ति पित्तसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु ।

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च ।

भोजनानि च कुर्वीत वर्गेऽस्मिन्पित्तनाशने ॥ १७ ॥

५गणे वरुणकादौ च गुग्गुल्वेलाहरेणुभिः ।

कुष्ठमुस्ताह्वमरिचचित्रकैः ससुराह्वयैः ॥ १८ ॥

एतैः सिद्धमजासर्पिरुषकादिगणेन च ।

भिनत्ति कफसम्भूतामश्मरीं क्षिप्रमेव तु ॥ १९ ॥

क्षारान्यवागूः पेयाश्च कषायाणि पयांसि च ।

भोजनानि प्रकुर्वीत वर्गेऽस्मिन्कफनाशने ॥ २० ॥

तरुणार्तगलः शिग्रुतर्कारीमधुशिग्रुकाः ।

मेषशृङ्गीकरञ्जौ च बिम्ब्यग्निमन्थमोरटाः ॥ २१ ॥

[p. 148-b ]

शैरियौ शिरीषो दर्भो वरी वसुकचित्रकौ ।

बिल्वं चैवाजशृङ्गी च बृहतीद्वयमेव च ॥ २२ ॥

वरुणादिगणो ह्येष कफमेदोनिवारणः ।

विनिहन्ति शिरःशूलं गुल्माद्यन्तरविद्रधीन् ॥ २३ ॥

६वरुणत्वक्कषायं तु पीतं च गुडसंयुतम् ।

अश्मरीं पातयत्याशु बस्तिशूलनिवारणम् ॥ २४ ॥

यवक्षारं गुडोन्मिश्रं पिबेत्पुष्पफलोद्भवम् ।

रसं मूत्रविबन्धघ्नं शर्काश्मरिविनाशनम् ॥ २५ ॥

पिबेद्वरुणमूलत्वक्क्वाथं तत्कल्कसंयुतम् ।

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कदुष्णोऽश्मरिघातनः ॥ २६ ॥

नागरवारुणगोक्षुर-

पाषाणभेदकपोतवल्कजः क्वाथः ।

गुडयावशूकमिश्रः

पीतो हन्त्यश्मरीमुग्राम् ॥ २७ ॥

वरुणत्वक्शिलाभेदशुण्ठीगोक्षुरकैः कृतः ।

कषायः क्षारसंयुक्तः शर्करां च भिनत्त्यपि ॥ २८ ॥

श्वदंष्ट्रैरण्डपत्राणि नागरं वरुणत्वचम् ।

एतत्क्वाथवरं प्रातः पिबेदश्मरिभेदनम् ॥ २९ ॥

मूलं श्वदंष्ट्राक्षुरकोरुबूकात्

क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च ।

आलोड्य दघ्ना मधुरेण पेयं

दिनानि सप्ताश्मरिभेदनार्थम् ॥ ३० ॥

पक्वेक्ष्वाकुरसः क्षारः सितायुक्तोऽश्मरीहरः ॥ ३१ ॥

पाषाणरोगपीडां सौवर्चलयुक्ता सुरा जयति ।

तद्वन्मधुदुग्धयुक्ता त्रिरात्रं तिलनालभूतिश्च ॥ ३२ ॥

[p. 149-a ]

७एलोपकुल्यामधुकाश्मभेद-

कौन्तीश्वदंष्ट्रावृषकोरुबूकैः ।

क्वाथं पिबेदश्मजतुप्रगाढं

सशर्करे साश्मरिमूत्रकृच्छ्रे ॥ ३३ ॥

८त्रिकण्टकस्य बीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम् ।

अविक्षीरेण सप्ताहं पिबेदश्मरिनाशनम् ।

शुक्राश्मर्यां तु सामान्यो विधिरश्मरिनाशनः ॥ ३४ ॥

[p. 149-b ]

९पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रा-

पाठाभयाव्योषशठीनिकुम्भाः ।

हिंस्राखराश्वासितिमारकाणा-

मेर्वारुकाच्च त्रपुषाच्च बीजम् ॥ ३५ ॥

उपकुञ्चिकाहिङ्गुसवेतसाम्लं

स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च ।

चूर्णं पिबेदश्मरिभेदि पक्वं

सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः ॥ ३६ ॥

१०कुलत्थसिन्धूत्थविडङ्गसारं

सशर्करं शीतलियावशूकम् ।

बीजानि कूष्माण्डकगोक्षुराभ्यां

घृतं पचेन्ना वरुणस्य तोये ॥ ३७ ॥

दुःसाध्यसर्वाश्मरिमूत्रकृच्छ्रं

मूत्राभिघातं च समूत्रबन्धम् ।

एतानि सर्वाणि निहन्ति शीघ्रं

प्ररूढवृक्षानिव वज्रपातः ॥ ३८ ॥

११शरादिपञ्चमूल्या वा कषायेण पचेद्धृतम्

प्रस्थं गोक्षुरकल्केन सिद्धमद्यात्सशर्करम् ।

अश्मरीमूत्रकृच्छ्रघ्नं रेतोमार्गरुजापहम् ॥ ३९ ॥

[p. 150-a ]

१२वरुणस्य तुलां क्षुण्णां जलद्रोणे विपाचयेत् ।

पादशेषं परिस्राव्य घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४० ॥

वरुणं कदली बिल्वं तृणजं पञ्चमूलकम् ।

अमृतां चाश्मजं देयं बीजं च त्रपुषोद्भवम् ॥ ४१ ॥

शतपर्वतिलक्षारं पलाशक्षारमेव च ।

यूथिकायाश्च मूलानि कार्षिकाणि समावपेत् ॥ ४२ ॥

अस्य मात्रां पिबेज्जन्तुर्देशकालाद्यपेक्षया ।

जीर्णे तस्मिन्पिबेत्पूर्वं गुडं जीर्णं तु मस्तुना ।

अश्मरीं शर्करां चैव मूत्रकृच्छ्रं च नाशयेत् ॥ ४३ ॥

१३ब्रध्नाधिकारे यत्तैलं सैन्धवाद्यं प्रकीर्तितम् ।

तत्तैलं द्विगुणक्षीरं पचेद्वीरतरादिना ॥ ४४ ॥

क्वाथेन पूर्वकल्केन साधितं तु भिषग्वरैः ।

एतत्तैलवरं श्रेष्ठमश्मरीणां विनाशनम् ॥ ४५ ॥

मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे पिच्छिते मथिते तथा ।

भग्ने श्रमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रशस्यते ॥ ४६ ॥

१४त्वक्पत्रमूलपुष्पस्य वरुणात्सत्रिकण्टकात् ।

कषायेण पचेत्तैलं बस्तिना स्थापनेन च ।

शर्कराश्मरिशूलघ्नं मूत्रकृच्छ्रनिवारणम् ॥ ४७ ॥

[p. 150-b ]

१५शल्यवित्तामशाम्यन्तीं प्रत्याख्याय समुद्धरेत् ।

पायुक्षिप्ताङ्गुलीभ्यां तु गुदमेढ्रान्तरे गताम् ॥ ४८ ॥

सेवन्याः सव्यपार्श्वे च यवमात्रं विमुच्य तु ।

व्रणं कृत्वाश्मरीमात्रं कर्षेत्तां शस्त्रकर्मवित् ॥ ४९ ॥

भिन्ने तु बस्तौ दुर्ज्ञानान्मृत्युः स्यादश्मरीं विना ।

निःशेषामश्मरीं कुर्याद्बस्तौ रक्तं च निर्हरेत् ॥ ५० ॥

हृताश्मरीकदुष्णाम्भो गाहयेद्भोजयेच्च तम् ।

गुडं मूत्रविशुद्ध्यर्थं मध्वाज्याक्तव्रणं ततः ॥ ५१ ॥

दद्यात्साज्यां त्र्यहं पेयां साधितां मूत्रशोधिभिः ।

आदशाहं ततो दद्यात्पयसा मृदुनोदनम् ॥ ५२ ॥

स्वेदयेद्यवमध्वाढ्यं कषायैः क्षालयेद्व्रणम् ।

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठायष्टिलोध्रैश्च लेपयेत् ॥ ५३ ॥

एतैश्च सलिलैः सिद्धं घृतमभ्यञ्जने हितम् ।

अप्रशान्ते तु सप्ताहाद्व्रणे दाहोऽपि चेष्यते ॥

दैवान्नाभ्यां तु या लग्ना तां विपाट्यापकर्षयेत् ॥ ५४ ॥

Adhikāra 34

[p. 151-a ]

१श्यामाककोद्रवोद्दालगोधूमचणकाढकी ।

कुलत्थाश्च हिता भोज्ये पुराणमेहिनां सदा ॥ १ ॥

जाङ्गलं तिक्तशाकानि यवान्नं च तथा मधु ।

पारिजातजयानिम्बवह्निगायत्रिणां पृथक् ॥ २ ॥

पाठायाः सागुरोः पीता द्वयस्य शारदस्य च ।

जलेक्षुमद्यसिकतां शनैर्लवणपिष्टकान् ।

सान्द्रमेहान्क्रमाद्घ्नन्ति अष्टौ क्वाथाः समाक्षिकाः ॥ ३ ॥

दूर्वाकशेरुपूतीकपुंभीकल्वव?शैवलम् ।

जलेन क्वथितं पीतं शुक्रमेहहरं परम् ॥ ४ ॥

त्रिफलारग्वधद्राक्षाकषायो मधुसंयुतः ।

पीतो निहन्ति फेनाख्यं प्रमेहं नियतं नृणाम् ॥ ५ ॥

२लोध्राभयाकट्फलमुस्तकानां

विडङ्गपाठार्जुनधन्वनानाम् ।

कदम्बशालार्जुनदीप्यकानां

बिडङ्गदार्वीधवशल्लकीनाम् ॥ ६ ॥

चत्वार एते मधुना कषायाः

कफप्रमेहेषु निषेवणीयाः ॥ ७ ॥

[p. 151-b ]

अश्वत्थाच्चतुरङ्गुल्या न्यग्रोधादेः फलत्रिकात् ।

सजिङ्गिरक्तसाराच्च क्वाथाः पञ्च समाक्षिकाः ॥ ८ ॥

नीलदरिद्रफेनाख्यक्षारमञ्जिष्ठकाह्वयान् ।

मेहान्हन्युः क्रमादेते सक्षौद्रो रक्तमेहनुत् ।

क्वाथः खर्जूरकाश्मर्यतिन्दुकास्थ्यमृताकृतः ॥ ९ ॥

लोध्रार्जुनोशीरकुचन्दनाना-

मरिष्टसेव्यामलकाभयानाम् ।

धात्र्यर्जुनारिष्टकवत्सकानां

नीलोत्पलैलातिनिशार्जुनानाम् ॥ १० ॥

चत्वार एते विहिताः कषायाः

पित्ते प्रमेहे मधुसंप्रयुक्ताः ॥ ११ ॥

३छिन्नावह्निकषायेण पाठाकुटजरामठम् ।

तिक्तां कुष्ठं च संचूर्ण्य सर्पिर्मेहे पिबेन्नरः ॥ १२ ॥

कदरखदिरपूगक्वाथं क्षौद्राह्वये पिबेत् ।

अग्निमन्थकषायं तु वसामेहे प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥

पाठाशिरीषदुस्पर्शमूर्वाकिंशुकतिन्दुकम् ।

कपित्थानां भिषक्क्वाथं हस्तिमेहे प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥

कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि

विभीतरौहीतककौटजानि ।

कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि

क्षौद्रेण लिह्यात्कफपित्तमेही ॥ १५ ॥

सर्वमेहहरा धात्र्या रसः क्षौद्रनिशायुतः ।

कपायस्त्रिफलादारुमुस्तकैरथवा कृतः ॥ १६ ॥

[p. 152-a ]

फलत्रिकं दारुनिशां विशालां

मुस्तं च निःक्वाथ्य निशांशकल्कम् ।

पिबेत्कषायं मधुसंप्रयुक्तं

सर्वेषु मेहेषु समुत्थितेषु ॥ १७ ॥

४कटंकटेरीमधुकत्रिफलाचित्रकैः समैः ।

सिद्धः कषायः पातव्यः प्रमेहाणां विनाशनः ॥ १८ ॥

त्रिफलादारुदार्व्यब्दक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा ।

कुटजाशनदार्व्यब्दफलत्रयभवोऽथवा ॥ १९ ॥

त्रिफलालोहशिलाजतुपथ्याचूर्णं च लीढमेकैकम् ।

मधुनामरास्वरस इव सर्वान्मेहान्निरस्यति ॥ २० ॥

शालमुष्कककम्पिल्लकल्कमक्षसमं पिबेत् ।

धात्रीरसेन सक्षौद्रं सर्वमेहहरं परम् ॥ २१ ॥

[p. 152-b ]

५न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थस्योनाकारग्वधाशनम् ।

आम्रजम्बूकपित्थं च प्रियालं ककुभं धवम् ॥ २२ ॥

मधुको मधुकं लोध्रं वरुणं पारिभद्रकम् ।

पटोलं मेषशृङ्गी च दन्ती चित्रकमाढकी ॥ २३ ॥

करञ्जत्रिफलाशक्रभल्लातकफलानि च ।

एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ २४ ॥

न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्णं मधुना सह लेहयेत् ।

फलत्रयरसं चानु पिबेन्मूत्रं विशुध्यति ॥ २५ ॥

एतेन विंशतिर्मेहा मूत्रकृच्छ्राणि यानि च ।

प्रशमं यान्ति योगेन पीडका न च जायते ।

न्यग्रोधाद्यमिदं त्वत्र चाम्रजम्ब्वस्थि गृह्यते ॥ २६ ॥

६त्रिकण्टकाश्मन्तकसोमवल्कै-

र्भल्लातकैः सातिविषैः सलोध्रैः ।

वचापटोलार्जुननिम्बमुस्तै-

र्हरिद्रया दीप्यकपद्मकैश्च ॥ २७ ॥

मञ्जिष्ठपाठागुरुचन्दनैश्च

सर्वैः समस्तैः कफवातजेषु ।

मेहेषु तैलं विपचेद्धृतं तु

पित्तेषु मिश्रं त्रिषु लक्षणेषु ॥ २८ ॥

[p. 153-a ]

७कफमेहहरक्वाथसिद्धं सर्पिः कफे हितम् ।

पित्तमेहघ्ननिर्यूहसिद्धं पित्ते हितं घृतम् ॥ २९ ॥

दशमूलं करञ्जौ द्वौ देवदारु हरीतकी ।

वर्षाभूर्वरुणो दन्ती चित्रकं सपुनर्नवम् ॥ ३० ॥

सुधानीपकदम्बाश्च बिल्वभल्लातकानि च ।

शठी पुष्करमूलं च पिप्पलीमूलमेव च ॥ ३१ ॥

पृथग्दशपलान्भागांस्ततस्तोयार्मणे पचेत् ।

यवकोलकुलत्थानां प्रस्थं प्रस्थं च दापयेत् ।

तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३२ ॥

निचुलं त्रिफला भार्गी रोहिषं गजपिप्पली ।

शृङ्गवेरं विडङ्गानि वचा कम्पिल्लकं तथा ॥ ३३ ॥

गर्भेणानेन तत्सिद्धं पाययेत्तु यथाबलम् ।

एतद्धान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् ॥ ३४ ॥

कुष्ठं गुल्मं प्रमेहांश्च श्वयथुं वातशोणितम् ।

प्लीहोदरं तथार्शांसि विद्रधिं पिडकाश्च याः ।

अपस्मारं तथोन्मादं सर्पिरेतन्नियच्छति ॥ ३५ ॥

पृथक्तोयार्मणे तत्र पचेद्द्रव्याच्छतं शतम् ।

शतत्रयाधिके तोयमुत्सर्गक्रमतो भवेत् ॥ ३६ ॥

८त्रिकटु त्रिफलाचूर्णतुल्ययुक्तं तु गुग्गुलुम् ।

गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्भिपक् ॥ ३७ ॥

दोषकालबलापेक्षी भक्षयेच्चानुलोमिकीम् ।

[p. 153-b ]

न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ।

प्रमेहान्मूत्रघातांश्च बालरोगोदरं जयेत् ॥ ३८ ॥

९शालसारादितोयेन भावितं यच्छिलाजतु ।

पिबेत्तेनैव संशुद्धदेहः पिष्टं यथाबलम् ॥ ३९ ॥

जाङ्गलानां रसैः सार्धं तस्मिञ्जीर्णे च भोजनम् ।

कुर्यादेवं तुलां यावदुपयुञ्जीत मानवः ॥ ४० ॥

मधुमेहं विहायासौ शर्करामश्मरीं तथा ।

वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः ॥ ४१ ॥

१०विडङ्गत्रिफलामुस्तैः कणया नागरेण च ।

जीरकाभ्यां युतो हन्ति प्रमेहानतिदुस्तरान् ।

लौहो मूत्रविकारांश्च सर्वमेव न संशयः ॥ ४२ ॥

११माक्षिकं धातुमप्येवं युञ्ज्यात्तस्याप्ययं गुणः ।

शालसारादिवर्गस्य क्वाथे तु घनतां गते ॥ ४३ ॥

दन्तीलोध्रशिवाकान्तलौहताम्ररजः क्षिपेत् ।

घनीभूतमदग्धं च प्राश्य मेहान्व्यपोहति ॥ ४४ ॥

व्यायामजातमखिलं भजन्मेहान्व्यपोहति ।

पादत्रच्छत्ररहितो भैक्षाशी मुनिवद्यतः ॥ ४५ ॥

योजनानां शतं गच्छेदधिकं वा निरन्तरम् ।

मेहाञ्जेतुं बलेनापि नीवारामलकाशनः ॥ ४६ ॥

[p. 154-a ]

शराविकाद्याः पीडकाः साधयेच्छोथवद्भिषक् ।

पक्वाश्चिकित्सेद्व्रणवत्तासां पाने प्रशस्यते ॥ ४७ ॥

क्वाथं वनस्पतेर्बास्तं मूत्रं च व्रणशोधनम् ।

एलादिकेन कुर्वीत तैलं च व्रणरोपणम् ॥ ४८ ॥

आरग्वधादिना कुर्यात्क्वाथमुद्वर्तनानि च ।

शालसारादिसेकं च भोज्यादिं च कणादिना ॥ ४९ ॥

सौवीरकं सुरां शुक्तं तैलं क्षीरं घृतं गुडम् ।

अम्लेक्षुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ५० ॥

Adhikāra 35

१श्रमचिन्ताव्यवायाध्वक्षौद्रजागरणप्रियः ।

हन्त्यवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनः ॥ १ ॥

अस्वापं च व्यवायं च व्यायामं चिन्तनानि च ।

स्थौल्यमिच्छन्परित्यक्तुं क्रमेणातिप्रवर्धयेत् ॥ २ ॥

[p. 154-b ]

प्रातर्मधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् ।

उष्णमन्नस्य मण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ ३ ॥

सचव्यजीरकव्योषहिङ्गुसौवर्चलानलाः ।

मस्तुना शक्तवः पीता मेदोघ्ना वह्निदीपनाः ॥ ४ ॥

विडङ्गनागरक्षारकाललोहरजो मधु ।

यवामलकचूर्णं तु प्रयोगः स्थौल्यनाशनः ॥ ५ ॥

२व्योषं विडङ्गशिग्रूणि त्रिफलां कटुरोहिणीम् ।

बृहत्यौ द्वे हरिद्रे द्वे पाठामतिविषां स्थिराम् ॥ ६ ॥

हिङ्गुकेबूकमूलानि यमानीधान्यचित्रकम् ।

सौवर्चलमजाजीं च हपुषां चेति चूर्णयेत् ॥ ७ ॥

चूर्णतैलघृतक्षौद्रभागाः स्युर्मानतः समाः ।

शक्तूनां षोडशगुणो भागः संतर्पणं पिबेत् ॥ ८ ॥

प्रयोगात्तस्य शाम्यन्ति रोगाः सन्तर्पणोत्थिताः ।

प्रमेहा मूढवाताश्च कुष्ठान्यर्शांसि कामलाः ॥ ९ ॥

प्लीहपाण्ड्वामयः शोथो मूत्रकृच्छ्रमरोचकः ।

हृद्रोगो राजयक्ष्मा च कासश्वासौ गलग्रहाः ॥ १० ॥

क्रिमयो ग्रहणीदोषाः श्वैत्र्यं स्थौल्यमतीव च ।

नराणां दीप्यते चाग्निः स्मृतिर्बुद्धिश्च जायते ॥ ११ ॥

[p. 155-a ]

३वदरीपत्रकल्केन पेया काञ्जिकसाधिता ।

स्थौल्यनुत्स्यात्साग्निमन्थरसं वापि शिलाजतु ॥ १२ ॥

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं

कलिङ्गपथ्यामलकानि गुग्गुलुः ।

क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं

पिडकास्थौल्यभगन्दरं जयेत् ॥ १३ ॥

४व्योषाग्नित्रिफलामुस्तविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम् ।

खादन्सर्वाञ्जयेद्व्याधीन्मेदःश्लेष्मामवातजान् ॥ १४ ॥

५गुग्गुलुस्तालमूली चत्रिफला खदिरं वृषम् ।

त्रिवृतालम्बुषा स्नुक्च निर्गुण्डी चित्रकं तथा ॥ १५ ॥

एषां दशपलान्भागांस्तोये पञ्चाढके पचेत् ।

पादशेषं ततः कृत्वा कषायमवतारयेत् ॥ १६ ॥

पलद्वादशकं देयं तीक्ष्णलौहं सुचूर्णितम् ।

पुराणसर्पिषः प्रस्थं शर्कराष्टपलोन्मितम् ॥ १७ ॥

पचेत्ताम्रमये पात्रे सुशीते चावतारिते ।

प्रस्थार्धं माक्षिकं देयं शिलाजतु पलद्वयम् ॥ १८ ॥

एला त्वक्च पलार्धं च विडङ्गानि पलद्वयम् ।

मरिचं चाञ्जनं कृष्णाद्विपलं त्रिफलान्वितम् ॥ १९ ॥

पलद्वयं तु काशीसं सूक्ष्मचूर्णीकृतं बुधैः ।

चूर्णं दत्त्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ २० ॥

[p. 155-b ]

ततः संशुद्धदेहस्तु भक्षयेदक्षमात्रकम् ।

अनुपानं पिबेत्क्षीरं जाङ्गलानां रसं तथा ॥ २१ ॥

वातश्लेष्महरं श्रेष्ठं कुष्ठमेहोदरापहम् ।

कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं सभगन्दरम् ॥ २२ ॥

मूर्च्छामोहविषोन्मादगराणि विविधानि च ।

स्थूलानां कर्षणं श्रेष्ठं मेदुरे परमौषधम् ॥ २३ ॥

कर्षयेच्चातिमात्रेण कुक्षिं पातालसन्निभम् ।

बल्यं रसायनं मेध्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ २४ ॥

श्रीकरं पुत्रजननं वलीपलितनाशनम् ।

नाश्नीयात्कदलीकन्दं काञ्जिकं करमर्दकम् ।

करीरं कारवेल्लं च षट् ककाराणि वर्जयेत् ॥ २५ ॥

६त्रिफलातिविषामूर्वात्रिवृच्चित्रकवासकैः ।

निम्बारग्वधषट्ग्रन्थासप्तपर्णनिशाद्वयैः ॥ २६ ॥

गुडूचीन्द्रसुराकृष्णाकुष्टसर्षपनागरैः ।

तैलमेभिः समं पक्वं सुरसादिरसाप्लुतम् ॥ २७ ॥

[p. 156-a ]

पानाभ्यञ्जनगण्डूषनस्यबस्तिषु योजितम् ।

स्थूलतालस्य कण्ड्वादीञ्जयेत्कफकृतान्गदान् ॥ २८ ॥

७शिरीषलामज्जकहेमलोध्रै-

स्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रहर्षः ।

पत्राम्बुलौहाभयचन्दनानि

शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः ॥ २९ ॥

वासादलरसो लेपाच्छङ्खचूर्णेन संयुतः ।

बिल्वपत्ररसैर्वापि गात्रदौर्गन्ध्यनाशनः ॥ ३० ॥

हरीतकीलोध्रमरिष्टपत्रं

चूतत्वचो दाडिमवल्कलं च ।

एषोऽङ्गरागः कथितोऽङ्गनानां

जङ्घाकषायश्च नराधिपानाम् ॥ ३१ ॥

दलजललघुमलयभव-

विलेपनं हरति देहदौर्गन्ध्यम् ।

विमलारणालसहितं

पीतमिवालम्बुषाचूर्णम् ॥ ३२ ॥

गोमूत्रपिष्टं विनिहन्ति कुष्ठं

वर्णोज्ज्वलं गोपयसा च युक्तम् ।

कक्षादिदौर्गन्ध्यहरं पयोभिः

शस्तं वशीकृद्रजनीद्वयेन ॥ ३३ ॥

चिञ्चापत्रस्वरसम्रदितं कक्षादियोजितं जयति ।

दग्धहरिद्रोद्वर्तनमचिराद्देहस्य दौर्गन्ध्यम् ॥ ३४ ॥

हस्तपादश्रुतौ योज्यं गुग्गुलुं पञ्चतिक्तकम् ।

अथवा पञ्चतिक्ताख्यं घृतं खादेदतन्द्रितः ॥ ३५ ॥

Adhikāra 36

[p. 156-b ]

१उदरे दोषसम्पूर्णे कुक्षौ मन्दो यतोऽनलः ।

तस्माद्भोज्यानि योज्यानि दीपनानि लघूनि च ॥ १ ॥

रक्तशालीन्यवान्मुद्गाञ्जाङ्गलांश्च मृगद्विजान् ।

पयोमूत्रासवारिष्टमधुशीधु तथा पिबेत् ॥ २ ॥

वातोदरं बलवतः पूर्वं स्नेहैरुपाचरेत् ।

स्निग्धाय स्वेदिताङ्गाय दद्यात्स्नेहविरेचनम् ॥ ३ ॥

हृते दोषे परिम्लानं वेष्टयेद्वाससोदरम् ।

तथास्यानवकाशत्वाद्वायुना ध्मापयेत्पुनः ॥ ४ ॥

दोषातिमात्रोपचारात्स्रोतोमार्गनिरोधनात् ।

सम्भवत्युदरं तस्मान्नित्यमेनं विरेचयेत् ॥ ५ ॥

विरिक्ते च यथादोषहरैः पेया शृता हिता ।

वातोदरी पिबेत्तक्रं पिप्पलीलवणान्वितम् ॥ ६ ॥

शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिबेत् ।

यमानीसैन्धवाजाजीव्योपयुक्तं कफोदरी ॥ ७ ॥

[p. 157-a ]

२पिबेन्मधुयुतं तक्रं व्यक्ताम्लं नातिपेलवम् ।

मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः ॥ ८ ॥

युक्तं प्लीहोदरी जातं सव्योषं तु दकोदरी ।

बद्धोदरी तु हपुषादीप्यकाजाजिसैन्धवैः ॥ ९ ॥

पिबेच्छिद्रोदरी तक्रं पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ।

त्र्यूषणक्षारलवणैर्युक्तं तु निचयोदरी ॥ १० ॥

गौरवारोचकार्तानां समन्दाग्न्यतिसारिणाम् ।

तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्प्यते ॥ ११ ॥

वातोदरे पयोऽभ्यासो निरूहो दशमूलकः ।

सोदावर्ते वातघ्नाम्लशृतैरण्डानुवासनः ॥ १२ ॥

[p. 157-b ]

३सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानि

क्षारं यवानामजमोदकं च ।

सपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरं

हिङ्गु बिडं चेति समानि कुर्यात् ॥ १३ ॥

एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि

भुञ्जीत पूर्वं कवलं प्रशस्तम् ।

वातोदरं गुल्ममजीर्णभुक्तं

वायुप्रकोपं ग्रहणीं च दुष्टाम् ॥ १४ ॥

अर्शांसि दुष्टानि च पाण्डुरोगं

भगन्दरं चेति निहन्ति सद्यः ॥ १५ ॥

४पित्तोदरे तु बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत् ।

अनुवास्याबलं क्षीरबस्तिशुद्धं विरेचयेत् ॥ १६ ॥

पयसा सत्रिवृत्कल्केनोरुबूकशृतेन वा ।

शातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधेन वा ॥ १७ ॥

कफादुदरिणं शुद्धं कटुक्षारान्नभोजितम् ।

मूत्रारिष्टायस्कृतिभिर्योजयेच्च कफापहैः ॥ १८ ॥

सन्निपातोदरे सर्वां यथोक्तां कारयेत्क्रियाम् ।

प्लीहोदरे प्लीहहरं कर्मोदरहरं तथा ॥ १९ ॥

स्विन्नाय बद्धोदरिणे मूत्रं तीक्ष्णौषधान्वितम् ।

सतैलं लवणं दद्यान्निरूहं सानुवासनम् ॥ २० ॥

परिस्रंसीनि चान्नानि तीक्ष्णं चैव विरेचनम् ।

छिद्रोदरमृते स्वेदाच्छ्लेष्मोदरवदाचरेत् ॥ २१ ॥

जातं जातं जलं स्राव्यं शास्त्रोक्तं शस्त्रकर्म च ।

जलोदरे विशेषेण द्रवसेवां विवर्जयेत् ॥ २२ ॥

देवदारुपलाशार्कहस्तिपिप्पलिशिग्रुकैः ।

साश्वगन्धैः सगोमूत्रैः प्रदिह्यादुदरं शनैः ॥ २३ ॥

मूत्राण्यष्टावुदरिणां सेके पाने च योजयेत् ।

स्नुहीपयोभावितानां पिप्पलीनां पयोऽशनः ॥ २४ ॥

सहस्रं च प्रयुञ्जीत शक्तितो जठरामयी ।

[p. 158-a ]

शिलाजतूनां मूत्राणां गुग्गुलोस्त्रैफलस्य च ॥ २५ ॥

स्नुहीक्षीरप्रयोगश्च शमयत्युदरामयम् ।

स्नुक्पयसा परिभाविततण्डुलचूर्णैर्निर्मितः पूतः ॥ २६ ॥

उदरमुदारं हिंस्याद्योगोऽयं सप्तरात्रेण ।

पिप्पलीवर्धमानं वा कल्पदृष्टं प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥

जठराणां विनाशाय नास्ति तेन समं भुवि ।

५पटोलमूलं रजनी विडङ्गं त्रिफलात्वचम् ॥ २८ ॥

कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत् ।

षडाद्यान्कार्षिकानन्त्यांस्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान् ॥ २९ ॥

[p. 158-b ]

कृत्वा चूर्णं ततो मुष्टिं गवां मूत्रेण ना पिवेत् ।

विरिक्तो जाङ्गलरसैर्भुञ्जीत मृदुमोदनम् ॥ ३० ॥

मण्डं पेयां च पीत्वा च सव्योषं षडहः पयः ।

शृतं पिबेत्तु तच्चूर्णं पिबेदेवं पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

हन्ति सर्वोदराण्येतच्चूर्णं जातोदकान्यपि ।

कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति ॥ ३२ ॥

६यमानी हपुषा धान्यं त्रिफला सोपकुञ्चिका ।

कारवी पिप्पलीमूलमजगन्धा शठी वचा ॥ ३३ ॥

शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरी सचित्रकम् ।

द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्टं लवणपञ्चकम् ॥ ३४ ॥

विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा ।

त्रिवृद्विशाले द्विगुणे शातला स्याच्चतुर्गुणाः ॥ ३५ ॥

एष नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः ।

नैनं प्राप्याभिवर्धन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः ॥ ३६ ॥

तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिर्वदराम्बुना ।

आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया ॥ ३७ ॥

दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभिरर्शसि ।

परिकर्ते च वृक्षाम्लैरुष्णाम्बुभिरजीर्णके ॥ ३८ ॥

भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ।

हृद्रोगे ग्रहणीदोषे कोष्ठे मन्दानले ज्वरे ॥ ३९ ॥

दंष्ट्राविषे मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे ।

यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ ४० ॥

[p. 159-a ]

७दन्तीवचा गवाक्षी च शङ्खिनी तिल्लकं त्रिवृत् ।

गोमूत्रेण पिबेत्कल्कं जठरामयनाशनम् ॥ ४१ ॥

सक्षीरं माहिपं मूत्रं निराहारः पिबेन्नरः ।

शाम्यत्यनेन जठरं सप्ताहादिति निश्चयः ॥ ४२ ॥

गवाक्षीशङ्खिनीदन्तीनीलिनीकल्कसंयुतम् ।

सर्वोदरविनाशय गोमूत्रं पातुमाचरेत् ॥ ४३ ॥

अर्कपत्रं सलवणमन्तर्धूमं दहेत्ततः ।

मस्तुना तत्पिबेत्क्षीरं गुल्मप्लीहोदरापहम् ॥ ४४ ॥

पीतः प्लीहोदरं हन्यात्पिप्पलीमरिचान्वितः ।

अम्लवेतससंयुक्तः शिग्रुक्वाथः ससैन्धवः ॥ ४५ ॥

गृहीत्वा यस्य संज्ञा?पाठयित्वेन्द्रवारुणीमूलम् ।

प्रक्षिप्यते सुदूरे शाम्यते प्लीहोदरं तस्य ॥ ४६ ॥

रोहितकाभयाक्षोदभावितं मूत्रमम्बु वा ।

पीतं सर्वोदरप्लीहमेहार्शः क्रिमिगुल्मनुत् ॥ ४७ ॥

[p. 159-b ]

८देवद्रुमं शिग्रु मयूरकं च

गोमूत्रपिष्टानथवाऽश्वगन्धान् ।

पीत्वाशु हन्यादुदरं प्रवृद्धं

कृमीन्सशोथानुदरं च दूष्यम् ॥ ४८ ॥

दशमूलदारुनागर-

च्छिन्नरुहापुनर्नवाभयाक्वाथः ।

जयति जलोदरशोथ-

श्लीपदगलगण्डवातरोगांश्च ॥ ४९ ॥

हरीतकीनागरदेवदारु

पुनर्नवाछिन्नरुहाकषायः ।

सगुग्गुलुर्मूत्रयुतश्च पेयः

शोथोदराणां प्रवरः प्रयोगः ॥ ५० ॥

एरण्डतैलं दशमूलमिश्रं

गोमूत्रयुक्तस्त्रिफलारसो वा ।

निहन्ति वातोदरशोथशूलं

क्वाथः समूत्रो दशमूलजश्च ॥ ५१ ॥

९पुनर्नवानिम्बपटोलशुण्ठी-

तिक्ताभयादार्वमृताकषायः ।

सर्वाङ्गशोथोदरकासशूल-

श्वासान्वितं पाण्डुगदं निहन्ति ॥ ५२ ॥

[p. 160-a ]

पुनर्नवां दार्वभयां गुडूचीं

पिबेत्समूत्रां महिषाक्षयुक्ताम् ।

त्वग्दोषशोथोदरपाण्डुरोग-

स्थौल्यप्रसेकोर्ध्वकफामयेषु ॥ ५३ ॥

गोमूत्रयुक्तं महिषीपयो वा

क्षीरं गवां वा त्रिफलाविमिश्रम् ।

क्षीरान्नभुक्केवलमेव गव्यं

मूत्रं पिबेद्वा श्वयथूदरेषु ॥ ५४ ॥

पुनर्नवा दार्वमृता पाठा बिल्वं श्वदंष्ट्रिका ।

बृहत्यौ द्वे रजन्यौ द्वे पिप्पल्यश्चित्रकं वृषम् ।

समभागानि संचूर्ण्य गवां मूत्रेण ना पिबेत् ॥ ५५ ॥

बहुप्रकारं श्वयथुं सर्वगात्रविसारिणम् ।

हन्ति शूलोदराण्यष्टौ व्रणांश्चैवोद्धतानपि ॥ ५६ ॥

पुराणं माणकं पिष्ट्वा द्विगुणीकृततण्डुलम् ।

साधितं क्षीरतोयाभ्यामभ्यसेत्पायसं ततः ॥ ५७ ॥

हन्ति वातोदरं शोथं ग्रहणीं पाण्डुतामपि ।

सिद्धो भिषग्भिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ॥ ५८ ॥

दशमूलतुलार्धरसे

सक्षारैः पञ्चकोलैः पलिकैः ।

सिद्धं घृतार्धपात्रं

द्विमस्तुकमुदरगुल्मघ्नम् ॥ ५९ ॥

[p. 160-b ]

१०चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले ।

कल्के सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत् ॥ ६० ॥

११अर्कक्षीरपले द्वे च स्नुहिक्षीरपलानि षट् ।

पथ्याकम्पिल्लकं श्यामासम्पाकं गिरिकर्णिका ॥ ६१ ॥

नीलिनी त्रिवृता दन्ती शङ्खिनी चित्रकं तथा ।

एतेषां पलिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६२ ॥

अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमात्रं प्रदापयेत् ।

यावतोऽस्य पिबेद्बिन्दूंस्तावद्वारान्विरिच्यते ॥ ६३ ॥

कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं श्वयथुं सभगन्दरम् ।

शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।

एतद्बिन्दुघृतं नाम येनाभ्यक्तो विरिच्यते ॥ ६४ ॥

१२दधिमंडाढके सिद्धात्स्नुक्क्षीरपलकल्कितात् ।

घृतप्रस्थात्पिबेन्मात्रां तद्वज्जठरशान्तये ॥ ६५ ॥

तथा सिद्धं घृतप्रस्थं पयस्यष्टगुणे पिबेत् ।

स्नुक्क्षीरपलकल्केन त्रिवृता षट्पलेन च ॥ ६६ ॥

स्नुक्क्षीरदन्तीत्रिफलाविडङ्ग-

सिंहीत्रिवृच्चित्रककल्कयुक्तम् ।

घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं

तोयेन तस्याक्षमथार्धकर्षम् ॥ ६७ ॥

पीत्वोष्णमम्भोऽनु पिबेद्विरिक्ते

पेयां सुखोष्णां वितरेद्विधिज्ञः ।

[p. 161-a ]

नाराचमेतज्जठरामयानां

युक्तोपयुक्तं शमनं प्रदिष्टम् ॥ ६८ ॥

Adhikāra 37

१यमानिकाचित्रकयावशूक-

षड्ग्रन्थिदन्तीमगधोद्भवानाम् ।

प्लीहानमेतद्विनिहन्ति चूर्ण-

मुष्णाम्बुना मस्तुसुरासवैर्वा ॥ १ ॥

पिप्पलीं किंशुकक्षारभावितां संप्रयोजयेत् ।

गुल्मप्लीहापहां वह्निदीपनीं च रसायनीम् ॥ २ ॥

विडङ्गाज्याग्निसिन्धूत्थशक्तून्दग्ध्वा वचान्वितान् ।

पिबेत्क्षीरेण संचूर्ण्य गुल्मप्लीहोदरापहम् ॥ ३ ॥

तालपुष्पभवः क्षारः सगुडः प्लीहनाशनः ।

क्षारं वा बिडकृष्णाभ्यां पूतीकस्याम्लनिः स्रुतम् ॥ ४ ॥

प्लीहयकृत्प्रशान्त्यर्थं पिबेत्प्रातर्यथाबलम् ।

पातव्यो युक्तितः क्षारः क्षीरेणोदधिशुक्तिजः ॥ ५ ॥

पयसा वा प्रयोक्तव्याः पिप्पल्यः प्लीहशान्तये ।

भल्लातकाभयाजाजी गुडेन सह मोदकः ॥ ६ ॥

सप्तरात्रान्निहन्त्याशु प्लीहानमतिदारुणम् ।

शोभाञ्जनकनिर्यूहं सैन्धवाग्निकणान्वितम् ॥ ७ ॥

पलाशक्षारयुक्तं वा यवाक्षारं प्रयोजयेत् ।

[p. 161-b ]

२तिलान्सलवणांश्चैव घृतं षट्पलकं तथा ॥ ८ ॥

प्लीहोद्दिष्टां क्रियां सर्वां यकृतः संप्रयोजयेत् ।

लशुनं पिप्पलीमूलमभयां चैव भक्षयेत् ॥ ९ ॥

पिबेद्गोमूत्रगण्डूषं प्लीहरोगविमुक्तये ।

प्लीहजिच्छरपुङ्खायाः कल्कस्तक्रेण सेवितः ।

शरपुङ्खैव संचर्व्य जग्ध्वा पेयाभयाथवा ॥ १० ॥

शर्दिष्ठानिर्यूहः ससैन्धवस्तिन्तिडीकसंमिश्रः ।

प्लीहव्युपरम योगः पक्वाम्ररसोऽथवा समधुः ॥ ११ ॥

दध्ना भुक्तवतो वामबाहुमध्ये शिरां भिषक् ।

विध्येत्प्लीहविनाशाय यकृन्नाशाय दक्षिणे ॥ १२ ॥

प्लीहानं मर्दयेद्गाढं दुष्टरक्तप्रवृत्तये ।

[p. 162-a ]

३माणमार्गामृतावासास्थिराचित्रकसैन्धवम् ॥ १३ ॥

नागरं तालगण्डं च प्रत्यग्रं तु त्रिकार्षिकम् ।

बिडसौवर्चलक्षारपिप्पल्यश्चापि कार्षिकाः ॥ १४ ॥

एतच्चूर्णीकृतं सर्वं गोमूत्रस्याढके पचेत् ।

सान्द्रीभूते गुडीं कुर्याद्दत्त्वा त्रिपलमाक्षिकम् ॥ १५ ॥

यकृत्प्लीहोदरहरो गुल्मार्शोग्रहणीहरः ।

योगः परिकरो नाम्ना चाग्निसन्दीपनः परः ॥ १६ ॥

४रोहितकाभयाक्षोदभावितं मूत्रमम्बु वा ।

पीतं सर्वोदरप्लीहमेहार्शःक्रिमिगुल्मनुत् ॥ १७ ॥

पिप्पली नागरं दन्ती समांशं द्विगुणाभयम् ।

चूर्णं पीतं बिडार्धांशं प्लीहघ्नं ह्युष्णवारिणा ॥ १८ ॥

क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपिप्पलिकं दिनम् ।

वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापनयेत्पुनः ॥ १९ ॥

जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत यष्टिकं क्षीरसर्पिषा ।

[p. 162-b ]

५पिप्पलीनां प्रयोगोऽयं सहस्रस्य रसायनः ॥ २० ॥

दशपिप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः ।

यस्त्रिपिप्पलिपर्यन्तः प्रयोगः सोऽवरः स्मृतः ॥ २१ ॥

बृहणं वृष्यमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ।

वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम् ॥ २२ ॥

पञ्चपिप्पलिकश्चापि दृश्यते वर्धमानकः ।

पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः ।

शीतीकृता ह्रस्वबलैर्देहदोषामयान्प्रति ॥ २३ ॥

६पिप्पलीचित्रकान्मूलं पिष्ट्वा सम्यग्विपाचयेत् ।

घृतं चतुर्गुणक्षीरं यकृत्प्लीहोदरापहम् ॥ २४ ॥

७पिप्पलीकल्कसंयुक्तं घृतं क्षीरचतुर्गुणम् ।

पिबेत्प्लीहाग्निसादादियकृद्रोगहरं परम् ॥ २५ ॥

८चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

आरणालं तद्द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् ॥ २६ ॥

पञ्चकोलकतालीसक्षारैर्लवणसंयुतैः ।

द्विजीरकनिशायुग्मैर्मरिचं तत्र दापयेत् ॥ २७ ॥

प्लीहगुल्मोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान् ।

बस्तिहृत्पार्श्वकट्यूरुशूलोदावर्तपीनसान् ॥ २८ ॥

[p. 163-a ]

हन्यात्पीतं तदर्शोघ्नं शोथघ्नं वह्रिदीपनम् ।

बलवर्णकरं चापि भस्मकं च नियच्छति ॥ २९ ॥

९रोहितकत्वचः श्रेष्ठाः पलानां पञ्चविंशतिः ।

कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत् ॥ ३० ॥

पलिकैः पञ्चकोलैश्च तत्सर्वैश्चापि तुल्यया ।

रोहितकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३१ ॥

प्लीहाभिवृद्धिं शमयेदेतदाशु प्रयोजितम् ।

तथा गुल्मज्वरश्वासक्रिमिपाण्डुत्वकामलाः ॥ ३२ ॥

१०रोहितकात्पलशतं क्षोदयेद्बदराढकम् ।

साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते ॥ ३३ ॥

घृतप्रस्थं समावाप्य छागक्षीरचतुर्गुणम् ।

तस्मिन्दद्यादिमान्कल्कान्सर्वांस्तानक्षसम्मिताम् ॥ ३४ ॥

व्योपं फलत्रिकं हिङ्गु यमानीं तुम्बुरुं बिडम् ।

अजाजीं कृष्णलवणं दाडिमं देवदारु च ॥ ३५ ॥

पुनर्नवां विशालां च यवक्षारं सपौष्करम् ।

विडङ्गं चित्रकं चैवहपुषां चविकां वचाम् ॥ ३६ ॥

एतैर्घृतं विपक्वं तु स्थापयेद्भाजने दृढे ।

पाययेत्त्रिपलां मात्रां व्याधिं बलमपेक्ष्य च ॥ ३७ ॥

रसकेनाथ यूषेण पयसा वापि भोजयेत् ।

उपयुक्ते घृते तस्मिन्व्याधीन्हन्यादिमान्बहून् ॥ ३८ ॥

यकृत्प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं यकृत्तथा ।

[p. 163-b ]

कुक्षिशूलं च हृच्छूलं पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ३९ ॥

विबन्धशूलं शमयेत्पाण्डुरोगं सकामलम् ।

छर्द्यतीसारशमनं तन्द्राज्वरविनाशनम् ।

महारोहितकं नाम प्लीहघ्नं तु विशेषतः ॥ ४० ॥

Adhikāra 38

१शुण्ठीपुनर्नवैरण्डपञ्चमूलशृतं जलम् ।

वातिके श्वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहे ।

दशमूलं सर्वथा च शस्तं वाते विशेषतः ॥ १ ॥

क्षीराशनः पित्तकृतेऽथ शोथे

त्रिवृद्गुडूचीत्रिफलाकषायम् ।

पिबेद्गवां मूत्रविमिश्रितं वा

फलत्रिकाचूर्णमथाक्षमात्रम् ॥ २ ॥

अभयादारुमधुकतिक्ता दन्ती सपिप्पली ।

पटोलं चन्दनं दार्वी त्रायमाणेन्द्रवारुणी ॥ ३ ॥

[p. 164-a ]

एषां क्वाथः ससर्पिष्कः श्वयथुज्वरदाहदा ।

विसर्पतृष्णासन्तापसन्निपातविषापहा ।

शीतवीर्यैर्हिमजलैरभ्यङ्गादींश्च कारयेत् ॥ ४ ॥

२पुनर्नवाविश्वत्रिवृद्गुडूची-

सम्पाकपथ्यामरदारुकल्कम् ।

शोथे कफोत्थे महिषाक्षयुक्तं

मूत्रं पिबेद्वा सलिलं तथैषाम् ॥ ५ ॥

कफे तु कृष्णासिकतापुराण-

पिण्याकशिग्रुत्वगुमाप्रलेपः ।

कुलत्थशुण्ठीजलमूत्रसेक-

श्चण्डागुरुभ्यामनुलेपनं च ॥ ६ ॥

अजाजिपाठाघनपञ्चकोल-

व्याघ्रीरजन्यः सुखतोयपीताः ।

शोथं त्रिदोषं चिरजं प्रवृद्धं

निघ्नन्ति भूनिम्बमहौषधे च ॥ ७ ॥

पुनर्नवानिम्बपटोलशुण्ठी-

तिक्तामृतादार्वभयाकषायः ।

सर्वाङ्गशोथोदरकासशूल-

श्वासान्वितं पाण्डुगदं निहन्ति ॥ ८ ॥

[p. 164-b ]

३आर्द्रकस्य रसः पीतः पुराणगुडमिश्रितः ।

अजाक्षीराशिनां शीघ्रं सर्वशोथहरो भवेत् ॥ ९ ॥

पुनर्नवादारुशुण्ठीक्वाथे मूत्रे च केवले ।

दशमूलरसे वापि गुग्गुलुः शोथनाशनः ॥ १० ॥

बिल्वपत्ररसं पूतं शोषणं श्वयथौ त्रिजे ।

विट्सङ्गे चैव दुर्नाम्नि विदध्यात्कामलास्वपि ॥ ११ ॥

गुडपिप्पलिशुण्ठीनां चूर्णं श्वयथुनाशनम् ।

आमाजीर्णप्रशमनं शूलघ्नं बस्तिशोधनम् ॥ १२ ॥

पुरो मूत्रेण सेव्येत पिप्पली वा पयोऽन्विता ।

गुडेन वाभया तुल्या विश्वं वा शोथरोगिणाम् ॥ १३ ॥

गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वा

गुडाभयं वा गुडपिप्पलीं वा ।

कर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं

खादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥ १४ ॥

शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान्

सश्वासकासारुचिपीनसांश्च ।

जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान्

हन्यात्तथान्यान्कफवातरोगान् ॥ १५ ॥

[p. 165-a ]

४स्थलपद्ममयं कल्कं पयसालोड्य पाययेत् ।

प्लीहामयहरं चैव सर्वाङ्गैकाङ्गशोथजित् ॥ १६ ॥

दारुगुग्गुलुशुण्ठीनां कल्को मूत्रेण शोथजित् ।

वर्षाभूशृङ्गवेराभ्यां कल्को वा सर्वशोथजित् ॥ १७ ॥

सिंहास्यामृतभण्डाकीक्वाथं कृत्वा समाक्षिकम् ।

पीत्वा शोथं जयेज्जन्तुः श्वासं कासं वमिं ज्वरम् ॥ १८ ॥

भूनिम्बविश्वकल्कं जग्ध्वा पेयः पुनर्नवाक्वाथः ।

अपहरति नियतमाशु शोथं सर्वाङ्गगं नॄणाम् ॥ १९ ॥

शोथनुत्कोकिलाक्षस्य भस्म मूत्रेण वाम्भसा ।

क्षीरं शोथहरं दारुवर्षाभूनागरैः शृतम् ॥ २० ॥

पेयं वा चित्रकव्योषत्रिवृद्दारुप्रसाधितम् ।

५पुनर्नवामूलकपित्थदारु-

छिन्नोद्भवाचित्रकमूलसिद्धाः ।

रसा यवाग्वं च पयांसि यूषाः

शोथे प्रदेया दशमूलगर्भाः ॥ २१ ॥

[p. 165-b ]

क्षारद्वयं स्याल्लवणानि चत्वा-

र्ययोरजो व्योषफलत्रिके च ।

सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं

मुस्ताजमोदामरदारुबिल्वम् ॥ २२ ॥

कलिङ्गकश्चित्रकमूलपाठे

यष्ट्याह्वयं सातिविषं पलाशम् ।

सहिङ्गु कर्षं त्वथ शुष्कचूर्णं

द्रोणं तथा मूलकशुण्ठकानाम् ॥ २३ ॥

स्याद्भस्मनस्तत्सलिलेन साध्य-

मालोड्य यावद्धनमप्यदग्धम् ।

स्त्यानं ततः कोलसमां च मात्रां

कृत्वा सुशुष्कां विधिना प्रयुञ्ज्यात् ॥ २४ ॥

प्लीहोदरश्वित्रहलीमकार्शः-

पाण्ड्वामयारोचकशोथशोषान् ।

विषूचिकागुल्मगराश्मरीश्च

सश्वासकासान्प्रणुदेत्सकुष्ठान् ॥ २५ ॥

सौवर्चलं सैन्धवं च बिडमौद्भिदमेव च ।

चतुर्लवणमत्र स्याज्जलमष्टगुणं भवेत् ॥ २६ ॥

६पुनर्नवाचित्रकदेवदारु-

पञ्चोषणक्षारहरीतकीनाम् ।

कल्केन पक्वं दशमूलतोये

घृतोत्तमं शोथनिषूदनं च ॥ २७ ॥

[p. 166-a ]

७पुनर्नवाक्वाथकल्कसिद्धं शोथहरं घृतम् ।

विश्वौपधस्य कल्केन दशमूलजले शृतम् ।

घृतं निहन्याच्छ्वयथुं ग्रहणीं पाण्डुतामयम् ॥ २८ ॥

८सचित्रकाधान्ययमानिपाठाः

सदीप्यकत्र्यूषणवेतसाम्लाः ।

बिल्वात्फलं दाडिमयावशूकं

सपिप्पलीमूलमथापि चव्यम् ॥ २९ ॥

पिष्ट्वाक्षमात्राणि जलाढकेन

पक्त्वा घृतप्रस्थमथोपयुञ्ज्यात् ।

अर्शांसि गुल्माञ्छ्वयथुं च कृच्छ्रं

निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम् ॥ ३० ॥

९रसे विपाचयेत्सर्पिः पञ्चकोलकुलत्थयोः ।

पुनर्नवायाः कल्केन घृतं शोथविनाशनम् ॥ ३१ ॥

१०क्षीरं घटे चित्रककल्कलिप्ते

दध्यागतं साधु विमथ्य तेन ।

तज्जं घृतं चित्रकमूलकल्कं

तक्रेण सिद्धं श्वयथुघ्नमग्र्यम् ॥ ३२ ॥

अर्शोऽतिसारानिलगुल्ममेहां-

स्तद्धन्ति संवर्धयते बलं च ॥ ३३ ॥

[p. 166-b ]

११माणकक्वाथकल्काभ्यां घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

एकजं द्वन्द्वजं शोथं त्रिदोषं च व्यपोहति ॥ ३४ ॥

१२स्थलपद्मपलान्यष्टौ त्र्यूषणस्य चतुःपलम् ।

घृतप्रस्थं पचेदेभिः क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ।

पञ्च कासान्हरेच्छीघ्रं शोथं चैव सुदुस्तरम् ॥ ३५ ॥

१३शैलेयकुष्टागुरुदारुकौन्ती-

त्वक्पद्मकैलाबुपलाशमुस्तैः ।

प्रियङ्गुस्थौणेयकहेममांसी-

तालीसपत्रप्लवपत्रधान्यैः ॥ ३६ ॥

श्रीवेष्टकध्यामकपिप्पलीभिः

पृक्कानखैर्वापि यथोपलाभम् ।

वातान्वितेऽध्यङ्गमुशन्ति तैलं

सिद्धं सुपिष्टैरपि च प्रदेहम् ॥ ३७ ॥

१४शुष्कमूलकवर्षाभूदारुरास्नामहौषधैः ।

पक्वमभ्यञ्जनात्तैलं सशूलं श्वयथुं जयेत् ॥ ३८ ॥

[p. 167-a ]

१५पुनर्नवामृतादरुदशमूलरसाढके ।

आर्द्रकस्वरसे प्रस्थे गुडस्य तु तुलां पचेत् ॥ ३९ ॥

तत्सिद्धं व्योषचव्यैलात्वक्पलैः कार्षिकैः पृथक् ।

चूर्णीकृतैः क्षिपेच्छीते मधुनः कुडवं लिहेत् ॥ ४० ॥

लेहः पौनर्नवो नाम शोथशूलनिषूदनः ।

श्वासकासाऽरुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः ॥ ४१ ॥

१६दशमूलकषायस्य कंसे पथ्याशतं पचेत् ।

तुलां गुडाद्धने दद्याद्व्योषक्षारं चतुःपलम् ॥ ४२ ॥

त्रिसुगन्धं सुवर्णांशं प्रस्थार्धं मधुनो हिमे ।

दशमूलीहरीतक्यः शोथान्हन्युः सुदारुणान् ॥ ४३ ॥

ज्वरारोचकगुल्मार्शोमेहपाण्डूदरामयान् ।

प्रत्येकमेककर्षांशं त्रिसुगन्धमितो भवेत् ॥ ४४ ॥

कंसहरीतकी चैषा चरके पठ्यतेऽन्यथा ।

एतन्मानेन तुल्यत्वं तेन तत्रापि वर्ण्यते ॥ ४५ ॥

[p. 167-b ]

१७द्विपञ्चमूलस्य पचेत्कषाये

कंसेऽभयानां च शतं गुडाच्च ।

लेहे सुसिद्धे च विनीय चूर्णं

व्योषत्रिसौगन्ध्यमुषास्थिते च ॥ ४६ ॥

प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते

किंचिच्च चूर्णादपि यावशूकात् ।

एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहा-

च्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम् ॥ ४७ ॥

कासज्वरारोचकमेहगुल्मा-

न्प्लीहत्रिदोषोद्भवपाण्डुरोगान् ।

कार्श्यामवातावसृगम्लपित्तं

वैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोषान् ॥ ४८ ॥

अत्र व्याख्यान्तरं नोक्तं

व्याख्या पूर्वैव यच्छुभा ॥ ४९ ॥

१८लेपोऽरुष्करशोथं

निहन्ति तिलदुग्धमधुनवनीतैः ।

तत्तरुतलमृद्भिर्वा

शालदलैर्वा तु न चिरेण ॥ ५० ॥

शोथे विषनिमित्ते तु विषोक्ता सम्मता क्रिया ॥ ५१ ॥

ग्राम्यजानूपं पिशितलवणं शुष्कशाकं नवान्नं

गौडं पिष्टान्नं दधि सकृशरं विज्जलं मद्यमम्लम् ।

धानावल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि

स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान्वर्जयेन्मैथुनं च ॥ ५२ ॥

Adhikāra 39

[p. 168-a ]

१गुग्गुलुं रुबुतैलं वा गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।

वातवृद्धिं निहन्त्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १ ॥

सक्षीरं वा पिबेत्तैलं मासमेरण्डसम्भवम् ।

पुनर्नवायास्तैलं वा तैलं नारायणं तथा ॥ २ ॥

पाने बस्तौ रुरोस्तैलं पेयं वा दशकाम्भसा ।

चन्दनं मधुकं पद्ममुशीरं नीलमुत्पलम् ॥ ३ ॥

क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याद्दाहशोथरुजापहः ।

पञ्चवल्कलकल्केन सघृतेन प्रलेपनम् ॥ ४ ॥

सर्वं पित्तहरं कार्यं रक्तजे रक्तमोक्षणम् ।

श्लेष्मवृद्धिं तूष्णवीर्यैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ ५ ॥

पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ।

स्विन्नं मेदःसमुत्थं तु लेपयेत्सुरसादिना ॥ ६ ॥

शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ।

संस्वेद्य मूत्रप्रभवां वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥ ७ ॥

सीवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद्व्रीहिमुखेन वै ।

शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा सीवनिमादहेत् ॥ ८ ॥

व्यत्यासाद्वा शिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ।

अङ्गुष्ठमध्ये त्वक् छित्त्वा दहेदङ्गविपर्यये ॥ ९ ॥

[p. 168-b ]

२रास्नायष्ट्यामृतैरण्डबलागोक्षुरसाधितः ।

क्वाथोऽन्त्रवृद्धिं हन्त्याशु रुबुतैलेन मिश्रितः ॥ १० ॥

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धपयोऽन्वितम् ।

आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिं जयेन्नरः ॥ ११ ॥

हरीतकीं मूत्रसिद्धां सतैलां लवणान्विताम् ।

प्रातः प्रातश्च सेवेत कफवातामयापहाम् ॥ १२ ॥

गोमूत्रसिद्धां रुबुतैलभृष्टां

हरीतकीं सैन्धवसंप्रयुक्ताम् ।

खादेन्नरः कोष्णजलानुपानां

निहति वृद्धिं चिरजां प्रवृद्धाम् ॥ १३ ॥

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रं पिबेत्प्रातरतन्द्रितः ।

कफवातोद्भवं हन्ति श्वयथुं वृषणोत्थितम् ॥ १४ ॥

सरलागुरुकुष्ठानि देवदारुमहौषधम् ।

मूत्रारणालसंयुक्तं शोथघ्नं कफवातनुत् ॥ १५ ॥

भृष्टो रुबुकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः ।

कृष्णासैन्धवसंयुक्तो वृद्धिरोगहरः परः ॥ १६ ॥

[p. 169-a ]

३गव्यं घृतं सैन्धवसंप्रयुक्तं

शम्बूकभाण्डे निहितं प्रयत्नात् ।

सप्ताहमादित्यकरैर्विपक्वं

निहन्ति कूरण्डमतिप्रवृद्धम् ॥ १७ ॥

ऐन्द्रीमूलभवं चूर्णं रुबुतैलेन मर्दितम् ।

त्र्यहाद्गोपयसा पीतं सर्ववृद्धिनिवारणम् ॥ १८ ॥

रुद्रजटामूललिप्ता करटव्यङ्कचर्मणा ।

बद्धा वृद्धिः शमं याति चिरजापि न संशयः ॥ १९ ॥

निष्पिष्टमारणालेन रूपिकामूलवल्कलम् ।

लेपो वृद्ध्यामयं हन्ति बद्धमूलमपि दृढम् ॥ २० ॥

वचासर्षपकल्केन प्रलेपो वृद्धिनाशनः ।

लज्जागृध्रमलाभ्यां च लेपो वृद्धिहरः परः ॥ २१ ॥

[p. 169-b ]

४मूलं बिल्वकपित्थयोररलुकस्याग्नेर्बृहत्योर्द्वयोः ।

श्यामापूतिकरञ्जशिग्रुकतरोर्विश्वौषधारुष्करम् ।

कृष्णाग्रन्थिकचव्यपञ्चलवणक्षाराजमोदान्वितं

पीतं काञ्जिककोष्णतोयमथितं चूर्णीकृतं ब्रध्ननुत् ॥ २२ ॥

अविक्षीरेण गोधूमकल्कं कुन्दुरुकस्य वा ।

प्रलेपनं सुखोष्णं स्याद्ब्रध्नशूलहरः परः ॥ २३ ॥

मृतमात्रे तु वै काके विशस्ते संप्रवेशयेत् ।

ब्रध्नं मुहूर्तं मेधावी तत्क्षणादरुजं भवेत् ॥ २४ ॥

अजाजी हपुषा कुष्टं गोधूमं बदराणि च ।

काञ्जिकेन समं पिष्ट्वा कुर्याद्ब्रध्नप्रलेपनम् ॥ २५ ॥

५सैन्धवं मदनं कुष्टं शताह्वां निचुलं वचाम् ।

ह्रीवेरं मधुकं भार्गी देवदारु सनागरम् ॥ २६ ॥

कट्फलं पौष्करं मेदां चविकं चित्रकं शठीम् ।

विडङ्गातिविषे श्यामां रेणुकां नलिनीं स्थिराम् ॥ २७ ॥

बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीरास्ने प्रपिष्य च ।

साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वातविकारनुत् ॥ २८ ॥

ब्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान् ।

आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात् ।

घृतं सौरेश्वरं योज्यं ब्रध्नवृद्धिनिवृत्तये ॥ २९ ॥

Adhikāra 40

[p. 170-a ]

१यवमुद्गपटोलानि कटु रुक्षं च भोजनम् ।

छर्दिं सरक्तमुक्तिं च गलगण्डे प्रयोजयेत् ॥ १ ॥

तण्डुलोदकपिष्टेन मूलेन परिलेपितः ।

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ २ ॥

सर्षपाञ्शग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान् ।

मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥ ३ ॥

गण्डानि ग्रन्थयश्चैव गलगण्डाः सुदारुणाः ।

प्रलेपात्तेन शाम्यन्ति विलयं यान्ति चाचिरात् ॥ ४ ॥

जीर्णकर्कारुकरसो बिडसैन्धवसंयुतः ।

नस्येन हन्ति तरुणं गलगण्डं न संशयः ॥ ५ ॥

जलकुम्भीकजं भस्म पक्वं गोमूत्रगालितम् ।

पिबेत्कोद्रवभक्ताशी गलगण्डप्रशान्तये ॥ ६ ॥

सूर्यावर्तरसोनाभ्यां गलगण्डोपनाहने ।

स्फोटास्रावैः शमं याति गलगण्डो न संशयः ॥ ७ ॥

[p. 170-b ]

२तिक्तालाबुफले पक्वे सप्ताहमुषितं जलम् ।

नद्यं वा गलगण्डघ्नं पानात्पथ्यानुसेविनः ॥ ८ ॥

कट्फलचूर्णान्तर्गल-

वर्षो गलगण्डमपहरति ।

घृतमिश्रं पीतमिव

श्वेतगिरिकर्णिकामूलम् ॥ ९ ॥

महिषीमूत्रविमिश्रं

लोहमलसंस्थितं घटे मासम् ।

अन्तर्धूमविदग्धं

लिह्यान्मधुनाथ गलगण्डे ॥ १० ॥

जिह्वायाः पार्श्वतोऽधस्ताच्छिरा द्वादश कीर्तिताः ।

तासां स्थूलशिरे द्वेऽधश्छिन्द्यात्ते च शनैः शनैः ॥ ११ ॥

बडिशेनैव संगृह्य कुशपत्रेण बुद्धिमान् ।

स्रुते रक्ते व्रणे तस्मिन्दद्यात्सगुडमार्द्रकम् ॥ १२ ॥

भोजनं चानभिष्यन्दि यूषः कौलत्थ इष्यते ।

कर्णयुग्मबहिःसन्धिमध्याभ्यासे स्थितं च यत् ॥ १३ ॥

उपर्युपरि तच्छिन्द्याद्गलगण्डे शिरात्रयम् ।

विडङ्गक्षारसिन्धूग्ररास्नाग्निव्योषदारुभिः ॥ १४ ॥

कटुतुम्बीफलरसैः कटुतैलं विपाचयेत् ।

चिरोत्थमपि नस्येन गलगण्डं निवारयेत् ॥ १५ ॥

[p. 171-a ]

३तैलं पिबेच्चामृतवल्लिनिम्ब-

हिंस्राह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः ।

सिद्धं बलाभ्यां च सदेवदारु

हिताय नित्यं गलगण्डरोगी ॥ १६ ॥

माक्षिकाढ्यः सकृत्पीतः क्वाथो वरुणमूलजः ।

गण्डमालां निहन्त्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १७ ॥

पिष्टा ज्येष्ठाम्बुना पेयाः काञ्चनारत्वचः शुभाः ।

विश्वभेषजसंयुक्ता गण्डमालापहाः पराः ॥ १८ ॥

आरग्वधशिफाक्षिप्रं पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा ।

सम्यङ्नस्यप्रलेपाभ्यां गण्डमालां समुद्धरेत् ॥ १९ ॥

गण्डमालामयार्तानां नस्यकर्मणि योजयेत् ।

निर्गुण्ड्याश्च शिफां सम्यग्वारिणा परिपेषिताम् ॥ २० ॥

४कोषातकीनां स्वरसेन नस्यं

तुम्ब्यास्तु वा पिप्पलिसंयुतेन ।

तैलेन वारिष्टभवेन कुर्या-

द्वचोपकुल्ये सह माक्षिकेण ॥ २१ ॥

ऐन्द्र्या वा गिरिकर्ण्या वा मूलं गोमूत्रयोगतः ।

गण्डमालां हरेत्पीतं चिरकालोत्थितामपि ॥ २२ ॥

अलम्बुषादलोद्भूतात्स्वरसाद्द्वे पले पिबेत् ।

अपच्या गण्डमालायाः कामलायाश्च नाशनः ॥ २३ ॥

गलगण्डगण्डमालाकूरण्डांश्च विनाशयेत् ।

पिष्टं ज्येष्ठाम्बुना मूलं लेपाद्ब्राह्मणयष्टिकम् ॥ २४ ॥

[p. 171-b ]

५अभ्यङ्गान्नाशयेनॄणां गण्डमालां सुदारुणाम् ।

छुच्छुन्दर्या विपक्वं तु क्षणात्तैलवरं ध्रुवम् ॥ २५ ॥

६गलगण्डापहं तैलं सिद्धं शाखोटकत्वचा ।

बिम्बाश्वमारनिर्गुण्डीसाधितं चापि नावनम् ॥ २६ ॥

७निर्गुण्डीस्वरसे चाथ लाङ्गलीमूलकल्कितम् ।

तैलं नस्यान्निहन्त्याशु गण्डमालां सुदारुणम् ॥ २७ ॥

८वनकार्पासिकामूलं तण्डुलैः सह योजितम् ।

पक्त्वा तु पूपिकां खादेदपचीनाशनाय तु ॥ २८ ॥

शोभाञ्जनं देवदारु काञ्जिकेन तु पेषितम् ।

कोष्णं प्रलेपतो हन्यादपचीमतिदुस्तराम् ॥ २९ ॥

सर्षपारिष्टपत्राणि दग्ध्वा भल्लातकैः सह ।

छागमूत्रेण संपिष्टमपचीघ्नं प्रलेपनम् ॥ ३० ॥

अश्वत्थकाष्ठं निचुलं गवां दन्तं च दाहयेत् ।

वराहमज्जसंयुक्तं भस्म हन्त्यपचीव्रणान् ॥ ३१ ॥

पार्ष्णिं प्रति द्वादश चाङ्गुलानि

मित्वेन्द्रबस्तिं परिवर्ज्य सम्यक् ।

विदार्य मत्स्याण्डनिभानि वैद्यो

निकृष्य जालान्यनलं विदध्यात् ॥ ३२ ॥

मणिबन्धोपरिष्टाद्वा कुर्याद्रेखात्रयं भिषक् ।

अङ्गुल्यान्तरितं सम्यगपचीनां प्रशान्तये ॥ ३३ ॥

[p. 172-a ]

दण्डोत्पलाभवं मूलं बद्धं पुष्येऽपचीं जयेत् ।

अपामार्गस्य वा छिन्द्याज्जिह्वातलगते शिरे ॥ ३४ ॥

९व्योषं विडङ्गं मधुकं सैन्धवं देवदारु च ।

तैलमेतैः शृतं नस्यात्कृच्छ्रामप्यपचीं जयेत् ॥ ३५ ॥

१०चन्दनं साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणी ।

एतैस्तैलं शृतं पीतं समूलामपचीं जयेत् ॥ ३६ ॥

११गुञ्जाहयारिश्यामाकसर्षपैर्मूत्रसाधितम् ।

तैलं तु दशधा पश्चात्कणालवणपञ्चकम् ॥ ३७ ॥

मरिचैश्चूर्णितैर्युक्तं सर्वावस्थागतां जयेत् ।

अभ्यङ्गादपचीमुग्रां वल्मीकार्शोऽर्बुदव्रणान् ॥ ३८ ॥

[p. 172-b ]

१२ग्रन्थिष्वामेषु कुर्वीत भिषक् शोथप्रतिक्रियां ।

पक्वानापाट्य संशोध्य रोपयेद्व्रणभेषजैः ॥ ३९ ॥

हिंस्रा सरोहिण्यमृता च भार्गी

श्यामाकबिल्व्यगुरुकृष्णगन्धाः ।

गोपित्तपिष्टाः सह तालपर्ण्या

ग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥ ४० ॥

जलात्मकाः पित्तकृते हितास्तु

क्षीरोदकाभ्यां परिसेचनं च ।

काकोलिबर्गस्य तु शीतलानि

पिबेत्कषायाणि सशर्कराणि ॥ ४१ ॥

द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वापि

चूर्णं पिबेद्वापि हरीतकीनाम् ।

मधूकजम्ब्वर्जुनवेतसानां

त्वग्भिः प्रदेहानवतारयेच्च ॥ ४२ ॥

कृतेषु दोषेषु यथानुपूर्वा

ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु ।

स्विन्ने च विम्लापनमेव कुर्या-

दङ्गुष्ठरेणुदृषदीसुतैश्च ॥ ४३ ॥

१३विकङ्कतारग्वधकाकणन्ती-

काकादनीतापसवृक्षमूलैः ।

आलेपयेदेनमलाबुभार्गी-

करञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥ ४४ ॥

दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः ।

भल्लातकास्थिकासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि ॥ ४५ ॥

[p. 173-a ]

ग्रन्थ्यर्बुदादिजिल्लेपो मातृवाहककीटजः ।

सर्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः ।

प्रलेपो विहितस्तीक्ष्णो हन्ति ग्रन्थ्यर्बुदादिकान् ॥ ४६ ॥

१४ग्रन्थीनमर्मप्रभवानपक्वा-

नुद्धृत्य वाग्निं विदधीत वैद्यः ।

क्षारेण वै तान्प्रतिसारयेत्तु

संलिख्य संलिख्य यथोपदेशम् ॥ ४७ ॥

ग्रन्थ्यर्बुदानां न यतो विशेषः

प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः ।

ततश्चिकित्सेद्भिषगर्बुदानि

विधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥ ४८ ॥

वातार्बुदे चाप्युपनाहनानि

स्निग्धैश्च मांसैरथ वेसवारैः ।

स्वेदं विदध्यात्कुशलस्तु नाड्या

शृङ्गेण रक्तं वहुशो हरेच्च ॥ ४९ ॥

स्वेदोपनाहा मृदवस्तु पथ्याः

पित्तार्बुदे कायविरेचनानि ।

विघृष्य चोदुम्बरशाकगोजी-

पत्रैर्भृशं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्पेत् ॥ ५० ॥

श्लक्ष्णीकृतैः सर्जरसप्रियङ्गु-

पतङ्गलोध्रार्जुनयष्टिकाह्वैः ॥ ५१ ॥

लेपनं शङ्खचूर्णेन सह मूलकभस्मना ।

कफार्बुदापहं कुर्याद्ग्रन्थ्यादिषु विशेषतः ॥ ५२ ॥

[p. 173-b ]

१५निष्पावपिण्याककुलत्थकल्कै-

र्मांसप्रगाढैर्दधिमर्दितैश्च ।

लेपं विदध्यात्क्रिमयो यथात्र

मुञ्चन्त्यपत्यान्यथ मक्षिका वा ॥ ५३ ॥

अल्पावशिष्टं क्रिमिभिः प्रजग्धं

लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पश्चात् ।

यदल्पमूलं त्रपुताम्रसीसैः

संवेष्ट्य पत्रैरथ वायसैर्वा ॥ ५४ ॥

क्षाराग्निशस्त्राण्यवतारयेच्च

मुहुर्मुहुः प्राणमवेक्ष्यमाणः ।

यदृच्छया चोपगतानि पाकं

पाकक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् ॥ ५५ ॥

उपोदिका रसाभ्यक्तास्तत्पत्रपरिवेष्टिताः ।

प्रणश्यन्त्यचिरान्नृणां पीडकार्बुदजातयः ॥ ५६ ॥

उपोदिका काञ्जिकतक्रपिष्टा

तयोपनाहो लवणेन मिश्रः ।

दृष्टोऽर्बुदानां प्रशमाय कैश्चि-

द्दिने दिने वा त्रिषु मर्मजानाम् ॥ ५७ ॥

लेपोऽर्बुदजिद्रम्भामोचकभस्मतुषशङ्खचूर्णकृतः ।

सरटरुधिरार्द्रकगन्धकयवविडङ्गनागरैर्वाथ ॥ ५८ ॥

स्नुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च ।

सीसकेनाथ लवणैः पिण्डारकफलेन वा ॥ ५९ ॥

हरिद्रालोध्रपत्तुङ्गगृहधूममनःशिलाः ।

मधुप्रगाढो लेपोऽयं मेदोऽर्बुदहरः परः ॥ ६० ॥

एतामेव क्रियां कुर्यादशेषां शर्करार्बुदे ॥ ६१ ॥

Adhikāra 41

[p. 174-a ]

१लङ्घनालेपनस्वेदरेचनै रक्तमोक्षणैः ।

प्रायः श्लेष्महरैरुष्णैः श्लीपदं समुपाचरेत् ॥ १ ॥

धूस्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ।

प्रलेपः श्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् ॥ २ ॥

निष्पिष्टमारनालेन रूपिकामूलवल्कलम् ।

प्रलेपाच्छ्लीपदं हन्ति बद्धमूलमथो द्वढम् ॥ ३ ॥

पिण्डारकतरुसम्भब-

बन्दाकशिफा जयति सर्पिषा पीता ।

श्लीपदमुग्रं नियतं

बद्ध्वा सूत्रेण जङ्घायाम् ॥ ४ ॥

[p. 174-b ]

हितश्चालेपने नित्यं चित्रको देवदारु वा ।

सिद्धार्थशिग्रुकल्को वा सुखोष्णो मूत्रपेषितः ॥ ५ ॥

स्नेहस्वेदोपनाहांश्च श्लीपदेऽनिलजे भिषक् ।

कृत्वा गुल्फोपरि शिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ॥ ६ ॥

गुल्फस्याधः शिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे ।

पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात्पित्तार्बुदविसर्पवत् ॥ ७ ॥

मञ्जिष्ठां मधुकं रास्नां सहिंस्रां सपुनर्नवाम् ।

पिष्ट्वारणालैर्लेपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ ८ ॥

शिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लेष्मश्लीपदे ।

मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ॥ ९ ॥

पिबेत्सर्षपतैलेन श्लीपदानां निवृत्तये ।

पूतीकरञ्जच्छदजं रसं वापि यथाबलम् ॥ १० ॥

२अनेनैव विधानेन पुत्रजीवकजं रसम् ।

काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं मूत्रैर्वा वृद्धदारजम् ॥ ११ ॥

रजनीं गुडसंयुक्तां गोमूत्रेण पिबेन्नरः ।

वर्षोत्थं श्लीपदं हन्ति दद्रुकुष्ठं विशेषतः ॥ १२ ॥

[p. 175-a ]

गन्धर्वतैलभृष्टां हरीतकीं गोजलेन यः पिबति ।

श्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरात्रेण ॥ १३ ॥

धान्याम्लं तैलसंयुक्तं कफवातविनाशनम् ।

दीपनं चामदोषघ्नमेतच्छ्लीपदनाशनम् ॥ १४ ॥

गोधावतीमूलयुक्तां खादेन्माषेण्डरीं नरः ।

जयेच्छ्लीपदकोपोत्थं ज्वरं सद्यो न संशयः ॥ १५ ॥

श्लीपदघ्नो रसोऽभ्यासाद्गुडूच्यास्तैलसंयुतः ।

त्रिकटु त्रिफला चव्यं दार्वीवरुणगोक्षुरम् ॥ १६ ॥

अलम्बुषां गुडूचीं च समभागानि चूर्णयेत् ।

सर्वेषां चूर्णमाहृत्य वृद्धदारस्य तत्समम् ॥ १७ ॥

काञ्जिकेन च तत्पेयमक्षमात्रं प्रमाणतः ।

जीर्णे चापरिहारं स्याद्भोजनं सर्वकामिकम् ॥ १८ ॥

नाशयेच्छ्लीपदं स्थौल्यमामवातं सुदारुणम् ।

गुल्मकुष्ठानिलहरं वातश्लेष्मज्वरापहम् ॥ १९ ॥

३पिप्पलीत्रिफलादारुनागरं सपुनर्नवम् ।

भागैर्द्विपलिकैरेषां तत्समं वृद्धदारकम् ॥ २० ॥

काञ्जिकेन पिबेच्चूर्णं कर्षमात्रं प्रमाणतः ।

जीर्णे चापरिहारं स्याद्भोजनं सर्वकामिकम् ॥ २१ ॥

[p. 175-b ]

श्लीपदं वातरोगांश्च हन्यात्प्लीहानमेव च ।

अग्निं च कुरुते घोरं भस्मकं च नियच्छति ॥ २२ ॥

४कृष्णाचित्रकदन्तीनां कर्षमर्धपलं परम् ।

विंशतिश्च हरीतक्यो गुडस्य तु पलं द्वयम् ।

मधुना मोदकं खादेच्छ्लीपदं हन्ति दुस्तरम् ॥ २३ ॥

५सुरसां देवकाष्ठं च त्रिकटु त्रिफले तथा ।

लवणान्यथ सर्वाणि विडङ्गान्यथ चित्रकम् ॥ २४ ॥

चविका पिप्पलीमूलं गुग्गुलुर्हपुषा वचा ।

यवाग्रजं च पाठा च शट्येला वृद्धदारुकम् ॥ २५ ॥

कल्कैश्च कार्षिकैरेभिर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

दशमूलीकषायेण धान्ययूषद्रवेण च ॥ २६ ॥

दधिमण्डसमायुक्तं प्रस्थं प्रस्थं पृथक् पृथक् ।

पक्वं स्वादुघृतं कल्कात्पिबेत्कर्षत्रयं हविः ॥ २७ ॥

श्लीपदं कफवातोक्तं मांसरक्ताश्रितं च यत् ।

मेदश्रितं च पित्तोत्थं हन्यादेव न संशयः ॥ २८ ॥

अपचीं गण्डमालां च अन्त्रवृद्धिं तथार्बुदम् ।

नाशयेद्ग्रहणीदोषं श्वयथुं गुदजानि च ॥ २९ ॥

परमग्निकरं हृद्यं कोष्ठक्रिमिविनाशनम् ।

घृतं सौरेश्वरं नाम श्लीपदं हन्ति सेवितम् ।

जीवकेन कृतं ह्येतद्रोगानीकविनाशनम् ॥ ३० ॥

[p. 176-a ]

६विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रके तथा ।

भद्रदार्व्येलकाख्येषु सर्वेषु लवणेषु च ।

तैलं पक्वं पिबेद्वापि श्लीपदानां निवृत्तये ॥ ३१ ॥

Adhikāra 42

१जलौकापातनं शस्तं सर्वस्मिन्नेव विद्रधौ ।

मृदुर्विरेको लघ्वन्नं स्वेदः पित्तोत्तरं विना ॥ १ ॥

वातघ्नमूलकल्कैस्तु वसातैलघृतप्लुतैः ।

सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ॥ २ ॥

स्वेदोपनाहाः कर्तव्याः शिग्रुमूलसमन्विताः ।

यवगोधूममुद्गैश्च सिद्धापिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ ३ ॥

विलीयते क्षणेनैवमपक्वश्चैव विद्रधिः ।

पुनर्नवादारुविश्वदशमूलाभयाम्भसा ॥ ४ ॥

गुग्गुलुं रुबुतैलं वा पिबेन्मारुतविद्रधौ ।

पैत्तिकं शर्करालाजा मधुकैः शारिवायुतैः ॥ ५ ॥

प्रदिह्यात्क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ।

पिबेद्वा त्रिफलाक्वाथं त्रिवृत्कल्काक्षसंयुतम् ॥ ६ ॥

पञ्चवल्कलकल्केन घृतमिश्रेण लेपनम् ।

यष्ट्याह्वशारिवादूर्वानलमूलैः सचन्दनैः ॥ ७ ॥

[p. 176-b ]

क्षीरपिष्टैः प्रलेपस्तु पित्तविद्रधिशान्तये ।

इष्टका सिकतालोहगोशकृत्तुषपांशुभिः ॥ ८ ॥

मूत्रपिष्टैश्च सततं स्वेदयेत् च्छ्लेष्मविद्रधिम् ।

दशमूलकषायेण सस्नेहेन रसेन वा ॥ ९ ॥

शोथं व्रणं वा कोष्णेन सशूलं परिषेचयेत् ।

त्रिफलाशिग्रुवरुणदशमूलाम्भसा पिबेत् ॥ १० ॥

गुग्गुलुं मूत्रयुक्तं वा विद्रधौ कफसम्भवे ।

पित्तविद्रधिवत्सर्वां क्रियां निरवशेषतः ॥ ११ ॥

विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ।

शोभाञ्जनकनिर्यूहो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः ॥ १२ ॥

अचिरं विद्रधिं हन्ति प्रातःप्रातर्निषेवितः ।

शिग्रुमूलं जले धौतं दरपिष्टं प्रगालयेत् ॥ १३ ॥

तद्रसं मधुना पीत्वा हन्त्यन्तर्विद्रधिं नरः ।

श्वेतवर्षाभुवो मूलं मूलं वरुणकस्य च ॥ १४ ॥

जलेन क्वथितं पीतमपक्वं विद्रधिं जयेत् ।

वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते ।

उषकादिप्रतीवापं पिबेत्संशमनाय वै ॥ १५ ॥

शमयति पाठामूलं

क्षौद्रयुतं तण्डुलाम्भसा पीतम् ।

अन्तर्भूतं विद्रधि-

मुद्धतमाश्वेव मनुजस्य ॥ १६ ॥

अपक्वे त्वेतदुद्दिष्टं पक्वे तु व्रणवत्क्रिया ॥ १७ ॥

स्रुतेऽप्यूर्ध्वमधश्चैव मैरेयाम्लसुरासवैः ।

पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुरसोऽथवा ॥ १८ ॥

प्रियङ्गुधातकीलोध्रं कट्फलं तिलिशत्वचम् ।

एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधौ रोपणं परम् ॥ १९ ॥

Adhikāra 43

[p. 177-a ]

१आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् ।

[p. 177-b ]

तृतीयमुपनाहं च चतुर्थीं पाटनक्रियाम् ॥ १ ॥

पञ्चमं शोधनं चैव षष्ठं रोपणमिष्यते ।

एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमो वैकृतापहः ॥ २ ॥

मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च भद्रदारुमहौषधम् ।

अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपो वातशोथहा ॥ ३ ॥

कल्कः काञ्जिकसम्पिष्टः स्निग्धः शाखोटकत्वचः ।

सुपर्ण इव नागानां रक्तशोथविनाशनः ॥ ४ ॥

दूर्वा च नलमूलं च मधुकं चन्दनं तथा ।

शीतलाश्च गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोथहा ॥ ५ ॥

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः ।

ससर्पिष्कैः प्रलेपः स्याच्छोथनिर्वापणः स्मृतः ॥ ६ ॥

आगन्तौ शोणितोत्थे च एष एव क्रियाक्रमः ।

अजगन्धाश्वगन्धा च काला सरलया सह ॥ ७ ॥

एकेशिकाजशृङ्गी च प्रलेपः श्लेष्मशोथहा ।

पुनर्नवाशिग्रुदारुदशमूलमहौषधैः ॥ ८ ॥

कफवातकृते शोथे लेपः कोष्णो विधीयते ।

न रात्रौ लेपनं दद्याद्दत्तं च पतितं तथा ॥ ९ ॥

न च पर्युषितं शुष्यमाणं नैवावधारयेत् ।

शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति ॥ १० ॥

न चापि मुखमालिम्पेत्तेन दोषः प्रसिच्यते ।

स्थिरान्मन्दरुजः शोथान्स्नेहैर्वातकफापहैः ॥ ११ ॥

अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या ततः शनैः ।

विम्लापनार्थं मृद्गीयात्तलेताङ्गुष्ठकेन वा ॥ १२ ॥

रक्तावसेचनं कुर्यादादावेव विचक्षणः ।

शोथे महति संबद्धे वेदनावति च व्रणे ॥ १३ ॥

[p. 178-a ]

२यो न याति शमं लेपस्वेदसेकापतर्पणैः ।

सोऽपि नाशं व्रजत्याशु शोथः शोणितमोक्षणात् ॥ १४ ॥

एकतश्च क्रियाः सर्वा रक्तमोक्षणमेकतः ।

रक्तं हि व्यम्लतां याति तच्चेन्नास्ति न चास्ति रुक् ॥ १५ ॥

स चेदेवमुपाक्रान्तः शोथो न प्रशमं व्रजेत् ।

तस्योपनाहैः पक्वस्य पाटनं हितमुच्यते ॥ १६ ॥

तैलेन सर्पिषा वापि ताभ्यां वा शक्तुपिण्डिका ।

सुखोष्णः शोथपाकार्थमुपनाहः प्रशस्यते ॥ १७ ॥

सतिला सातसीबीजा दध्यम्लाशक्तुपिण्डिका ।

सकिण्वकुष्ठलवणा शस्ता स्यादुपनाहने ॥ १८ ॥

बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि ।

मर्मोपरि च जाते च पक्वे शोथे च दारुणे ।

गवां दन्तं जले घृष्टं न्विदुमात्रं प्रलेपयेत् ॥ १९ ॥

अत्यन्तकठिने चापि शोथे पाचनभेदनम् ।

कटुतैलान्वितैर्लेपात्सर्पनिर्मोकभस्मभिः ॥ २० ॥

चयः शाम्यति गण्डस्य प्रकोपः स्फुटति द्रुतम् ।

चिरबिल्वाग्निकौ दन्ती चित्रको हयमारकः ॥ २१ ॥

कपोतकङ्कगृध्राणां पुरीषाणि च दारणम् ।

क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणः परः ॥ २२ ॥

द्रव्याणां पिच्छिलानां तु त्वङ्मूलानि प्रपीडनम् ।

यवगोधूममाषाणां चूर्णानि च समासतः ॥ २३ ॥

ततः प्रक्षालनं क्वाथः पटोलीनिम्बपत्रजः ।

अविशुद्धे विशुद्धे च न्यग्रोधादित्वगुद्भवः ॥ २४ ॥

[p. 178-b ]

पञ्चमूलद्वयं वाते न्यग्रोधादिश्च पैत्तिके ।

आरग्वधादिको योज्यः कफजे सर्वकर्मसु ॥ २५ ॥

३तिलकल्कः सलवणो द्वे हरिद्रे त्रिवृद्धृतम् ।

मधुकं निम्बपत्राणि लेपः स्याद्व्रणशोधनः ॥ २६ ॥

४निम्बपत्रं तिला दन्ती त्रिवृत्सैन्धवमाक्षिकम् ।

[p. 179-a ]

दुष्टव्रणप्रशमनो लेपः शोधनकेसरी ॥ २७ ॥

एकं वा शारिवामूलं सर्वव्रणविशोधनम् ।

पटोलं तिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाह्वयम् ॥ २८ ॥

निम्बपत्राणि चालेपः सपटुव्रणशोधनः ।

त्रिफलाखदिरो दार्वीन्यग्रोधादिबला कुशाः ॥ २९ ॥

निम्बकोलकपत्राणि कषायः शोधने हितः ।

अनेन पूतिमांसानां मांसस्थानमरोहताम् ॥ ३० ॥

कल्कः संरोपणः कार्यस्तिलानां मधुकान्वितः ।

निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः ॥ ३१ ॥

पूर्वाभ्यां सर्पिषा वापि युक्तश्चाप्युपरोहणः ।

निम्बपत्रतिलैः कल्को मधुना क्षतशोधनः ।

रोपणः सर्पिषा युक्तो यवकल्केऽप्ययं विधिः ॥ ३२ ॥

निम्बपत्रघृतक्षौद्रदार्वीमधुकसंयुता ।

वर्तिस्तिलानां कल्को वा शोथयेद्रोपयेद्व्रणम् ॥ ३३ ॥

५सप्तदलदुग्धकल्कः

शमयति दुष्टव्रणं प्रलेपेन ।

मधुयुक्ता शरपुङ्खा

सर्वब्रणरोपणी कथिता ॥ ३४ ॥

[p. 179-b ]

मानुषशिरः कपालं

तदस्थि वा लेपयेत मूत्रेण ।

रोपणमिदं क्षतानां

योगशतैरप्यसाध्यानाम् ॥ ३५ ॥

व्रणान्विशोधयेद्वर्त्या सूक्ष्मास्यान्मर्मसन्धिगान् ।

अभयात्रिवृतादन्तीलाङ्गलीमधुसैन्धवैः ॥ ३६ ॥

सुषवीपत्रपत्तूरकर्णमोटकुठेरकाः ।

पृथगेते प्रलेपेन गम्भीरव्रणरोपणाः ॥ ३७ ॥

पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा शुक्तिचूर्णसमन्वितैः ।

धातकीचूर्णलोध्रैर्वा तथा रोहन्ति ते व्रणाः ॥ ३८ ॥

सदाहा वेदनावन्तो व्रणा ये मारुतोत्तराः ।

तेषां तिलानुमांश्चैव भृष्टान्पयसि निर्वृतान् ॥ ३९ ॥

तेनैव पयसा पिष्ट्वा दद्यादालेपनं भिषक् ।

वातादिभूतान्सास्रावान्धूपयेदुग्रवेदनान् ॥ ४० ॥

यवाज्यभूर्जमदनश्रीवेष्टकसुराह्वयैः ।

श्रीवासगुग्गुल्वगुरुशालनिर्यासधूपिताः ॥ ४१ ॥

कठिनत्वं व्रणा यान्ति नश्यन्त्युग्राश्च वेदनाः ॥ ४२ ॥

तिलाः पयः सिता क्षौद्रं तैलं मधुकचन्दनम् ।

लेपेन शोथरुग्दाहरक्तं निर्वापयेद्व्रणान् ॥ ४३ ॥

पित्तविद्रधिवीसर्पशमनं लेपनादिकम् ।

अग्निदग्धे व्रणे सम्यक्प्रयुञ्जीत चिकित्सकः ॥ ४४ ॥

महाराष्ट्रिजटालेपो दग्धपिष्टावचूर्णितम् ।

जीर्णगेहतृणाच्चूर्णं दग्धव्रणहितं मतम् ॥ ४५ ॥

[p. 180-a ]

६जीवककल्कं पश्चा-

त्सिक्थकसर्जरसमिश्रितं हरति ।

घृतमभ्यङ्गात्पावक-

दग्धो दुःखं क्षणार्धेन ॥ ४६ ॥

अन्तर्दग्धकुठारको दहनजं लेपान्निहन्ति व्रण-

मश्वत्थस्यविशुष्कवल्कलकृतं चूर्णं तथा गुण्डनात्

अभ्यङ्गाद्विनिहन्तितैलमखिलं गण्डूपदैः साधितं

पिष्ट्वा शाल्मलितूलकैर्जलगता लेपात्तथा वालुकाः ॥ ४७ ॥

सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ।

यष्टीमधुककल्केन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा ॥ ४८ ॥

बुद्ध्वागन्तुव्रणं वैद्यो घृतं क्षौद्रसमन्वितम् ।

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् ॥ ४९ ॥

कान्तक्रमुकमेकं सुश्लक्ष्णं गव्यसर्पिषा पिष्टम् ।

शमयति लेपान्नियतं व्रणमागन्तूद्भवं न सन्देहः ॥ ५० ॥

अपामार्गस्य संसिक्तं पत्रोत्थेन रसेन वा ।

सद्यो व्रणेषु रक्तं तु प्रवृत्तं परितिष्ठति ॥ ५१ ॥

कर्पूरपूरितं बद्धं सघृतं संप्ररोहति ।

सद्यः शस्त्रक्षतं पुंसां व्यथापाकविवर्जितम् ॥ ५२ ॥

शरपुङ्खा काकजङ्घा प्रसूत महिषीमलम् ।

लज्जा च सद्यस्कव्रणघ्नं पृथगेव तु ॥ ५३ ॥

शुनो जिह्वाकृतश्चूर्णः सद्यः क्षतविरोहणः ।

चक्रतैलं क्षते विद्धे रोपणं परमं मतम् ॥ ५४ ॥

यवक्षारं भक्षयित्वा पिण्डं दद्याद्व्रणोपरि ।

शृंगालकोलिमूलेन नष्टशैलं विनिःसरेत् ॥ ५५ ॥

लाङ्गलीमूललेपाद्वा गवाक्षीमूलतस्तथा ।

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च ॥ ५६ ॥

[p. 180-b ]

७कषायशीतमधुराः स्निग्धा लेपादयो हिताः

आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते ॥ ५७ ॥

पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयः ।

क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्राश्मभिदा कृतः ॥ ५८ ॥

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्रावयेदसृक् ।

यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च ॥ ५९ ॥

भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम् ।

अत्यर्थमस्रं स्रवति प्रायशो यत्र वीक्षते ॥ ६० ॥

ततो रक्तक्षयाद्वायौ कुपितेऽतिरुजाकरे ।

स्नेहपानं परीषेकं स्नेहलेपोपनाहनम् ॥ ६१ ॥

[p. 181-a ]

स्नेहबस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधिताम् ।

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्यो व्रणहितो विधिः ॥ ६२ ॥

सप्ताहात्परतः कुर्याच्छारीरव्रणवत्क्रियाम् ।

करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन् ॥ ६३ ॥

कलायविदलीपत्रं कोषाम्रास्थि च पूरणात् ।

सुरसादिरसैः सेको लेपनः स्वरसेन वा ॥ ६४ ॥

निम्बसम्पाकजात्यर्कसप्तपर्णाश्वमारकाः ।

क्रिमिघ्ना मूत्रसंयुक्ताः सेका लेपनधावनैः ॥ ६५ ॥

प्रक्षाल्य मांसपेष्या वा क्रिमीनपहरेद्व्रणान् ।

लशुनेनाथवा दद्याल्लेपनं क्रिमिनाशनम् ॥ ६६ ॥

८ये क्लेदपाकस्रुतिगन्धवन्तो

व्रणा महान्तः सरुजः सशोथाः ।

प्रयान्ति ते गुग्गुलुमिश्रितेन

पीतेन शान्तिं त्रिफलारसेन ॥ ६७ ॥

[p. 181-b ]

९त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः ।

निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रणशोधनरोपणः ॥ ६८ ॥

अमृतागुग्गुलुः शस्तो हितं तैलं च वज्रकम् ।

विडङ्गत्रिफलाव्योषचूर्णं गुग्गुलुना समम् ॥ ६९ ॥

सर्पिषा वटकीकृत्वा खादेद्वा हितभोजनः ।

दुष्टव्रणापचीमेहकुष्ठनाडीव्रणापहः ॥ ७० ॥

१०अमृतापटोलमूल-

त्रिफलात्रिकटुक्रिमिघ्नानाम् ।

समभागानां चूर्णं

सर्वसमो गुग्गुलोर्भागः ॥ ७१ ॥

प्रतिवासरमेकैकां

खादेदक्षणप्रमाणाम् ।

जेतुं व्रणान्वातासृ-

ग्गुल्मोदरश्वयथुरोगादीन् ॥ ७२ ॥

११जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादार्वीनिशाशा-

रिवामञ्जिष्ठाभयतुत्थसिक्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजैः

समैः सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः

स्राविणो गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः

शुष्यन्ति रोहन्ति च ॥ ७३ ॥

[p. 182-a ]

१२गौरा हरिद्रा मञ्जिष्ठा मांसी मधुकमेव च ।

प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं भद्रमुस्तं सचन्दनम् ॥ ७४ ॥

जातीनिम्बपटोलं च करञ्जं कटुरोहिणी ।

मधूच्छिष्टं समधुकं महामेदा तथैव च ॥ ७५ ॥

पञ्चवल्कलतोयेन घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

एष गौरो महावीर्यः सर्वब्रणविशोधनः ॥ ७६ ॥

आगन्तुः सहजाश्चैव सुचिरोत्थाश्च ये व्रणाः ।

विषमामपि नाडीं च शोधयेच्छीघ्रमेव च ॥ ७७ ॥

गौराद्यं जातिकाद्यं च तैलमेवं प्रसाध्यते ।

तैलं सूक्ष्मानने दुष्टे व्रणे गम्भीर एव च ॥ ७८ ॥

१३नक्तमालस्य पत्राणि वरुणानि फलानि च ।

सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा ॥ ७९ ॥

द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ।

मञ्जिष्ठा चन्दनोशीरमुत्पलं शारिवे त्रिवृत् ।

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८० ॥

दुष्टव्रणप्रशमनं तथा नाडीविशोधनम् ।

सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिहेष्यते ॥ ८१ ॥

[p. 182-b ]

१४प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ।

सहरिद्रैः शृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् ॥ ८२ ॥

१५तिक्तासिक्थनिशायष्टीनक्ताह्वफलपल्लवैः ।

पटोलमालतीनिम्बपत्रैर्व्रण्यं घृतं पचेत् ॥ ८३ ॥

१६सिन्दूरकुष्ठविषहिङ्गुरसोनचित्र

बाणाङ्घ्रिलाङ्गलिककल्कविपक्वतैलम् ।

प्रासादमन्त्रयुतफूत्कृतनुन्नफेनो

दुष्टव्रणप्रशमनो विपरीतमल्लः ॥ ८४ ॥

खङ्गाभिघातगुरुगण्डमहोपदंश-

नाडीव्रणव्रणविचर्चिककुष्ठपामाः ।

एतान्निहन्ति विपरीतकमल्लनाम

तैलं यथेष्टशयनासनभोजनस्य ॥ ८५ ॥

१७कुठारकात्पलशतं साधयेल्लल्वनेऽम्भसि ।

तेन पादावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८६ ॥

कल्कैः कुठारापामार्गप्रोष्ठिकामक्षिकायुतैः ॥ ८७ ॥

[p. 183-a ]

१८प्रपौण्डरीकं मधुकं काकोल्यौ द्वे सचन्दने ।

सिद्धमेभिः समं तैलं तत्परं व्रणरोपणम् ॥ ८८ ॥

१९दूर्वास्वरससिद्धं वा तैलं कम्पिल्लकेन च ।

दार्वीत्वचश्च कल्केन प्रधानं रोपणं व्रणे ॥ ८९ ॥

येनैव विधिना तैलं घृतं तेनैव साधयेत् ।

रक्तपित्तोत्तरं ज्ञात्वा सर्पिरेवावपाचयेत् ॥ ९० ॥

२०मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।

सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमिष्यते ॥ ९१ ॥

२१सिद्धं कषायकल्काभ्यां पाटल्याः कटुतैलकम् ।

दग्धव्रणरुजास्रावदाहविस्फोटनाशनम् ॥ ९२ ॥

२२चन्दनं घटशुङ्गं च मञ्जिष्ठा मधुकं तथा ।

प्रपौण्डरीकं मूर्वा च पतङ्गं धातकी तथा ॥ ९३ ॥

एभिस्तैलं विपक्तव्यं सर्पिः क्षीरसमन्वितम् ।

अग्निदग्धव्रणेष्विष्टं म्रक्षणाद्रोपणं परम् ॥ ९४ ॥

[p. 183-b ]

२३मनःशिलाले मञ्जिष्ठा सलाक्षारजनीद्वयम् ।

प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः ॥ ९५ ॥

अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च ।

प्रलेपः कुरुते कार्ष्ण्यं सर्व एव नवत्वचि ॥ ९६ ॥

कालीयकलताम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः ।

लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परः ॥ ९७ ॥

चतुष्पदां हि त्वग्रोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना ।

तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुनः ।

व्रणग्रन्थिं ग्रन्थिवच्च जयेत्क्षारेण वा भिषक् ॥ ९८ ॥

Adhikāra 44

१नाडीनां गतिमन्विष्य शस्त्रेणापाट्य शास्त्रवित्

सर्वव्रणक्रमं कुर्याच्छोधनं रोपणादिकम् ॥ १ ॥

नाडीं वातकृतां साधुपाटितां लेपयेद्भिषक् ।

प्रत्यक्पुष्पीफलयुतैस्तिलैः पिष्टैः प्रलेपयेत् ।

पैत्तिकीं तिलमञ्जिष्ठानागदन्तीनिशायुगैः ॥ २ ॥

श्लेष्मिकीं तिलयष्ट्याह्वनिकुम्भारिष्टसैन्धवैः ।

शल्यजां तिलमध्वाज्यैर्लेपयेच्छिन्नशोधिताम् ॥ ३ ॥

[p. 184-a ]

आरग्वधनिशाकालाचूर्णाज्यक्षौद्रसंयुता ।

मूत्रवर्तिर्व्रणे योज्या शोधनी गतिनाशिनी ॥ ४ ॥

घोण्टाफलत्वङ्मदनात्फलानि

पूगस्य च त्वक् लवणं च मुख्यम् ।

स्नुह्यर्कदुग्धेन सहैष कल्को

वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीम् ॥ ५ ॥

वर्तीकृतं माक्षिकसंप्रयुक्तं

नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ।

दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं

तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति ॥ ६ ॥

जात्यर्कसम्पाककरं च दन्ती-

सिन्धूत्थसौवर्चलयावशूकैः ।

वर्तिः कृता हन्त्यचिरेण नाडी

स्नुक्क्षीरपिष्टा सह माक्षिकेण ॥ ७ ॥

माहिषदधिकोद्रवान्न-

मिश्रितं हरति चिरविरूढां च ।

भुक्तं कङ्गुनिकामू-

लचूर्णमतिदारुणां नाडीम् ॥ ८ ॥

[p. 184-b ]

२कृशदुर्बलभीरूणां गतिर्मर्माश्रिता च या ।

क्षारसूत्रेण तां छिन्द्यान्न शस्त्रेण कदाचन ॥ ९ ॥

एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् ।

सूचीं विदध्यादभ्यन्ते चोन्नाम्य चाशु निर्हरेत् ॥ १० ॥

सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् ।

ततः क्षीणबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत् ॥ ११ ॥

क्षाराक्तं मतिमान्वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः ।

भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ॥ १२ ॥

अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् ।

सूचीभिर्यववक्राभिराचितं श्वासमन्ततः ॥ १३ ॥

मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम् ।

३गुग्गुलुत्रिफलाव्योषैः समांसैराज्ययोजितः ।

नाडीदुष्टव्रणशूलभगन्दरविनाशनः ॥ १४ ॥

४सर्जिकासिन्धुदन्त्यग्निरूपिकानलनीलिका ।

स्वरमञ्जरीबीजेषु तैलं गोमूत्रपाचितम् ।

दुष्टव्रणप्रशमनं कफनाडीव्रणापहम् ॥ १५ ॥

[p. 185-a ]

५कुम्भीकखर्जूरकरित्थबिल्व-

वनस्पतीनां तु शलाटुवर्गे ।

कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैल-

मावाप्य मुस्तं सरलं प्रियङ्गुम् ॥ १६ ॥

सौगन्धिकामोचरसाहिपुष्प-

लोध्राणि दत्वा खलु धातकीं च ।

एतेन शल्यप्रभवा हि नाडी

रोहेद्व्रणो वै मुखमाशु चैव ॥ १७ ॥

६भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन

सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च ।

स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं

नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च ॥ १८ ॥

७समूलपत्रां निर्गुण्डीं पीडयित्वा रसेन तु ।

तेन सिद्धं समं तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् ॥ १९ ॥

हितं पामापचीनां तु पानाभ्यञ्जननावनैः ।

विविधेषु च स्फोटेषु तथा सर्वव्रणेषु च ॥ २० ॥

[p. 185-b ]

८हंसपादारिष्टपत्रं जातीपत्रं ततो रसैः ।

तत्कल्कैर्विपचेत्तैलं नाडीव्रणविरोहणम् ॥ २१ ॥

Adhikāra 45

१गुदस्य श्वयथुं ज्ञात्वा विशोष्य शोधयेत्ततः ।

रक्तावसेचनं कार्यं यथा पाकं न गच्छति ॥ १ ॥

वटपत्रेष्टकाशुण्ठीगुडूच्यः सपुनर्नवाः ।

सुपिष्टाः पीडकारम्भे लेपः शस्तो भगन्दरे ॥ २ ॥

पीडकानामपक्वानामपतर्पणपूर्वकम् ।

कर्म कुर्याद्विरेकान्तं भिन्नानां वक्ष्यते क्रियाम् ॥ ३ ॥

एषणीपाटनं क्षारवह्निदाहादिकं क्रमम् ।

विधाय व्रणवत्कार्यं यथादोषं यथाक्रमम् ॥ ४ ॥

त्रिवृत्तिलानागदन्तीमञ्जिष्ठा सह सर्पिषा ।

उत्सादनं भवेदेतत्सैन्धवक्षौद्रसंयुतम् ॥ ५ ॥

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठानिम्बपल्लवाः ।

त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीकल्को नाडीव्रणापहः ॥ ६ ॥

कुष्ठं त्रिवृत्तिलादन्तीमागध्यः सैन्धवं मधु ।

रजनीत्रिफलातुत्थं हितं व्रणविशोधनम् ॥ ७ ॥

स्नुह्यर्कदुग्धदार्वीभिर्वर्तिं कृत्वा विचक्षणः ।

भगन्दरगतिं ज्ञात्वा पूरयेत्तां प्रयत्नतः ॥ ८ ॥

एषा सर्वशरीरस्थां नाडीं हन्यान्न संशयः ॥ ९ ॥

तिलाभयालोध्रमरिष्टपत्रं

निशावचालोध्रमगारधूमः ।

भगन्दरे नाड्युपदंशयोश्च

दुष्टव्रणे शोधनरोपणोऽयम् ॥ १० ॥

[p. 186-a ]

२खरास्रपक्वभूरोगचूर्णलेपो भगन्दरम् ।

हन्ति दन्त्यग्न्यतिविषालेपस्तद्वच्छुनोऽस्थि वा ॥ ११ ॥

त्रिफलारससंयुक्तं बिडालास्थिप्रलेपनम् ।

भगन्दरं निहन्त्याशु दुष्टव्रणहरं परम् ॥ १२ ॥

त्रिफलापुरकृष्णानां त्रिपञ्चैकांशयोजिता ।

गुडिका शोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता ॥ १३ ॥

३त्रिकटुत्रिफलामुस्तविडङ्गामृतचित्रकम् ।

शठ्येलापिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च ॥ १४ ॥

तुम्बुरु पुष्करं चव्यं विशाला रजनीद्वयम् ।

बिडं सौवर्चलं क्षारौ सैन्धवं गजपिप्पली ॥ १५ ॥

यावन्त्येतानि चूर्णानि तावद्द्विगुणगुग्गुलुः ।

कोलप्रमाणां गुडिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ १६ ॥

[p. 186-b ]

कासश्वासं तथा शोथमर्शांसि सभगन्दरम् ।

हृच्छूलं पार्श्वशूलं च कुक्षिबस्तिगुदे रुजम् ॥ १७ ॥

अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च अत्रवृद्धिं तथा क्रिमीन् ।

चिरज्वरोपसृष्टानां क्षयोपहतचेतसाम् ॥ १८ ॥

आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठानि चोदराणि च ।

नाडीदुष्टव्रणान्सर्वान्प्रमेहं श्लीपदं तथा ।

सप्तविंशतिको ह्येष सर्वरोगनिषूदनः ॥ १९ ॥

४जम्बूकस्य च मांसानि भक्षयेद्व्यञ्जनादिभिः ।

अजीर्णवर्जी मासेन मुच्यते ना भगन्दरात् ॥ २० ॥

पञ्चतिक्तं घृतं शस्तं पञ्चतिक्तश्च गुग्गुलुः ।

न्यग्रोधादिगणो यस्तु हितः शोधनरोपणः ॥ २१ ॥

तैलं घृतं वा तत्पक्वं भगन्दरविनाशनम् ।

चित्रकार्कौ त्रिवृत्पाठे मलपूहयमारकौ ॥ २२ ॥

सुधां वचां लाङ्गलिकीं हरितालं सुवर्चिकाम् ।

ज्योतिष्मतीं च संयोज्य तैलं धीरो विपाचयेत् ॥ २३ ॥

एतद्विष्यन्दनं नाम तैलं दद्याद्भगन्दरे ।

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ २४ ॥

[p. 187-a ]

५करवीरनिशादन्तीलाङ्गलीलवणाग्निभिः ।

मातुलुङ्गार्कवत्साह्वैः पचेत्तैलं भगन्दरे ॥ २५ ॥

६निशार्कक्षीरसिन्ध्वग्निपुराश्वहनवत्सकः ।

सिद्धमभ्यञ्जने तैलं भगन्दरविनाशनम् ॥ २६ ॥

व्यामामं मैथुनं युद्धं पृष्ठयानं गुरूणि च ।

संवत्सरं परिहरेदुपरूढव्रणो नरः ॥ २७ ॥

Adhikāra 46

१स्निग्धस्विन्नशरीरस्य ध्वजमध्ये शिराव्यधः ।

जलौकःपातनं वा स्यादूर्ध्वाधः शोधनं तथा ।

पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः ॥ १ ॥

पटोलनिम्बत्रिफलाडुगूची-

क्वाथं पिबेद्वा खदिराशनाभ्याम् ।

सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा

सर्वोपदंशापहरः प्रयोगः ॥ २ ॥

[p. 187-b ]

२प्रपौण्डरीकं मधुकं रास्ना कुष्ठं पुनर्नवा ।

शरलागुरुभद्राह्वैर्वातिके लेपसेचने ॥ ३ ॥

गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ।

सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं संप्रलेपयेत् ॥ ४ ॥

निम्बार्जुनाश्वत्थकदम्बशाल-

जम्बूवटोदुम्बरवेतसेषु ।

प्रक्षालनालेपघृतानि कुर्या-

च्चूर्णानि पित्तास्रभवोपदंशे ॥ ५ ॥

त्रिफलायाः कषायेण भृङ्गराजरसेन वा ।

व्रणप्रक्षालनं कुर्यादुपदंशप्रशान्तये ॥ ६ ॥

दहेत्कटाहे त्रिफलां समांशां मधुसंयुताम् ।

उपदंशे प्रलेपोऽयं सद्यो रोपयति व्रणम् ॥ ७ ॥

रसाञ्जनं शिरीषेण पथ्यया वा समन्वितम् ।

सक्षौद्रं वा प्रलेपेन सर्वलिङ्गगदापहम् ॥ ८ ॥

बब्बोलदलचूर्णेन दाडिमत्वग्भवेन वा ।

गुण्डनं न्रस्थिचूर्णेन उपदंशहरं परम् ॥ ९ ॥

लेपः पूगफलेनाश्वमारमूलेन वा तथा ।

सेवेन्नित्यं यवान्नं च पानीयं कौपमेव च ॥ १० ॥

जयाजात्यश्वमारार्कसम्पाकानां दलैः पृथक् ।

कृतं प्रक्षालने क्वाथं मेढ्रपाके प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥

[p. 188-a ]

३भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोल-

करञ्जजातीखदिराशनानाम् ।

सतोयकल्कैर्घृतमाशु पक्वं

सर्वोपदंशापहरं प्रदिष्टम् ॥ १२ ॥

४करञ्जनिम्बार्जुनशालजम्बू-

वटादिभिः कल्ककषायसिद्धम् ।

सर्पिर्निहन्यादुपदंशदोषं

सदाहपाकं स्रुतिरागयुक्तम् ॥ १३ ॥

५अगारधूमरजनीसुराकिट्टं च तैस्त्रिभिः ।

भागोत्तरैः पचेत्तैलं कण्डूशोथरुजापहम् ।

शोधनं रोपणं चैव सवर्णकरणं तथा ॥ १४ ॥

अर्शसां छिन्नदग्धानां क्रिया कार्योपदंशवत् ॥ १५ ॥

Adhikāra 47

१हितं च सर्पिषः पानं पथ्यं चापि विरेचनम् ।

[p. 188-b ]

हितः शोणितमोक्षश्च यच्चापि लघुभोजनम् ॥ १ ॥

सर्षपीं लिखितां सूक्ष्मैः कषायैरवचूर्णयेत् ।

तैरेवाभ्यञ्जनं तैलं साधयेद्व्रणरोपणम् ॥ २ ॥

क्रियेयमधिमन्थेऽपि रक्तं स्राव्यं तथोभयोः ।

अष्ठीलायां हृते रक्ते श्लेष्मग्रन्थिवदाचरेत् ॥ ३ ॥

कुम्भिकायां हरेद्रक्तं पक्वायां शोधिते व्रणे ।

तिन्दुकत्रिफलालोध्रैर्लैपस्तैलं च रोपणम् ॥ ४ ॥

अलज्यां हृतरक्तायामयमेव क्रियाक्रमः ।

स्वेदयेद्ग्रथितं स्निग्धं नाडीस्वेदेन बुद्धिमान् ॥ ५ ॥

सुखोष्णैरुपनाहैश्च सस्निग्धैरुपनाहयेत् ।

उत्तमाख्यां तु पिडकां संच्छिद्य बडिशोद्धृताम् ॥ ६ ॥

कल्कैश्चूर्णैः कषायाणां क्षौद्रयुक्तैरुपाचरेत् ।

क्रमः पित्तविसर्पोक्तः पुष्करीमूढयोर्हितः ॥ ७ ॥

त्वक्पाके स्पर्शहान्यां च सेचयेन्मृदितं पुनः ।

बलातैलेन कोष्णेन मधुरैश्चोपनाहयेत् ॥ ८ ॥

रसक्रिया विधातव्या लिखिते शतपोलके ।

पृथक्पर्ण्यादिसिद्धं च तैलं देयमनन्तरम् ॥ ९ ॥

पित्तविद्रधिवच्चापि क्रिया शोणितजेऽर्बुदे ।

कषायकल्कसर्पींषि तैलं चूर्णं रसक्रियाम् ॥ १० ॥

शोधने रोपणे चैव वीक्ष्य वीक्ष्यावतारयेत् ।

अर्बुदं मांसपाकं च विद्रधिं तिलकालकम् ।

प्रत्याख्याय प्रकुर्वीत भिषक्तेषां प्रतिक्रियाम् ॥ ११ ॥

Adhikāra 48

[p. 189-a ]

१आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलाम्बुना ।

पङ्केनालेपनं कार्यं बन्धनं च कुशान्वितम् ।

सुश्रुतोक्तं च भग्नेषु वीक्ष्य बन्धादिमाचरेत् ॥ १ ॥

अवनामितमुन्नह्येदुन्नतं चावनामयेत् ।

आच्छेदतिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत् ॥ २ ॥

आलेपनार्थं मञ्जिष्ठामधुकं चाम्लपेषितम् ।

शतधौतघृतोन्मिश्रं शालिपिष्टं च लेपनम् ॥ ३ ॥

सप्तरात्रात्सप्तरात्रात्सौम्येष्वृतुषु मोक्षणम् ।

कर्तव्यं स्यात्त्रिरात्राच्च तथाग्नेयेषु जानता ॥ ४ ॥

काले च सामशीतोष्णे पञ्चरात्राद्विमोक्षयेत् ।

न्यग्रोधादिकषायं च सशीतं परिषेचने ॥ ५ ॥

पञ्चमूलीविपक्वं तु क्षीरं दद्यात्सवेदने ।

सुखोष्णमवतार्यं वा चक्रतैलं विजानता ॥ ६ ॥

मांसं मांसरसः सर्पिः क्षीरं यूषः सतीलजः ।

बृंहणं चान्नपानं च देयं भग्नं विजानता ॥ ७ ॥

गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम् ।

शीतलं द्राक्षया युक्तं प्रातर्भग्नः पिबेन्नरः ॥ ८ ॥

सघृतेनास्थिसंहारं लाक्षागोधूममर्जुनम् ।

सन्धियुक्तेऽस्थिभग्ने च पिबेत्क्षीरेण मानवः ॥ ९ ॥

रसोनमधुलाक्षाज्यसिताकल्कं समश्नताम् ।

छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां संधानमचिराद्भवेत् ॥ १० ॥

[p. 189-b ]

पीतवराटिकाचूर्णं द्विगुञ्जं वा त्रिगुञ्जकम् ।

अपक्वक्षीरपीतं स्यादस्थिभग्नप्ररोहणम् ॥ ११ ॥

२क्षीरं सलाक्षामधुकं ससर्पिः

स्याज्जीवनीयं च सुखावहं च ।

भग्नः पिबेत्त्वक्पयसार्जुनस्य

गोधूमचूर्णं सघृतेन वाथ ॥ १२ ॥

लाक्षास्थिसंहृत्ककुभाश्वगन्धा-

श्चूर्णीकृता नागवलापुरश्च ।

संभग्नयुक्तास्थिरुजं निहन्या-

दङ्गानि कुर्यात्कुलिशोपमानि ॥ १३ ॥

अत्रान्यतोऽपि दृष्टत्वात्तुल्यश्चूर्णेन गुग्गुलुः ॥ १४ ॥

[p. 190-a ]

३आभाफलत्रिकैर्व्योषैः सर्वैरेभिः समीकृतैः ।

तुल्यो गुग्गुलुरायोज्यो भग्नसन्धिप्रसाधकः ॥ १५ ॥

४सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणं सर्पिर्मधूत्तमैः ।

प्रतिसार्य कषायैश्च शेषं भग्नवदाचरेत् ॥ १६ ॥

भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् ।

वातव्याधिविनिर्दिष्टान्स्नेहानत्र प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥

रात्रौ रात्रौ तिलान्कृष्णान्वासयेदस्थिरे जले ।

दिवादिवैवं संशोष्य क्षीरेण परिभावयेत् ॥ १८ ॥

तृतीयं सप्तरात्रं च भावयेन्मधुकाम्बुना ।

ततः क्षीरं पुनः पीतान्सुशुष्कांश्चूर्णयेद्भिषक् ॥ १९ ॥

काकोल्यादिश्वदंष्ट्रां च मञ्जिष्ठां शारिवां तथा ।

कुष्ठं सर्जरसं मांसीं सुरदारु सचन्दनम् ॥ २० ॥

शतपुष्पां च संचूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् ।

पीडनार्थं च कर्तव्यं सर्वगन्धैः शृतं पयः ॥ २१ ॥

चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं विपचेत्पुनः ।

एलामंशुमतीं पत्रं जीरकं तगरं तथा ॥ २२ ॥

लोध्रं प्रपौण्डरीकं च तथा कालानुशारिवाम् ।

शैलेयकं क्षीरशुक्लामनन्तां समधूलिकाम् ॥ २३ ॥

पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव प्रागुक्तान्यौषधानि च ।

एभिस्तद्विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाग्निना ॥ २४ ॥

एततैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु ।

आक्षेपके पक्षाघाते चाङ्गशोषे तथार्दिते ॥ २५ ॥

मन्यास्तम्भे शिरोरोगे कर्णशूले हनुग्रहे ।

बाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु क्षयं गताः ॥ २६ ॥

पथ्यं पाने तथाभ्यङ्गे नस्ये वस्तिषु योजयेत् ।

ग्रीवास्कन्धोरसां वृद्धिरनेनैवोपजायते ॥ २७ ॥

[p. 190-b ]

मुखं च पद्मप्रतिमं स्वस्वगन्धिसमीरणम् ।

गन्धतैलमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ॥ २८ ॥

राजार्हमेतत्कर्तव्यं राज्ञामेव विचक्षणैः ।

तिलचूर्णचतुर्थांशं मिलितं चूर्णमिष्यते ॥ २९ ॥

लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम् ।

व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षान्नमेव च ॥ ३० ॥

Adhikāra 49

[p. 191-a ]

१वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु ।

पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्र्यम् ॥ १ ॥

प्रोञ्छनमल्पे कुष्ठे महति च शस्तं शिराव्यधनम् ।

बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशोऽनुरक्षता प्राणान् ॥ २ ॥

वचावासापटोलानां निम्बस्य फलिनीत्वचः ।

कषायो मधुना पीतो वान्तिकृन्मदनान्वितः ॥ ३ ॥

२विरेचनं तु कर्तव्यं त्रिवृद्दन्तीफलत्रिकैः ॥ ४ ॥

ये लेपाः कुष्ठानां

प्रयुज्यन्ते निर्गतास्रदोषाणाम् ।

संशोधिताशयानां

सद्यः सिद्धिर्भवति तेषाम् ॥ ५ ॥

मनःशिलाले मरिचानि तैल-

मार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः ।

करञ्जबीजैडगजः सकुष्ठो

गोमूत्रपिष्टश्च वरः प्रदेहः ॥ ६ ॥

पत्राणि पिष्ट्वा चतुरङ्गुलस्य

तक्रेण पर्णान्यथ काकमाच्याः ।

तैलाक्तगात्रस्य नरस्य कुष्ठा-

न्युद्वर्तयेदश्वहनच्छदैश्च ॥ ७ ॥

आरग्वधः सैडगजः करञ्जो

वासा गुडूची मदनं हरिद्रे ।

श्र्याह्वः सुराह्वः खदिरो धवश्च

निम्बो विडङ्गं करवीरकश्च ॥ ८ ॥

ग्रन्थिश्च भौर्जो लशुनः शिरीषः

सलोमशो गुग्गुलुकृष्णगन्धे ।

[p. 191-b ]

फणिज्जको वत्सकसप्तपर्णी-

पीलूनि कुष्टं सुमनःप्रवालः ॥ ९ ॥

वचाहरेणुत्रिवृतानि कुम्भी

भल्लातकं गैरिकमञ्जनं च ।

मनःशिलाले गृहधूम एला-

कासीसलोध्रार्जुनमुस्तसर्जाः ॥ १० ॥

इत्यर्धरूपैर्विहिताः षडेते

गोपित्तपीताः पुनरेव पिष्टाः ।

सिद्धाः परं सर्षपतैलयुक्ता-

श्चूर्णप्रदेहा भिषजा प्रयोज्याः ॥ ११ ॥

कुष्ठानि कृच्छ्राणि नवं किलासं

सुरेन्द्रलुप्तं किटिभं सदद्रुम् ।

भगन्दरार्शांस्यपचीं सपामां

हन्युः प्रयुक्ता अचिरान्नराणाम् ॥ १२ ॥

[p. 192-a ]

३मनःशिलात्वक्कुटजात्सकुष्टा-

त्सलोमशः सैडगजः करञ्जः ।

ग्रन्थिश्च भौर्जः करवीरमूलं

चूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन ॥ १३ ॥

पलाशनिर्दाहरसेन वापि

कर्षोद्धृतान्याढकसंमितेन ।

दार्वीप्रलेपं प्रवदन्ति लेप-

मेतत्परं कुष्ठविनाशनाय ॥ १४ ॥

कुष्टं हरिद्रे सरसं पटोलं

निम्बाश्वगन्धे सुरदारुशिग्रु ।

ससर्षपं तुम्बुरुधान्यवन्य-

चण्डाश्च दूर्वाश्च समानि कुर्यात् ॥ १५ ॥

तैस्तक्रयुक्तैः प्रथमं शरीरं

तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत ।

तथास्य कण्डूः पिडकाः सकोठाः

कुष्ठानि शोथाश्च शमं प्रयान्ति ॥ १६ ॥

४धात्र्यक्षपथ्याक्रिमिशत्रुवह्नि-

भल्लातकावल्गुजलौहभृङ्गैः ।

भागाभिवृद्धैस्तिलतैलमिश्रैः

सर्वाणि कुष्ठानि निहन्ति लेपः ॥ १७ ॥

विडङ्गसैन्धवशिवाशशिरेखासर्षपकरञ्जरजनीभिः

गोजलपिष्टो लेपः कुष्ठदरो दिवसनाथसमः ॥ १८ ॥

विडङ्गैडगजाकुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः ।

धान्याम्लपिष्टैर्लेपोऽयं दद्रूकुष्ठरुजापहः ॥ १९ ॥

[p. 192-b ]

दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्द-

कुठेरकाः काञ्जिकतक्रपिष्टाः ।

त्रिभिः प्रलेपैरतिबद्धमूलं

दद्रुं च कुष्ठं च निवारयन्ति ॥ २० ॥

तुल्यो रसः सालतरोस्तुषेण

सचक्रमर्दोऽप्यभयाविमिश्रः ।

पानीयभक्तेन तदाम्बुपिष्टो

लेपः कृतो दद्रुगजेन्द्रसिंहः ॥ २१ ॥

५प्रपुन्नाडस्य बीजानि धात्रीसर्जरसः स्नुही ।

सौवीरपिष्टं दद्रूणामेतदुद्वर्तनं परम् ॥ २२ ॥

चक्रमर्दकबीजानि करञ्जं च समांशकम् ।

स्तोकं सुदर्शनामूलं दद्रुकुष्ठविनाशनम् ॥ २३ ॥

लेपनाद्भक्षणाच्चैव तृणकं दद्रुनाशनम् ।

यूथीपुन्नागमूलं च लेपात्काञ्जिकपेषितम् ॥ २४ ॥

कासमर्दकमूलं च सौवीरेण च पेषितम् ।

दद्रुकिटिभकुष्ठानि जयेदेतत्प्रलेपनात् ॥ २५ ॥

शिखरिरसेन सुपिष्टं मूलकबीजं प्रलेपतः सिध्मः ।

क्षारेण वा कदल्या रजनीमिश्रेण नाशयति ॥ २६ ॥

गन्धपाषाणचूर्णेन यवक्षारेण पेषितम् ।

सिध्मनाशं व्रजत्याशु कटुतैलयुतेन वा ॥ २७ ॥

कासमर्दकबीजानि मूलकानां तथैव च ।

गन्धपाषाणमिश्राणि सिध्मानां परमौषधम् ॥ २८ ॥

[p. 193-a ]

धात्रीरसः सर्जरसः सपाक्यः

सौवीरपिष्टश्च तथा युतश्च ।

भवन्ति सिध्मानि यथा न भूय-

स्तथैवमुद्वर्तनकं करोति ॥ २९ ॥

६कुष्टं मूलकबीजं प्रियङ्गवः सर्षपास्तथा रजनी ।

एतत्केशरकुष्ठं निहन्ति बहुवार्षिकं सिध्म ॥ ३० ॥

नीलकुरुण्टकपत्रं स्वरसेनालिप्य गात्रमतिबहुशः

लिम्पेन्मूलकबीजैस्तक्रेणैतद्धि सिध्मनाशाय ॥ ३१ ॥

चक्राह्वयं स्नुहीक्षीरभावितं मूत्रसंयुतम् ।

रवितप्तं हि किञ्चित्तु लेपनात्किटिभापहम् ॥ ३२ ॥

आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् ।

दद्रूकिटिभकुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥ ३३ ॥

बीजानि वा मूलकसर्षपाणां

लाक्षारजन्यौ प्रपुणाडवीजम् ।

श्रीवेष्टकव्योषविडङ्गकुष्ठं

पिष्ट्वा च मूत्रेण तु लेपनं स्यात् ॥ ३४ ॥

दद्रूणि सिध्मं किटिभानि पामां

कापालकुष्ठं विषमं च हन्यात् ॥ ३५ ॥

[p. 193-b ]

७एडगजकुष्ठसैन्धवसौवीरसर्षपैः क्रिमिघ्नैश्च ।

क्रिमिसिध्मदद्रुमण्डलकुष्ठानां नाशनो लेपः ॥ ३६ ॥

स्नुक्काण्डे सर्षपात्कल्कः कुकूलानलपाचितः ।

लेपाद्विचर्चिकां हन्ति रागवेग इव त्रपाम् ॥ ३७ ॥

स्नुक्काण्डे शुषिरे दग्ध्वा गृहधूमं ससैन्धवम् ।

अन्तर्धूमं तैलयुक्तं लेपाद्धन्ति विचर्चिकाम् ॥ ३८ ॥

एडगजातिलसर्षपकुष्ठमागधिकालवणत्रयमस्तु ।

पूतिकृतं दिवसत्रयमेतद्धन्ति विचर्चिकादद्रुसकुष्ठम् ॥ ३९ ॥

उन्मत्तकस्य बीजेन माणकक्षारवारिणा ।

कटुतैलं विपक्तव्यं शीघ्रं हन्याद्विपादिकाम् ॥ ४० ॥

नारिकेलोदके न्यस्तस्तण्डुलः पूतितां गतः ।

लेपाद्विपादिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ ४१ ॥

सर्जरसः सिन्धुसम्भव-

गुडमधुमहिषाक्षगैरिकं सघृतम् ।

सिक्थकमेतत्पक्वं

पादस्फुटनापहं सिद्धम् ॥ ४२ ॥

अवल्गुजं कासमर्दं चक्रमर्दं निशायुतम् ।

माणिमन्थेन तुल्यांशं मस्तुकाञ्जिकपेषितम् ॥ ४३ ॥

कच्छूं कण्डूं जयत्युग्रां सिद्ध एष प्रयोगराट् ।

कोमलं सिंहास्यदलं

सनिशं सुरभिजलेन संपिष्टम् ॥ ४४ ॥

दिवसत्रयेण नियतं

क्षपयति कच्छूं विलेपनतः ।

[p. 194-a ]

८हरिद्राकल्कसंयुक्तं गोमूत्रस्य पलद्वयम् ॥ ४५ ॥

पिबेन्नरः कामचारी कच्छुपामाविनाशनम् ।

शोथपाण्ड्वामयहरी गुल्ममेहकफापहा ।

कच्छुपामाहरी चैव पथ्यागोमूत्रसाधिता ॥ ४६ ॥

पिबति सकटुतैलं गण्डपाषाणचूर्णं

रविकिरणसुतप्तं पामलो यः पलार्धम् ।

त्रिदिनतदनुसिक्तः क्षीरभोजी च शीघ्रं

भवति कनकदीप्त्या कामयुक्तो मनुष्यः ॥ ४७ ॥

[p. 194-b ]

९निशासुधारग्वधकाकमाची-

पत्रैः सदार्वीप्रपुणाडबीजैः ।

तक्रेण पिष्टैः कटुतैलमिश्रैः

पामादिषूद्वर्तनमेतदिष्टम् ॥ ४८ ॥

सिन्दूरमरिचचूर्णं महिषीनवनीतसंयुतं बहुशः ।

लेपाद्विनिहन्ति पामां तैलं करवीरसिद्धं वा ॥ ४९ ॥

मांसीचन्दनसम्पाककरञ्जारिष्टसर्षपम् ।

शटीकुटजदार्व्यब्दं हन्ति कुष्ठमयं गणः ॥ ५० ॥

भल्लातकद्वीपिसुधार्कमूलं

गुञ्जाफलं त्र्यूषणशङ्खचूर्णम् ।

तुत्थं सकुष्ठं लवणानि पञ्च

क्षारद्वयं लाङ्गलिकां च पक्त्वा ॥ ५१ ॥

स्नुहार्कदुग्धे घनमायसस्थं

शलाकया तं विदधीत लेपम् ।

कुष्ठे किलासे तिलकालके च

अशेषदुर्नामसु चर्मकीले ॥ ५२ ॥

विषवरुणहरिद्राचित्रकागारधूम-

मनलमरिचदूर्वाः क्षीरमर्कस्नुहाभ्याम् ।

दहति पतितमात्रात्कुष्ठजातीरशेषाः

कुलिशमिव सरोषाच्छक्रहस्ताद्विमुक्तम् ॥ ५३ ॥

[p. 195-a ]

१०शशाङ्कलेखा सविडङ्गसारा

सपिप्पलीका सहुताशमूला ।

सायोमला सामलका सतैला

सर्वाणि कुष्ठान्युपहन्ति लीढा ॥ ५४ ॥

तीव्रेण कुष्ठेन परीतदेहो

यः सोमराजीं नियमेन खादेत् ।

संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां

स सोमराजीं वपुषातिशेते ॥ ५५ ॥

घर्मसेवी कदुष्णेन वारिणा वागुजीं पिबेत् ।

क्षीरभोजी त्रिसप्ताहात्कुष्ठरोगाद्विमुच्यते ॥ ५६ ॥

एकस्तिलस्य भागौ द्वौ सोमराज्यास्तथैव च ।

भक्ष्यमाणमिदं प्रातर्गुह्यदद्रुविनाशनम् ॥ ५७ ॥

अवल्गुजाद्बीजकर्षं पीत्वा कोष्णेन वारिणा ।

भोजनं सर्पिषा कार्यं सर्वकुष्ठप्रणाशनम् ॥ ५८ ॥

त्रिफलापटोलरजनीमञ्जिष्ठारोहिणीवचानिम्बैः ।

एष कषायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तजं कुष्ठम् ॥ ५९ ॥

११छिन्नायाः स्वरसो वापि सेव्यमानो यथावलम् ।

जीर्णे घृतेन भुञ्जीत स्वल्पं यूषोदकेन वा ।

अतिपूतिशरीरोऽपि दिव्यरूपो भवेन्नरः ॥ ६० ॥

[p. 195-b ]

पटोलखदिरारिष्टत्रिफलाकृष्णवेत्रजम् ।

तिक्ताशनः पिबेत्क्वाथं कुष्ठी कुष्ठं व्यपोहति ॥ ६१ ॥

तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लातशर्कराः ।

वृष्याः सप्त समो मेध्यः कुष्ठहा कामचारिणः ॥ ६२ ॥

विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् ।

हन्ति कुष्ठं क्रिमीन्मेहान्नाडीव्रणभगन्दरान् ॥ ६३ ॥

इन्द्राशनं समादाय प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ।

तच्चूर्णं मधुसर्पिर्भ्यां लिहेत्क्षीरघृताशनः ॥ ६४ ॥

हत्वा च सर्वकुष्ठानि जीवेद्वर्षशतद्वयम् ॥ ६५ ॥

यः खादेदभयारिष्टं मरिचामलकानि वा ।

स जयेत्सर्वकुष्ठानि मासादूर्ध्वं न संशयः ॥ ६६ ॥

दह्यमानाच्युतः कुम्भे मूलगे खदिराद्रसः ।

साज्यधात्रीरसक्षौद्रो हन्यात्कुष्ठं रसायनम् ॥ ६७ ॥

१२वयस्येडगजाकुष्ठकृष्णाभिर्गुडिका कृता ।

बास्तमूत्रेण संपिष्टा लेपाच्छ्वित्रविनाशिनी ॥ ६८ ॥

पूतीकार्कस्नुङ्नरेन्द्रद्रुमाणां

मूत्रे पिष्टाः पल्लवाः सौमनाश्च

[p. 196-a ]

लेपाच्छ्वित्रं घ्नन्ति दद्रुव्रणांश्च

कुष्ठान्यर्शांसि भग्ननाडीव्रणांश्च ॥ ६९ ॥

गजचित्रव्याघ्रचर्ममसीतैलविलेपनात् ।

श्वित्रं नाशं व्रजेत्किं वा पूतिकीटविलेपनात् ॥ ७० ॥

कुडवोऽवल्गुजबीजाद्धरितालचतुर्थभागसंमिश्रः ।

मूत्रेण गवां पिष्टः सवर्णकरणः परः श्वित्रे ॥ ७१ ॥

१३धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वा वल्गुजसंयुतम् ।

शङ्खेन्दुधवलं श्वित्रं तूर्णं हन्ति न संशयः ॥ ७२ ॥

क्षरेषु दग्धे गजलण्डजे च

गजस्य मूत्रेण बहु स्रुते च ।

द्रोणप्रमाणं दशभागयुक्ते

दत्त्वा पचेद्बीजमवल्गुजस्य ॥ ७३ ॥

एतद्यदा चिक्कणतामुपैति

तदा सुसिद्धां गुडिकां प्रयुञ्जयात् ।

विश्वं विलिम्पेदथ तेन घृष्टं

तदा व्रजत्याशु सवर्णभावम् ॥ ७४ ॥

श्वेतजयन्तीमूलं पिष्टं पीतं च गव्यपयसैव ।

श्वित्रं निहन्ति नियतं रविवारे वैद्यनाथस्याज्ञा ॥ ७५ ॥

[p. 196-b ]

१४पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च ।

संचूर्ण्य पिचुमर्दस्य त्वङ्मूलानि दलानि च ॥ ७६ ॥

द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् ।

त्रिफलात्र्यूषणं ब्राह्मी श्वदंष्ट्रारुष्कराग्निकाः ॥ ७७ ॥

विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णामृताः समाः ।

हरिद्राद्वयावल्गुजव्याधिघाताः सशर्कराः ॥ ७८ ॥

कुष्टेन्द्रयवपाठाश्च कृत्वा चूर्णं सुसंयुतम् ।

खदिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् ॥ ७९ ॥

सप्तधा पञ्चनिम्बं तु मार्कवस्वरसेन तु ।

स्निग्धशुद्धतनुर्धीमान्योजयेच्च शुभे दिने ॥ ८० ॥

मधुना तिक्तहविषा खदिराशनवारिणा ।

लेह्यमुष्णाम्बुना वापि कोलवृद्ध्या पलं पिबेत् ॥ ८१ ॥

जीर्णे च भोजनं कार्यं स्निग्धं लघु हितं च यत्

विचर्चिकोदुम्बरपुण्डरीक-

कपालदद्रूकिटिभालसादीन् ॥ ८२ ॥

शतारुविस्फोटविसर्पपामां

कफप्रकोपं त्रिविधं किलासम् ॥ ८३ ॥

भगन्दरश्लीपदवातरक्तं

जातान्ध्यनाडीव्रणशीर्षरोगान् ।

सर्वान्प्रमेहान्प्रदरांश्च सर्वान्

दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥ ८४ ॥

स्थूलोदरः सिंहकृशोदरश्च

सुश्लिष्टसन्धिर्मधुनोपयोगात् ।

समोपयोगादपि ये दशन्ति

सर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥ ८५ ॥

जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तः

शुभेरतश्चन्द्रसमानकान्तिः ॥ ८६ ॥

[p. 197-a ]

१५चित्रकं त्रिफला व्योषमजाजीं कारवीं वचाम्

सैन्धवातिविषे कुष्ठं चव्यैलायावशूकजम् ॥ ८७ ॥

विडङ्गान्यजमोदां च मुस्तान्यमरदारु च ।

यावन्त्येतानि सर्वाणि तावन्मात्रं तु गुग्गुलुम् ॥ ८८ ॥

संक्षुद्य सर्पिषा सार्धं गुडिकां कारयेद्भिषक् ।

प्रातर्भोजनकाले च भक्षयेत्तु यथाबलम् ॥ ८९ ॥

हन्त्यष्टादशकुष्ठानि क्रिमीन्दुष्टव्रणानि च ।

ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान् ॥ ९० ॥

गृध्रसीमथ भग्नं च गुल्मं चाशु नियच्छति ।

व्याधीन्कोष्ठगतांश्चान्याञ्जयेद्विष्णुरिवासुरान् ॥ ९१ ॥

१६पञ्च भल्लातकांश्छित्वा साधयेद्विधिवज्जले ।

कषायं तं पिबेच्छीतं घृतेनाक्तौष्ठतालुकः ॥ ९२ ॥

[p. 197-b ]

पञ्चवृद्ध्या पिबेद्यावत्सप्ततिं ह्रासयेत्ततः ।

जीर्णेऽद्यादोदनं शीतं घृतं क्षीरोपसंहितम् ॥ ९३ ॥

एतद्रसायनं मेध्यं वलीपलितनाशनम् ।

कुष्ठार्शःक्रिमिदोषघ्नं दुष्टशुक्रविनाशनम् ॥ ९४ ॥

तैलं भल्लातकानां च पिबेन्मासं यथाबलम् ।

सर्वोपतापनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतं दृढम् ॥ ९५ ॥

प्रलेपोद्वर्तनस्नानपानभोजनकर्मणि ।

शीलितं खादिरं वारि सर्वत्वग्दोषनाशनम् ॥ ९६ ॥

निम्बं पटोलं दार्वीं

दुरालभां तिक्तकरोहिणीं त्रिफलाम् ।

कुर्यादर्धपलांशान्पर्पटकं त्रायमाणां च ॥ ९७ ॥

सलिलाढकसिद्धानां रसेऽष्टभागस्थिते क्षिपेत्पूते

चन्दनकिराततिक्तकमागधिकात्रायमाणां च ॥ ९८ ॥

मुस्तावत्सकबीजं कल्कीकृतमर्धकर्षान्भागान् ।

नवसर्पिषश्च षट्पलमेतत्सिद्धं घृतं पेयम् ॥ ९९ ॥

कुष्ठज्वरगुल्मार्शोग्रहणीपाण्ड्वामयश्वयथून् ।

हन्ति पामाविसर्पपीडकान्कण्डुमदगन्धसिद्धम् ॥ १०० ॥

[p. 198-a ]

१७निम्बं पटोलं व्याघ्रीं च गुडूचीं वासकं तथा

कुर्याद्दशपालान्भागानेकैकस्य सुकुट्टितान् ॥ १०१ ॥

जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् ।

घृतप्रस्थं पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतम् ॥ १०२ ॥

पञ्चतिक्तमिदं ख्यातं सर्पिः कुष्ठविनाशनम् ।

अशीतिं वातजान्रोगांश्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ १०३ ॥

विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव पानादेवापकर्षति ।

दुष्टव्रणक्रिमीनर्शः पञ्चकासांश्च नाशयेत् ॥ १०४ ॥

१८त्रिफलाद्विनिशावासायासपार्पटकूलकान्

त्रायन्तीकटुकानिम्बान्प्रत्येकं द्विपलोन्मितान् ॥ १०५ ॥

क्वाथयित्वा जलद्रोणे पादशेषेण तेन तु ।

घृतप्रस्थं पचेत्कल्कैः पिप्पलीघनचन्दनैः ॥ १०६ ॥

त्रायन्तीशक्रभूनिम्बैस्तत्पीतं तिक्तकं घृतम् ।

हन्ति कुष्ठज्वरार्शांसि श्वयथुं ग्रहणीगदम् ।

पाण्डुरोगं विसर्पं च क्लीबानामपि शस्यते ॥ १०७ ॥

१९सप्तच्छदं प्रतिविषां सम्पाकं तिक्तरोहिणीं पाठाम् ।

मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमर्दपर्पटकम् ॥ १०८ ॥

धन्वायासं सचन्दनमुपकुल्ये पद्मकं रजन्यौ च ।

षड्ग्रन्थां सविशालां शतावरीशारिवे चोभे ॥ १०९ ॥

वत्सकबीजं वासां मूर्वाममृतां किराततिक्तं च ।

कल्कान्कुर्यान्मतिमान्यष्ट्याह्वं त्रायमाणां च ॥ ११० ॥

[p. 198-b ]

कल्कस्तु चतुर्भागो

जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् ।

द्विगुणो घृताच्च देय-

स्तत्सर्पिः पाययेत्सिद्धम् ॥ १११ ॥

कुष्ठानि रक्तपित्तं

प्रबलान्यर्शांसि रक्तवाहीनि ।

विसर्पमम्लपित्तं

वातासृक्पाण्डुरोगं च ॥ ११२ ॥

विस्फोटकान्सपामा-

नुन्मादकान्कामलां ज्वरं पाण्डुम् ।

हृद्रोगगुल्मपिडका-

मसृग्दरं गण्डमालां च ॥ ११३ ॥

हन्यादेतत्सद्यः

पीतं काले यथाबलं सर्पिः ।

योगशतैरष्यजिता-

न्महाविकारान्महातिक्तकम् ॥ ११४ ॥

२०खदिरस्य तुलाः पञ्च शिंशपाशनयोस्तुले ।

तुलार्धाः सर्व एवैते करञ्जारिष्टवेतसाः ॥ ११५ ॥

पर्पटः कुटजश्चैव वृष्यः क्रिमिहरस्तथा ।

हरिद्रे कृतमालश्च गुडूची त्रिफला त्रिवृत् ॥ ११६ ॥

सप्तपर्णस्तु संक्षुण्णो दशद्रोणे च वारिणः ।

अष्टभागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ॥ ११७ ॥

[p. 199-a ]

धात्रीरसं च तुल्यांशं सर्पिषश्चाढकं पचेत् ।

महातिक्तककल्कैश्च यथोक्तैः पलसंमितैः ॥ ११८ ॥

निहन्ति सर्वकुष्ठानि पानाभ्यङ्गान्निषेवणात् ।

महाखदिरमित्येतत्परं कुष्ठविनाशनम् ॥ ११९ ॥

२१निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां

भागान्पृथग्दशपलान्विपचेद्धटेऽपाम् ।

अष्टांशशेषितजलेन सुनिःसृतेन

प्रस्थं घृतस्य विपचेत्पिचुभागकल्कैः ॥ १२० ॥

पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या-

द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः ।

तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि

रोहिण्युरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः ॥ १२१ ॥

मञ्जिष्ठयातिविषयावरया यमान्या

संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसंख्यैः ।

तत्सेवितं विषमतिप्रवलं समीरं

सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक् ॥ १२२ ॥

नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमालां

जत्रूर्ध्वसर्वगतगुल्मगुदोत्थमेहान् ।

यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोष-

हृत्पाण्डुरोगगलविद्रधिवातरक्तम् ॥ १२३ ॥

[p. 199-b ]

२२वासागुडूचीत्रिफलापटोल-

करञ्जनिम्बाशनकृष्णवेत्रम् ।

तत्क्वाथकल्केन घृतं विपक्वं

तद्वज्रकं कुष्ठहरं प्रदिष्टम् ॥ १२४ ॥

विशीर्णकर्णाङ्गुलिहस्तपादः

क्रिम्यर्दितो भिन्नगलोऽपि मर्त्यः ।

पौराणिकीं कान्तिमवाप्य जीवे-

दव्याहतो वर्षशतं च कुष्ठी ॥ १२५ ॥

२३आरग्वधं धवं कुष्ठं हरितालं मनःशिलाम् ।

रजनीद्वयसंयुक्तं पचेत्तैलं विधानवित् ।

एतेनाभ्यञ्जयेच्छ्वित्री क्षिप्रं श्वित्रं विनश्यति ॥ १२६ ॥

२४मञ्जिष्ठारुङ्निशाचक्रमर्दारग्वधपल्लवैः ।

तृणकस्वरसे सिद्धं तैलं कुष्ठहरं कटु ॥ १२७ ॥

२५हरिद्रात्रिफलादारुहयमारकचित्रकम् ॥ १२८ ॥

सप्तच्छदश्च निम्बत्वक्करञ्जो बालकं नखी ।

कुष्ठमेडगजावीजं लाङ्गलीगणिकारिका ॥ १२९ ॥

[p. 200-a ]

जातीपत्रं च दार्वी च हरितालं मनःशिलाः ।

कलिङ्गातिलपत्रं च अर्कक्षीरं च गुग्गुलुः ॥ १३० ॥

गुडत्वङ्मरिचं चैव कुङ्कुमं ग्रन्थिपर्णकम् ।

सर्जपर्णाशखदिरविडङ्गं पिप्पलीं वचाम् ॥ १३१ ॥

घनरेण्वमृतायष्टिकेशरं ध्यामकं विषम् ।

विश्वकट्फलमञ्जिष्ठावोलस्तुम्बीफलं तथा ॥ १३२ ॥

स्नुहीसम्पाकयोः पत्रं वागुजीवीजमांसिके ।

एलाज्योतिष्मतीमूलं शिरीषो गोमयाद्रसः ॥ १३३ ॥

चन्दने कुष्ठनिर्गुण्डी विशाला मल्लिकाद्वयम् ।

वासाश्वगन्धा ब्राह्मी च श्र्याह्वं चम्पककट्फलम् ॥ १३४ ॥

एतैः कल्कैः पचेत्तैलं तृणकस्वरसद्रवम् ।

सर्वत्वग्दोषहरणं महातृणकसंज्ञितम् ॥ १३५ ॥

२६सप्तपर्णकरञ्जार्कमालतीकरवीरजम् ।

मूलं स्नुहाशिरीषाभ्यां चित्रकास्फोतयोरपि ॥ १३६ ॥

करञ्जबीजं त्रिफलां त्रिकटुं रजनीद्वयम् ।

सिद्धार्थकं विडङ्गं च प्रपुन्नाडतिलैः सह ॥ १३७ ॥

मूत्रपिष्टैः पचेत्तैलमेभिः कुष्ठविनाशनम् ।

अभ्यङ्गाद्वज्रकं नाम नाडीदुष्टव्रणापहम् ॥ १३८ ॥

[p. 200-b ]

२७मरिचालशिलाह्वार्कपयोश्वारिजटात्रिवृत् ।

शकृद्रसविशालारुङ्निशायुग्दारुचन्दनैः ॥ १३९ ॥

कटुतैलात्पचेत्प्रस्थं द्व्यक्षैर्विषपलान्वितैः ।

सगोमूत्रं तदभ्यङ्गाद्दद्रुश्वित्रविनाशनम् ।

सर्वेष्वपि च कुष्ठेषु तैलमेतत्प्रशस्यते ॥ १४० ॥

२८मरिचं त्रिवृतादन्तीक्षीरमार्कं शकृद्रसः ।

देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥ १४१ ॥

विशाला करवीरं च हरितालं मनःशिला ।

चित्रको लाङ्गलाख्या च विडङ्गं चक्रमर्दकम् ॥ १४२ ॥

शिरीषं कुटजो निम्बं सप्तपर्णस्नुहामृताः ।

सम्पाको नक्तमालोऽब्दः खदिरं पिप्पली वचा ॥ १४३ ॥

ज्योतिष्मती च पलिका विषस्य द्विपलं भवेत् ।

आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रं तु चतुर्गुणम् ॥ १४४ ॥

मृत्पात्रे लौहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।

पक्त्वा तैलवरं ह्येतन्म्रक्षयेत्कौष्ठिकान्व्रणान् ॥ १४५ ॥

पामाविचर्चिकादद्रुकण्डूविस्फोटकानि च ।

वलयः पलितं छायानीलीव्यङ्गस्तथैव च ।

अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यं च जायते ॥ १४६ ॥

प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यं तु दीयते ।

परामपि जरां प्राप्य न स्तना यान्ति नम्रताम् ॥ १४७ ॥

बलीवर्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः ।

एभिरभ्यञ्जनैर्गाढं भवेन्मारुतविक्रमः ॥ १४८ ॥

[p. 201-a ]

२९नक्तमालं हरिद्रे द्वे अर्कस्तगरमेव च ।

करवीरं वचाकुष्ठमास्फोता रक्तचन्दनम् ॥ १४९ ॥

मालती सप्तपर्णं च मञ्जिष्ठा सिन्धुवारिका ।

एषामर्धपलान्भागान्विषस्यापि पलं तथा ॥ १५० ॥

चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।

श्वित्रविस्फोटकिटिभकीटलूताविचर्चिकाः ॥ १५१ ॥

कण्डूकच्छुविकाराश्च ये व्रणा विषदूषिताः ।

विषतैलमिदं नाम्ना सर्वव्रणविशोधनम् ॥ १५२ ॥

३०श्वेतकरवीररसो गोमूत्रं चित्रकं विडङ्गं च ।

कुष्ठेषु तैलयोगः सिद्धोऽयं संमतो भिषजाम् ॥ १५३ ॥

३१श्वेतकरवीरमूलं विषांशसाधितं गवां मूत्रे ।

चर्मदलपामासिध्मविस्फोटक्रिमिकिटिभजित्तैलम् ॥ १५४ ॥

[p. 201-b ]

३२सिन्दूरार्धपलं पिष्ट्वा जीरकस्य पलं तथा ।

कटुतैलं पचेन्मानीं सद्यः पामाहरंपरम् ॥ १५५ ॥

३३सिन्दूरं चन्दनं मांसी विडङ्गं रजनीद्वयम् ।

प्रियङ्गु पद्मकं कुष्ठं मञ्जिष्ठां खदिरं वचाम् ॥ १५६ ॥

जात्यर्कत्रिवृतानिम्बकरञ्जविषमेव च ।

कृष्णवेत्रकलोध्रं च प्रपुन्नाडं च संहरेत् ॥ १५७ ॥

श्लक्ष्णपिष्टानि सर्वाणि योजयेत्तैलमात्रया ।

अभ्यङ्गेन प्रयुञ्जीत सर्वकुष्ठविनाशनम् ॥ १५८ ॥

पामाविचर्चिकाकण्डूविसर्पादिविनाशनम् ।

रक्तपित्तोत्थितान्हन्ति रोगानेवंविधान्बहून् ॥ १५९ ॥

३४मञ्जिष्ठात्रिफलालाक्षानिशाशिलालगन्धकैः ।

चूर्णितैस्तैलमादित्यपाकं पामाहरं परम् ॥ १६० ॥

३५स्वरसेन च दूर्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् ।

कच्छुविचर्चिकापामा अभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ १६१ ॥

[p. 202-a ]

३६अर्कपत्ररसे पक्वं कटुतैलं निशायुतम् ।

मनःशिलायुतं वापि पामाकच्छ्वादिनाशनम् ॥ १६२ ॥

३७गण्डीरिकाचित्रकमार्कवार्क-

कुष्ठद्रुमत्वग्लवणैः समूत्रैः ।

तैलं पचेन्मण्डलदद्रुकुष्ठ-

दुष्टव्रणारुक्किटिभापहारि ॥ १६३ ॥

३८चित्रकस्याथ निर्गुण्ड्या हयमारस्य मूलतः ।

नाडी च बीजाद्विषतः काञ्जिपिष्टं पलंपलम् ॥ १६४ ॥

करञ्जतैलाष्टपलं काञ्जिकस्य पलं पुनः ।

मिश्रितं सूर्यसन्तप्तं तैलं कुष्ठव्रणास्रजित् ॥ १६५ ॥

३९सोमराजी हरिद्रे द्वे सर्षपारग्वधं गदम् ।

करञ्जैडगजाबीजं गर्भं दत्वा विपाचयेत् ॥ १६६ ॥

तैलं सर्षपसम्भूतं नाडीदुष्टव्रणापहम् ।

अनेनाशु प्रशाम्यन्ति कुष्ठान्यष्टादशैव तु ॥ १६७ ॥

नीलिकापिडकाव्यङ्गं गम्भीरं वातशोणितम् ।

कण्डूकृच्छ्रप्रशमनं कच्छुपामाविनाशनम् ॥ १६८ ॥

[p. 202-b ]

४०पक्षात्पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेया-

न्मासान्मासात्स्रंसनं चाप्यधस्तात् ।

त्र्यहात्त्र्यहान्नस्ततश्चावपीडा-

न्मासेष्वसृङ्मोक्षयेत्षट्सु षट्सु ॥ १६९ ॥

योषिन्मांससुरात्यागः शालिमुद्गयवादयः ।

पुराणास्तिक्तशाकं च जाङ्गलं कुष्ठिनां हितम् ॥ १७० ॥

Adhikāra 50

१अभ्यङ्गः कटुतैलेन सेकश्चोष्णाम्बुभिस्ततः ।

उदर्धे वमनं कार्यं पटोलारिष्टवारिणा ॥ १ ॥

त्रिफलापुरकृष्णाभिर्विरेकश्चात्र शस्यते ।

त्रिफलां क्षौद्रसहितां पिबेद्वा नवकार्षिकाम् ।

विसर्पोक्तममृतादि भिषगत्रापि योजयेत् ॥ २ ॥

सितां मधुकसंयुक्तां गुडमामलकैः सह ।

सगुडं दीष्यकं यस्तु खादेत्पथ्यान्नभुङ्नरः ॥ ३ ॥

तस्य नश्यति सप्ताहादुदर्धः सर्वदेहजः ।

सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाडतिलैः सह ॥ ४ ॥

कटुतैलेन संमिश्रमेतदुद्वर्तनं हितम् ।

दूर्वानिशायुतो लेपः कच्छुपामाविनाशनः ॥ ५ ॥

क्रिमिदद्रुहरश्चैव शीतपित्तहरः परः ।

अग्निमन्थभवं मूलं पिष्टं पीतं च सर्पिषा ॥ ६ ॥

शीतपित्तोदर्धकोठान्सप्ताहादेव नाशयेत् ।

कुष्ठोक्तं च क्रमं कुर्यादम्लपित्तघ्नमेव च ॥ ७ ॥

[p. 203-a ]

उदर्धोक्तां क्रियां चापि कोठरोगे समासतः ।

सर्पिः पीत्वा महातिक्तं कार्यं शोणितमोक्षणम् ॥ ८ ॥

२निम्बस्य पत्राणि सदा घृतेन

धात्रीविमिश्राण्यथवोपयुञ्ज्यात् ।

विस्फोटकोठक्षतशीतपित्तं

कण्ड्वस्रपित्तं सहसा च जह्यात् ॥ ९ ॥

क्षारसिन्धूत्थतैलैश्च गात्राभ्यङ्गं प्रयोजयेत् ।

गम्भारिकाफलं पक्वं शुष्कमुत्स्वेदितं पुनः ॥ १० ॥

क्षीरेण शीतपित्तघ्नं खादितं पथ्यसेविना ।

तैलोद्वर्तनयोगेन योज्य एलादिको गणः ॥ ११ ॥

शुष्कमूलकयूपेण कौलत्थेन रसेन वा ।

भोजनं सर्वदा कार्यं लावतित्तिरिजेन वा ॥ १२ ॥

शीतलान्यन्नपानानि बुद्ध्वा दोषगतिं भिषक् ।

उष्णानि वा यथाकालं शीतपित्ते प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥

Adhikāra 51

[p. 203-b ]

१वान्तिं कृत्वाम्लापित्ते तु विरेकं मृदु कारयेत् ।

सम्यग्वान्तविरिक्तस्य सुस्निग्धस्यानुवासनम् ॥ १ ॥

आस्थापनं चिरोद्भूते देयं दोषाद्यपेक्षया ।

क्रिया शुद्धस्य शमनी ह्यनुबन्धव्यपेक्षया ॥ २ ॥

दोषसंसर्गजे कार्या भेषजाहारकल्पना ।

ऊर्ध्वगं वमनैर्धीमानधोगं रेचनैर्हरेत् ।

तिक्तभूयिष्ठमाहारं पानं वापि प्रकल्पयेत् ॥ ३ ॥

यवगोधूमविकृतींस्तीक्ष्णसंस्कारवर्जिताः ।

यथास्वं लाजशक्तून्वा सितामधुयुतान्पिबेत् ॥ ४ ॥

निस्तुषयववृषधात्री

क्वाथस्त्रिसुगन्धिमधुयुतः पीतः ।

अपनयति चाम्लपित्तं

यदि भुङ्क्ते मुद्गयूषेण ॥ ५ ॥

कफपित्तवमीकण्डूज्वरविस्फोटदाहहा ।

पाचनो दीपनः क्वाथः शृङ्कवेरपटोलयोः ॥ ६ ॥

पटोलं नागरं धान्यं क्वाथयित्वा जलं पिबेत् ।

कण्डुपामार्तिशूलघ्नं कफपित्ताग्निमान्द्यजित् ॥ ७ ॥

पटोलविश्वामृतरोहिणीकृतं

जलं पिबेत्पित्तकफोच्छ्रये तु ।

शूलभ्रमारोचकवह्निमान्द्य-

दाहज्वरच्छर्दिनिवारणं तत् ॥ ८ ॥

यवकृष्णापटोलानां क्वाथं क्षौद्रयुतं पिबेत् ।

नाशयेदम्लपित्तं च अरुचिं च वमिं तथा ॥ ९ ॥

[p. 204-a ]

२वासामृतापर्पटकनिम्बभूनिम्बमार्कवैः ।

त्रिफलाकुलकैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लनाशनः ॥ १० ॥

फलत्रिकं पटोलं च तिक्ताक्वाथः सितायुतः ।

पीतः क्लीतकमध्वाक्तो ज्वरच्छर्द्यम्लपित्तजित् ॥ ११ ॥

पथ्याभृङ्गरजश्चूर्णं युक्तं जीर्णगुडेन तु ।

जयेदम्लपित्तजन्यां छर्दिमन्नविदाहजाम् ॥ १२ ॥

[p. 204-b ]

३वासानिम्बपटोल-

त्रिफलाशनयासयोजितो जयति ।

अधिककफाम्लपित्तं

प्रयोजितो गुग्गुलुः क्रमेण ॥ १३ ॥

छिन्नाखदिरयष्ट्याह्वदार्व्यम्भो वा मधुद्रवम् ।

सद्राक्षामभयां खादेत्सक्षौद्रां सगुडां च ताम् ॥ १४ ॥

कटुका सितावलेह्या पटोलविश्वं च क्षौद्रसंयुक्तम् ।

रक्तस्रुतौ च युक्त्या वा खण्डकूष्माण्डकं श्रेष्ठम् ॥ १५ ॥

पटोलधन्याकमहौषधाब्दैः

कृतः कषायो विनिहन्ति शीघ्रम् ।

मन्दानलं पित्तबलासदाह-

च्छर्दिज्वरामानिलशूलरोगान् ॥ १६ ॥

छिन्नोद्भवानिम्बपटोलपत्रं

पलत्रिकं सुक्वथितं सुशीतम् ।

क्षौद्रान्वितं पित्तमनेकरूपं

सुदारुणं हन्ति हि चाम्लपित्तम् ॥ १७ ॥

४पटोलत्रिफलानिम्बशृतं मधुयुतं पिबेत् ।

पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहशूलोपशान्तये ॥ १८ ॥

सिंहास्यामृतभण्डाकी क्वाथं पीत्वा समाक्षिकम् ।

अम्लपित्तं जयेज्जन्तुः कासं श्वासं ज्वरं वमिम् ॥ १९ ॥

वासाघृतं तिक्तघृतं पिप्पलीघृतमेव च ।

अम्लपित्ते प्रयोक्तव्यं गुडकूष्माण्डकं तथा ॥ २० ॥

[p. 205-a ]

पक्तिशूलापहा योगास्तथा खण्डामलक्यपि ।

पिप्पलीमधुसंयुक्ता चाम्लपित्तविनाशिनी ॥ २१ ॥

जम्बीरस्वरसः पीतः सायं हन्त्यम्लपित्तकम् ॥ २२ ॥

गुडपिप्पलिपथ्याभिस्तुल्याभिर्मोदकः कृतः ।

पित्तश्लेष्मापहः प्रोक्तो मन्दमग्निं च दीपयेत् ॥ २३ ॥

हिङ्गु च कतकफलानि

चिञ्चात्वचो घृतं च पुटदग्धम् ।

शमयति तदम्लपित्त-

मम्लभुजो यदि यथोत्तरं द्विगुणम् ॥ २४ ॥

कान्तापात्रे वराकल्को व्युषितोऽभ्यासयोगतः ।

सिताक्षौद्रसमायुक्तः कफपित्तहरः स्मृतः ॥ २५ ॥

५एकोंऽशः पञ्चनिम्बानां द्विगुणो वृद्धदारकः ।

शक्तुर्दशगुणो देयः शर्करामधुरीकृतः ॥ २६ ॥

शीतेन वारिणा पीतः शूलं पित्तकफोत्थितम् ।

निहन्ति चूर्णं सक्षौद्रमम्लपित्तं सुदारुणम् ॥ २७ ॥

[p. 205-b ]

६आशुभक्तोदकैः पिष्टमभ्रकं तत्र संस्थितम् ॥ २८ ॥

कन्दमाणास्थिसंहारखण्डकर्णरसैरथ ।

तण्डुलीयं च शालिं च कालमारिषजेन च ॥ २९ ॥

वृश्चीरबृहतीभृङ्गलक्षणाकेशराजजैः ।

पेषणं भावनं कुर्यात्पुटं चानेकशो भिषक् ॥ ३० ॥

यावन्निश्चन्द्रकं तत्स्याच्छुद्धिरेवं विहायसः ।

स्वर्णमाक्षिकशालिं च ध्मातं निर्वापितं जले ॥ ३१ ॥

त्रैफलेऽथ विचूर्ण्यैवं लौहं कान्तादिकं पुनः ।

बृहत्पत्रकरीकर्णत्रिफलावृद्धदारजैः ॥ ३२ ॥

माणकन्दास्थिसंहारशृङ्गवेरभवै रसैः ।

दशमूलीमुण्डितिकातालमूलीसमुद्भवैः ॥ ३३ ॥

पुटितं साधुयत्नेन शुद्धिमेवमयो व्रजेत् ।

वशिरं श्वेतवाट्यालं मधुपर्णी मयूरकम् ॥ ३४ ॥

तण्डुलीयं च वर्षाह्वं दत्वाधश्चोर्ध्वमेव च ।

पाक्यं सजीर्णमण्डूरं गोमूत्रेण दिनत्रयम् ॥ ३५ ॥

अन्तर्बाष्पमदग्धं च तथा स्थाप्यं दिनत्रयम् ।

विचूर्णितं शुद्धिरियं लोहकिट्टस्य दर्शिता ॥ ३६ ॥

जयन्त्या वर्धमानस्य आर्द्रकस्य रसेन तु ।

वायस्याश्चानुपूर्व्यैवं मर्दनं रसशोधनम् ॥ ३७ ॥

गन्धकं नवनीताख्यं क्षुद्रितं लौहभाजने ।

त्रिधा चण्डातपे शुष्कं भृङ्गराजरसाप्लुतम् ॥ ३८ ॥

ततो वह्नौ द्रवीभूतं त्वरितं वस्त्रगालितम् ।

यत्नाद्भृङ्गरसे क्षिप्तं पुनः शुष्कं विशुध्यति ॥ ३९ ॥

[p. 206-a ]

७गगनाद्द्विपलं चूर्णं लौहस्य पलमात्रकम् ।

लौहकिट्टपलार्धं च सर्वमेकत्र संस्थितम् ॥ ४० ॥

मण्डूकपर्णीवशिरतालमूलीरसैः पुनः ।

वरीभृङ्गकेशराजकालमारिषजैरथ ॥ ४१ ॥

त्रिफलाभद्रमुस्ताभिः स्थालीपाकाद्विचूर्णितम् ।

रसगन्धकयोः कर्षौ प्रत्येकं ग्राह्यमेकतः ॥ ४२ ॥

तन्मर्दनाच्छिलाखल्वे यत्नतः कज्जलीकृतम् ।

वचा चव्यं यमानी च जीवकेशरपुष्पिका ॥ ४३ ॥

व्योषं मुस्तं विडङ्गं च ग्रन्थिकं खरमञ्जरी ।

त्रिवृता चित्रको दन्ती सूर्यावर्तोऽसितस्तथा ॥ ४४ ॥

भृङ्गमाणककन्दश्च खण्डकर्णक एव च ।

दण्डोत्पलाकेशराजकालावकडकोऽपि च ॥ ४५ ॥

एषामर्धपलं ग्राह्यं पटघृष्टं सुचूर्णितम् ।

प्रत्येकं त्रिफलायाश्च पलार्धं पलमेव च ॥ ४६ ॥

एतत्सर्वं समालोड्य लोहपात्रे तु भावयेत् ।

आतपे दण्डसंघृष्टमार्द्रकस्य रसैस्त्रिधा ॥ ४७ ॥

तद्रसेन शिलापिष्टं गुडिकां कारयेद्भिषक् ।

बदरास्थिनिभां शुष्कां सुनिगुप्तां निधापयेत् ॥ ४८ ॥

तत्प्रातर्भोजनादौ तु सेवितं गुडिकात्रयम् ।

अम्लोदकानुपानं च हितं मधुरवर्जितम् ॥ ४९ ॥

दुग्धं च नारिकेलं च वर्जनीयं विशेषतः ।

भोज्यं यथेष्टमिष्टं च वारि भक्ताम्लकाञ्जिकम् ॥ ५० ॥

हन्त्यम्लपित्तं विविधं शूलं च परिणामजम् ।

पाण्डुरोगं च गुल्मं च शोथोदरगुदामयान् ॥ ५१ ॥

यक्ष्माणं पञ्चकासांश्च मन्दाग्नित्वमरोचकम् ।

प्लीहानं श्वासमानाहमामवातं सुदारुणम् ।

गुडी क्षुधावती सेयं विख्याता रोगनाशिनी ॥ ५२ ॥

[p. 206-b ]

८पिष्ट्वाजाजीं सधन्याकं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

कफपित्तारुचिहरं मन्दानलवमिं जयेत् ॥ ५३ ॥

९पटोलशुण्ठ्योः कल्काभ्यां केवलं कुलकेन वा ।

घृतप्रस्थं विपक्तव्यं कफपित्तहरं परम् ॥ ५४ ॥

[p. 207-a ]

१०पिप्पलीक्वाथकल्केन घृतं सिद्धं मधुप्लुतम् ।

पिबेत्तत्प्रातरुत्थाय अम्लपित्तनिवृत्तये ॥ ५५ ॥

११द्राक्षामृताशक्रपटोलपत्रैः

सोशीरधात्रीघनचन्दनैश्च ।

त्रायन्तिकापद्मकिरातधान्यैः

कल्कैः पचेत्सर्पिरुपेतमेभिः ॥ ५६ ॥

युञ्जीत मात्रां सह भोजनेन

सर्वर्तुपानेऽपि भिषग्विदध्यात् ।

बलासपित्तं ग्रहणीं प्रवृद्धां

कासाग्निसादं ज्वरमम्लपित्तम् ।

सर्वं निहन्याद्धृतमेतदाशु

सम्यक्प्रयुक्तं ह्यमृतोपमं च ॥ ५७ ॥

१२शतावरीमूलकल्कं घृतप्रस्थं पयःसमम् ।

पचेन्मृद्वग्निना सम्यक् क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ॥ ५८ ॥

नाशयेदम्लपित्तं च वातपित्तोद्भवान्गदान् ।

रक्तपित्तं तृषां मूर्च्छं श्वासं सन्तापमेव च ॥ ५९ ॥

Adhikāra 52

[p. 207-b ]

१विरेकवमनालेपसेचनासृग्विमोक्षणैः ।

उपाचरेद्यथादोषं विसर्पानविदाहिभिः ॥ १ ॥

पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च ।

विसर्पे वमनं शस्तं तथैवेन्द्रयवैः सह ॥ २ ॥

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह ।

प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरशान्तये ॥ ३ ॥

रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत् ।

तृणवर्जं प्रयोक्तव्यं पञ्चमूलचतुष्टयम् ।

प्रदेहसेकसर्पिर्भिर्विसर्पे वातसम्भवे ॥ ४ ॥

२कुष्टं शताह्वासुरदारुमुस्ता-

वाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः ।

वातेर्कवंशार्तगलाश्च योज्याः

सेकेषु लेपेषु तथा घृतेषु ॥ ५ ॥

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठापद्मकोशीरचन्दनैः ।

सयष्टीन्दीवरैः पित्ते क्षीरपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥ ६ ॥

कशेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः

सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च ।

वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे

लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ॥ ७ ॥

प्रदेहाः परिषेकाश्च शस्यन्ते पञ्चवल्कलैः ।

पद्मकोशीरमधुकचन्दनैर्वा प्रशस्यते ॥ ८ ॥

पित्ते तु पद्मिनीपङ्कं पिष्टं वा शङ्खशैवलम् ।

गुन्द्रामूलं तु शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृतान्वितम् ॥ ९ ॥

[p. 208-a ]

न्यग्रोधपादा गुन्द्रा च कदलीगर्भ एव च ।

विसग्रन्थिकलेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः ॥ १० ॥

हरेणवो मसूराश्च मुद्गाश्चैव सशालयः ।

पृथक्पृथक्प्रदेहाः स्युः सर्वैर्वा सर्पिषा सह ॥ ११ ॥

द्राक्षारग्वधकाश्मर्यत्रिफलैरण्डपीलुभिः ।

त्रिवृद्धरीतकीभिश्च विसर्पे शोधनं हितम् ॥ १२ ॥

३गायत्रीसप्तपर्णाब्दवासारग्वधदारुभिः ।

कुटन्नटैर्भवेल्लेपो विसर्पे श्लेष्मसम्भवे ॥ १३ ॥

अजाश्वगन्धा शरलाथ काला

सैकेशिका वाप्यथवाजशृङ्गी ।

गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रलेपो

हन्याद्विसर्पं कफजं सुशीघ्रम् ॥ १४ ॥

मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च ।

वमनं च विधातव्यं विसर्पे कफसम्भवे ॥ १५ ॥

त्रिफला पद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम् ।

फलमूलमनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा ॥ १६ ॥

आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः ।

शिरीषपुष्पकामाची हिता लेपावचूर्णनैः ॥ १७ ॥

[p. 208-b ]

४मुस्तारिष्टपटोलानां क्वाथः सर्वविसर्पनुत् ।

धात्रीपटोलमुद्गानामथवा घृतसंप्लुतः ॥ १८ ॥

अमृतविषपटोलं निम्बकल्कैरुपेतं

त्रिफलखदिरसारं व्याधिघातं च तुल्यम् ।

क्वथितमिदमशेषं गुग्गुलोर्भागयुक्तं

जयति विषविसर्पान्कुष्ठमष्टादशाख्यम् ॥ १९ ॥

५अमृतवृषपटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं

खदिरमसितवेत्रं निम्बपत्रं हरिद्रे ।

विविधविषविसर्पान्कुष्ठविस्फोटकण्डू-

रपनयति मसूरीं शीतपित्तं ज्वरं च ॥ २० ॥

पटोलामृतभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः ।

खदिराब्दयुतैः क्वाथो विस्फोटार्तिज्वरापहः ॥ २१ ॥

[p. 209-a ]

६पटोलत्रिफलारिष्टगुडूचीमुस्तचन्दनैः ।

समूर्वा रोहिणी पाठा रजनी सदुरालभा ॥ २२ ॥

कषायं पाययेदेतच्छ्लेष्मपित्तज्वरापहम् ।

कण्डूत्वग्दोषविस्फोटविषवीसर्पनाशनम् ॥ २३ ॥

भूनिम्बवासाकटुकापटोल-

फलत्रिकाचन्दननिम्बसिद्धः ।

विसर्पदाहज्वरवस्त्रशोष-

विस्फोटतृष्णावमिनुत्कषायः ॥ २४ ॥

सकफे पित्तयुक्ते तु त्रिफलां योजयेत्पुरैः ॥ २५ ॥

दुरालभां पर्पटकं पटोलं कटुकां तथा ।

सोष्णं गुग्गुलुसंमिश्रं पिबेद्वा खदिराष्टकम् ॥ २६ ॥

कुण्डलीपिचुमर्दाम्बु खदिरेन्द्रयवाम्बु वा ।

विस्फोटं नाशयत्याशु वायुर्जलधरानिव ॥ २७ ॥

चन्दनं नागपुष्पं च तण्डुलीयकशारिवे ।

शिरीषवल्कलं जातीलेपः स्याद्दाहनाशनः ॥ २८ ॥

शुकतरुनतमांसी रजनी पद्मा च तुल्यानि ।

पिष्टानि शीततोयेन लेपः स्यात्सर्वविस्फोटे ॥ २९ ॥

शिरीषमूलमञ्जिष्ठाचव्यामलकयष्टिकाः ।

सजातीपल्लवक्षौद्रा विस्फोटे कवलग्रहाः ॥ ३० ॥

शिरीषोदुम्बरौ जम्बु सेकालेपनयोर्हिताः ।

श्लेष्मातकत्वचो वापि प्रलेपाश्च्योतने हिताः ॥ ३१ ॥

शिरीषयष्टीनतचन्दनैल-

मांसीहरिद्राद्वयकुष्टबालैः ।

लेपो दशाङ्गः सघृतः प्रदिष्टो

विसर्पकण्डूज्वरशोथहारी ॥ ३२ ॥

शिरीषोशीरनागाह्वहिंस्राभिर्लेपनाद्द्रुतम् ।

विसर्पविषविस्फोटाः प्रशाम्यन्ति न संशयः ॥ ३३ ॥

[p. 209-b ]

७वृषखदिरपटोलपत्रनिम्ब-

त्वगमृतामलकीकषायकल्कैः ।

घृतमभिनवमेतदाशु पक्वं

जयति विसर्पगदान्सकुष्ठगुल्मान् ॥ ३४ ॥

८पटोलसप्तच्छदनिम्बवासा

फलत्रिकं छिन्नरुहाविपक्वम् ।

तत्पञ्चतिक्तं घृतमाशु हन्ति

त्रिदोषविस्फोटविसर्पकण्डूः ॥ ३५ ॥

९पद्मकं मधुकं लोध्रं नागपुष्पस्य केशरम् ।

द्वे हरिद्रे विडङ्गानि सूक्ष्मैला तगरं तथा ॥ ३६ ॥

कुष्ठं लाक्षापत्रकं च सिक्थकं तुत्थमेव च ।

बहुवारः शिरीषश्च कपित्थफलमेव च ॥ ३७ ॥

तोयेनालोड्य तत्सर्वं घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

[p. 210-a ]

यांश्च रोगान्निहन्याद्वै तान्निबोध महामुने ॥ ३८ ॥

सर्पकीटाखुदष्टेषु लूतामूत्रकृतेषु च ।

विविधेषु स्फोटकेषु तथा कुष्ठविसर्पिषु ॥ ३९ ॥

नाडीषु गण्डमालासु प्रभिन्नासु विशेषतः ।

अगस्त्यविहितं धन्यं पद्मकं तु महाघृतम् ॥ ४० ॥

१०रोगस्तु स्नायुकाख्यो यः क्रिया तत्र विसर्पवत्

गव्यं सर्पिस्त्र्यहं पीत्वा निर्गुण्डीस्वरसं त्र्यहम् ।

पिबेत्स्नायुकमत्युग्रं हन्त्यवश्यं न संशयः ॥ ४१ ॥

शोभाञ्जनमूलदलैः

काञ्जिकपिष्टैः सलवणैर्लेपः ।

हन्ति स्नायुकरोगं

यद्वा मोचकत्वचो लेपः ॥ ४२ ॥

Adhikāra 53

१सर्वासां वमनं पथ्यं पटोलारिष्टवासकैः ।

[p. 210-b ]

कषायैश्च वचावत्सयष्ट्याह्वफलकल्कितैः ॥ १ ॥

सक्षौद्रं पाययेद्ब्राह्म्या रसं वा हैलमोचिकम् ।

वान्तस्य रेचनं देयं शमनं चाबले नरे ॥ २ ॥

सुषवीपत्रनिर्यासं हरिद्राचूर्णसंयुतम् ।

रोमान्तीज्वरविस्फोटमसूरीशान्तये पिबेत् ॥ ३ ॥

उभाभ्यां हृतदोषस्य विशुष्यन्ति मसूरिकाः ।

निर्विकाराश्चाल्पपूयाः पच्यन्ते चाल्पवेदनाः ॥ ४ ॥

कण्टाकुम्भाडुमूलं क्वथनविधिकृतं

हिङ्गुमाषैकयुक्तं

पीतं बीजं जयायाः सघृतमुषितवाः

पीतमङ्घ्रिः सिकट्या ।

माघामूलं शिफा वा दमनकुसुमजा

सोषणा वाथ पूतिः

योगा वास्यम्बुनैते प्रथममथगदे

दृश्यमाने प्रयोज्याः ॥ ५ ॥

उद्धृत्य मुष्टिमाच्छाद्य भेषजं यत्प्रयुज्यते ।

तन्मुष्टियोगमित्याहुर्मुष्टियोगपरायणाः ॥ ६ ॥

२उष्ट्रकण्टकमूलं वाप्यनन्तामूलमेव वा ।

विधिगृहीतं ज्येष्ठाम्बु पीतं हन्ति मसूरिकाम् ॥ ७ ॥

[p. 211-a ]

तद्वच्छृगालकण्टकमूलं च व्युषिताम्भसा ।

मसूरीं मूर्च्छितो हन्ति गन्धकार्धस्तु पारदः ॥ ८ ॥

निशाचिञ्चाच्छदे शीतवारिपीते तथैव तु ।

यावत्संख्यामसूर्यङ्गे तावद्भिः शेलुजैर्दलैः ॥ ९ ॥

छिन्नैरातुरनाम्ना तु गुणी व्येति न वर्धते ।

व्युषितं वारि सक्षौद्रं पीतं दाहगुणीहरम् ॥ १० ॥

शेलुत्वक्कृतशीताम्भःसेको वा कायशोषणे ।

उग्राज्यवंशनीलीयववृषकार्पासकीकसब्रह्मी ॥ ११ ॥

स्वरसमयूरकलाक्षाधूपो रोमान्तिकादिहरः ।

तर्पणं वातजायां प्राग्लाजचूर्णैः सशर्करैः ॥ १२ ॥

भोजनं तिक्तयूषैश्च प्रतुदानां रसेन वा ।

द्विपञ्चमूलं रास्ना च दार्व्युशीरं दुरालभा ॥ १३ ॥

सामृतं धान्यकं मुस्तं जयेद्वातसमुत्थिताम् ।

३गुडूचीं मधुकं रास्नां पञ्चमूलं कनिष्ठकम् ॥ १४ ॥

चन्दनं काश्मर्यफलं बलामूलं बिकङ्कतम् ।

पाककाले मसूर्यां तु वातजायां प्रयोजयेत् ॥ १५ ॥

द्राक्षाकाश्मर्यखर्जूरपटोलारिष्टवासकैः ।

लाजामलकदुस्पर्शैः सितायुक्तैश्च पैत्तिके ॥ १६ ॥

[p. 211-b ]

शिरीषोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधवल्कलैः ।

प्रलेपः सघृतः शीघ्रं ब्रणविस्फोटदाहहा ॥ १७ ॥

दुरालभां पर्पटकं भूनिम्बं कटुरोहिणीम् ।

श्लैष्मिक्यां पित्तजायां वा पाने निःक्वाथ्य दापयेत् ॥ १८ ॥

४निम्बं पर्पटकं पाठां पटोलं कटुरोहिणीम् ।

वासां दुरालभां धात्रीमुशीरं चन्दनद्वयम् ॥ १९ ॥

एष निम्बादिकः ख्यातः पीतः शर्करया युतः ।

हन्ति त्रिदोषमसूरीं ज्वरवीसर्पसम्भवाम् ॥ २० ॥

उत्थिता प्रविशेद्या तु पुनस्तां बाह्यतो नयेत् ॥ २१ ॥

५पटोलकुण्डलीमुस्तवृषधन्वयवासकैः ।

भूनिम्बनिम्बकटुकापर्पटैश्च शृतं जलम् ॥ २२ ॥

मसुरीं शमयेदामां पक्वां चैव विशोषयेत् ।

नातः परतरं किञ्चिद्विस्फोटज्वरशान्तये ॥ २३ ॥

पटोलमूलारुणतण्डुलीयकं

पिबेद्धरिद्रामलकल्कसंयुतम् ।

मसूरिकास्फोटविदाहशान्तये

तदेव रोमान्तिवमिज्वरापहम् ॥ २४ ॥

पटोलमूलारुणतण्डुलीयकं

तथैव धात्रीखदिरेण संयुतम् ।

पिबेज्जलं सुक्वथितं सुशीतलं

मसूरिकारोगविनाशनं परम् ॥ २५ ॥

[p. 212-a ]

६खदिरत्रिफलारिष्टपटोलामृतवासकैः ।

क्वाथोऽष्टकाङ्गो जयति रोमान्तिकमसूरिकाः ।

कुष्ठवीसर्पविस्फोटकण्ड्वादीनपि तानतः ॥ २६ ॥

७अमृतादिकषायस्तु जयेत्पित्तकफात्मिकाम् ।

सौवीरेण तु संपिष्टं मातुलुङ्गस्य केशरम् ॥ २७ ॥

प्रलेपात्पातयत्याशु दाहं चाशु नियच्छति ।

पाददाहं प्रकुरुते पिडका पादसंभवा ॥ २८ ॥

तत्र सेकं प्रशंसन्ति वहुशस्तण्डुलाम्बुना ।

पाककाले तु सर्वास्ता विशोषयति मारुतः ॥ २९ ॥

तस्मात्संबृंहणं कार्यं न तु पथ्यं विशोषणम् ।

गुडूची मधुकं द्राक्षा मोरटं दाडिमैः सह ॥ ३० ॥

पाककाले तु दातव्यं भेषजं गुडसंयुतम् ।

तेन पाकं व्रजत्याशु न च वायुः प्रकुप्यति ॥ ३१ ॥

लिहेद्वा बादरं चूर्णं पाचनार्थं गुडेन तु ।

अनेनाशु विपच्यन्ते वातपित्तकफात्मिकाः ॥ ३२ ॥

[p. 212-b ]

८शूलाध्मानपरीतस्य कम्पमानस्य वायुना ।

धन्वमांसरसाः शस्ता ईषत्सैन्धवसंयुताः ॥ ३३ ॥

दाडिमाम्लरसैर्युक्ता यूषाः स्युररुचौ हिताः ।

पिबेदम्भस्तप्तशीतं भावितं खदिराशनैः ॥ ३४ ॥

शौचे वारि प्रयुञ्जीत गायत्रीबहुवारजम् ।

जातीपत्रं समञ्जिष्ठं दार्वीपूगफलं शमीम् ॥ ३५ ॥

धात्रीफलं समधुकं क्वथितं मधुसंयुतम् ।

मुखरोगे कण्ठरोगे गण्डूषार्थं प्रशस्यते ॥ ३६ ॥

अक्ष्णोः सेकं प्रशंसन्ति गवेधुमधुकाम्बुना ।

मधुकं त्रिफलामूर्वादार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम् ॥ ३७ ॥

उशीरलोध्रमञ्जिष्ठाः प्रलेपाश्च्योतने हिताः ।

नश्यन्त्यनेन दृग्जाता मसूर्यो न द्रवन्ति च ॥ ३८ ॥

पञ्चवल्कलचूर्णेन क्लेदिनीमवचूर्णयेत् ।

भस्मना केचिदिच्छन्ति केचिद्गोमयरेणुना ॥ ३९ ॥

क्रिमिपातभयाच्चापि धूपयेच्छरलादिना ।

वेदनादाहशान्त्यर्थं स्रुतानां च विशुद्धये ॥ ४० ॥

सगुग्गुलं वराक्वाथं युञ्ज्याद्वा खरिदाष्टकम् ।

कृष्णाभयारजो लिह्यान्मधुना कण्ठशुद्धये ॥ ४१ ॥

अथाष्टाङ्गावलेहो वा कवडश्चार्द्रकादिभिः ।

पञ्चतिक्तं प्रयुञ्जीत पानाभ्यञ्जनभोजनैः ॥ ४२ ॥

कुर्याद्व्रणविधानं च तैलादीन्वर्जयेच्चिरम् ।

विषघ्नैः सिद्धमन्त्रैश्च प्रसृज्यात्तु पुनः पुनः ।

तथा शोणितसंसृष्टाः काश्चिच्छोणितमोक्षणैः ॥ ४३ ॥

[p. 213-a ]

९निशाद्वयोशीरशिरीषमुस्तकैः

सलोध्रभद्रश्रियनागकेशरैः ।

सस्वेदविस्फोटविसर्पकुष्ठ-

दौर्गन्ध्यरोमान्तिहरः प्रदेहः ॥ ४४ ॥

बिम्ब्यतिमुक्तकाऽशोकप्लक्षवेतसपल्लवैः ।

निशि पर्युषितः क्वाथो मसूरीभयनाशनः ॥ ४५ ॥

चैत्रासितभूतदिने रक्तपताकान्विता स्नुहीभवने ।

धवलितकलशन्यस्ता पापरुजो दूरतो धत्ते ॥ ४६ ॥

Adhikāra 54

[p. 213-b ]

१तत्राजगल्लिकामामां जलौकाभिरुपाचरेत् ।

शुक्तिसौराष्ट्रिकाक्षारकल्कैश्चालेपयेन्मुहुः ॥ १ ॥

कठिनां क्षारयोगैश्च द्रावयेदजगल्लिकाम् ।

श्लेष्मविद्रधिकल्केन जयेदनुशयीं भिषक् ॥ २ ॥

विवृतामिन्द्रवृद्धां च गर्दभीं जालगर्दभम् ।

इरिवेल्लिकां गन्धनामां जयेत्पित्तविसर्पवत् ॥ ३ ॥

मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा शमयेद्व्रणान् ।

रक्तावसेकैर्बहुभिः स्वेदनैरपतर्पणैः ॥ ४ ॥

जयेद्विदारिकां लेपैः शिग्रुदेवद्रुमोद्भवैः ।

पनसिकां कच्छपिकामनेन विधिना भिषक् ॥ ५ ॥

साधयेत्कठिनानन्याञ्शोथान्दोषसमुद्भवान् ।

अन्त्रालजीं कच्छपिकां तथा पाषाणगर्दभम् ॥ ६ ॥

सुरदारुशिलाकुष्ठैः स्वेदयित्वा प्रलेपयेत् ।

कफमारुतशोथघ्नो लेपः पाषाणगर्दभे ॥ ७ ॥

[p. 214-a ]

२शस्त्रेणोद्धृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत् ।

मनःशिलालभल्लातसूक्ष्मैलागुरुचन्दनैः ॥ ८ ॥

जातीपल्लवकल्कैश्च निम्बतैलं विपाचयेत् ।

वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुस्वनम् ॥ ९ ॥

पाददारीषु च शिरां व्यधयेत्तलशोधनीम् ।

स्नेहस्वेदोपपन्नौ तु पादौ चालेपयेन्मुहुः ॥ १० ॥

मधूच्छिष्टवसामज्जाघृतक्षारैर्विमिश्रितैः ।

सर्जाख्यसिन्धूद्भवयोश्चूर्णं मधुघृताप्लुतम् ।

निर्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्जनम् ॥ ११ ॥

३उपोदिकासर्षपनिम्बमोच-

कर्कारुकैर्वारुकभस्मतोये ।

तैलं विपक्वं लवणांशयुक्तं

तत्पाददारीं विनिहन्ति लेपात् ॥ १२ ॥

अलसेऽम्लैश्चिरं सिक्तौ चरणौ परिलेपयेत् ।

पटोलारिष्टकाशीसत्रिफलाभिर्मुहुर्मुहुः ॥ १३ ॥

करञ्जबीजं रजनी काशीसं मधुकं मधु ।

रोचना हरितालं च लेपोऽयमलसे हितः ॥ १४ ॥

लाक्षाभयारसालेपः कार्यं वा रक्तमोक्षणम् ।

जातीपत्रं च संमर्द्य दद्यादलसके भिषक् ॥ १५ ॥

[p. 214-b ]

४बृहतीरससिद्धेन तैलेनाभ्यज्य बुद्धिमान् ।

शिलारोचनकाशीसचूर्णैर्वा प्रतिसारयेत् ॥ १६ ॥

दहेत्कदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा ।

चिप्पमुष्णाम्बुना स्विन्नमुत्कृत्याभ्यज्य तं ब्रणम् ॥ १७ ॥

दत्त्वा सर्जरसं चूर्णं बद्ध्वा व्रणवदाचरेत् ।

स्वरसेन हरिद्रायाः पात्रे कृष्णायसेऽभयाम् ॥ १८ ॥

घृष्ट्वा तज्जेन कल्केन लिम्पेच्चिप्पं पुनः पुनः ।

चिप्पे सटङ्कणास्फोतामूललेपो नखप्रदः ॥ १९ ॥

निम्बोदकेन वमनं पद्मिनीकण्टके हितम् ।

निम्बोदककृतं सर्पिः सक्षौद्रं पानमिष्यते ॥ २० ॥

पद्मनालकृतः क्षारः पद्मिनीं हन्ति लेपतः ।

निम्बारग्वधकल्कैर्वा मुहुरुद्वर्तनं हितम् ॥ २१ ॥

निलीपटोलमूलाभ्यां साज्याभ्यां लेपनं हितम् ।

जालगर्दभरोगे तु सद्यो हन्ति चवेदनाम् ॥ २२ ॥

[p. 215-a ]

५अहिपूतनके धात्र्याः पूर्वं स्तन्यं विशोधयेत् ।

त्रिफलाखदिरक्वाथैर्ब्रणानां धावनं सदा ॥ २३ ॥

करञ्जत्रिफलातिक्तैः सर्पिः सिद्धं शिशोर्हितम् ।

रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ॥ २४ ॥

गुदभ्रंशे गुदं स्नेहैरभ्यज्याशु प्रवेशयेत् ।

प्रविष्टे स्वेदयेच्चापि बद्धं गोष्फणया भृशम् ॥ २५ ॥

कोमलं पद्मिनीपत्रं यः खादेच्छर्करान्वितम् ।

एतन्निश्चित्य निर्दिष्टं न तस्य गुदनिर्गमः ॥ २६ ॥

वृक्षाम्लानलचाङ्गेरीबिल्वपाठायवाग्रजम् ।

तक्रेण शीलयेत्पायुभ्रंशार्तोऽनलदीपनम् ॥ २७ ॥

गुदं च गव्यपसया म्रक्षयेदविशङ्कितः ।

दुष्प्रवेशो गुदभ्रंशो विशत्याशु न संशयः ॥ २८ ॥

मूषिकाणां वसाभिर्वा गुदे सम्यक्प्रलेपनम् ।

स्विन्नमूषिकमांसेन चाथवा स्वेदयेद्गुदम् ॥ २९ ॥

६चाङ्गेरीकोलदध्यम्लनागरक्षारसंयुतम् ।

घृतमुत्क्वथितं पेयं गुदभ्रंशरुजापहम् ।

शुण्ठीक्षारावत्र कल्कौ शिष्टं तु द्रवमिष्यते ॥ ३० ॥

[p. 215-b ]

७क्षीरे महत्पञ्चमूलं मूषिकामन्तवर्जिताम् ।

पक्त्वा तस्मिन्पचेत्तैलं वातघ्नौषधसाधितम् ॥ ३१ ॥

गुदभ्रंशमिदं तैलं पानाभ्यङ्गात्प्रसाधयेत् ॥ ३२ ॥

८स्वेदोपनाहं परिकर्तिकायां

कृत्वा समभ्यज्य घृतेन पश्चात् ।

प्रवेशयेच्चर्म शनैः प्रशिष्टै-

र्मांसैः सुखोष्णैरुपनाहयेच्च ॥ ३३ ॥

स्नेहस्वेदैस्तथैवैनां चिकित्सेदवपाटिकाम् ।

निरुद्धप्रकशे नाडीं द्विमुखीं कनकादिजाम् ॥ ३४ ॥

क्षिप्त्वा त्यक्त्वा चुल्लकादिस्नेहेन परिषेचयेत् ।

तैलेन वा वचादारुगन्धैः सिद्धेन च व्यहात् ॥ ३५ ॥

पुनः स्थूलतरा नाडी देया स्रोतोविवृद्धये ।

शस्त्रेण सेवनीं त्यक्त्वा भित्वा व्रणवदाचरेत् ॥ ३६ ॥

स्निग्धं च भोजनं बद्धे गुदेऽप्येष क्रियाक्रमः ।

चर्मकीलं जतुमणिं मसकांस्तिलकालकान् ॥ ३७ ॥

उद्धृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षाराग्निभ्यामशेषतः ।

रुबुनालस्य चूर्णेन धर्षी मसकनाशनः ॥ ३८ ॥

[p. 216-a ]

८निर्मोकभस्मघर्षाद्वा मसः शान्तिं व्रजेत्सदा ।

युवानपिडकान्यच्छनीलिकाव्यङ्गशर्कराः ॥ ३९ ॥

शिराव्यधैः प्रलेपैश्च जयेदभ्यञ्जनैस्तथा ।

लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिडकापहः ॥ ४० ॥

तद्वद्गोरोचनायुक्तं मरिचं सुखलेपतः ।

सिद्धार्थकवचालोध्रसैन्धवैश्च प्रलेपनम् ॥ ४१ ॥

वमनं च निहन्त्याशु पिडकां यौवनोद्भवाम् ।

व्यङ्गेषु चार्जुनत्वग्वा मञ्जिष्ठा वा समाक्षिका ॥ ४२ ॥

लेपः सनवनीता वा श्वेताश्वखुरजा मसी ।

रक्तचन्दनमञ्जिष्ठालोध्रकुष्ठप्रियङ्गवः ॥ ४३ ॥

वटाङ्कुरमसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः ।

व्यङ्गानां लेपनं शस्तं रुधिरेण शशस्य च ॥ ४४ ॥

मसूरैः सर्पिषा पिष्टैर्लिप्तमास्यं पयोऽन्वितैः ।

सप्ताहाच्च भवेत्सत्यं पुण्डरीकदलप्रभम् ॥ ४५ ॥

मातुलुङ्गजटासर्पिःशिलागोशकृतो रसः ।

मुखकान्तिकरो लेपः पिडकातिलकालजित् ॥ ४६ ॥

नवनीतगुडक्षौद्रकोलमज्जप्रलेपनम् ।

व्यङ्गजिद्वरुणत्वग्वा छागक्षीरप्रपेषिता ॥ ४७ ॥

जातीफलकल्कलेपो नीलिव्यङ्गादिनाशनः ।

सायं च कटुतैलेनाभ्यङ्गो वक्त्रप्रसादनः ॥ ४८ ॥

[p. 216-b ]

९कालीयकोत्पलामय-

दधिसरबदरास्थिमध्यफलिनीभिः ।

लिप्तं भवति च वदनं

शशिप्रभं सप्तरात्रेण ॥ ४९ ॥

तुषरहितमसृणयव-

चूर्णसयष्टीमधुकलोध्रलेपेन ।

भवति मुखं परिनिर्जित-

चामीकरचारुसौभाग्यम् ॥ ५० ॥

रक्षोघ्नशर्वरीद्वयं

मञ्जिष्ठागैरिकाह्वयैस्तु पयः ।

सिद्धेन लिप्तमानन-

मुद्यद्विधुबिम्बवद्विभाति ॥ ५१ ॥

परिणतदधिशरपुंखैः

कुवलयदलकुष्ठचन्दनोशीरैः ।

मुखकमलकान्तिकारी

भ्रुकुटीतिलकालकाञ्जयति ॥ ५२ ॥

[p. 217-a ]

१०हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकालीयककुचन्दनैः ।

प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठापद्मपद्मककुङ्कुमैः ॥ ५३ ॥

कपित्थतिन्दुकप्लक्षवटपत्रैः पयोऽन्वितैः ।

लेपयेत्कल्कितैरेभिस्तैलं वाभ्यञ्जनं चरेत् ॥ ५४ ॥

पिप्लवं नीलिकाव्यङ्गांस्तिलकान्मुखदूषिकान् ।

नित्यसेवी जयेत्क्षिप्रं मुखं कुर्यान्मनोरमम् ॥ ५५ ॥

११मधुकस्य कषायेण तैलस्य कुडवं पचेत् ।

कल्कैः प्रियङ्गुमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलकेशरैः ॥ ५६ ॥

कनकं नाम तत्तैलं मुखकान्तिकरं परम् ।

अभीरुनीलिकाव्यङ्गशोधनं परमर्चितम् ॥ ५७ ॥

१२मञ्जिष्ठा मधुकं लाक्षा मातुलुङ्गं सयष्टिकम् ।

कर्षप्रमाणैरेतैस्तु तैलस्य कुडवं तथा ॥ ५८ ॥

आजं पयस्तद्द्विगुणं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।

नीलिकापिडकाव्यङ्गानभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ ५९ ॥

मुखं प्रसन्नोपचितं वलीपलितवर्जितम् ।

सप्तरात्रप्रयोगेण भवेत्कनकसन्निभम् ॥ ६० ॥

[p. 217-b ]

१३कुङ्कुमं चन्दनं लाक्षा मञ्जिष्ठा मधुयष्टिका ।

कालीयकमुशीरं च पद्मकं नीलमुत्पलम् ॥ ६१ ॥

न्यग्रोधपादाः प्लक्षस्य शुङ्गाः पद्मस्य केशरम् ।

द्विपञ्चमूलसहितैः कषायैः पलिकैः पृथक् ॥ ६२ ॥

जलाढकं विपक्तव्यं पादशेषमथोद्धरेत् ।

मञ्जिष्ठा मधुकं लाक्षा पत्तङ्गं मधुयष्टिका ॥ ६३ ॥

कर्षप्रमाणैरेतैस्तु तैलस्य कुडवं तथा ।

अजाक्षीरं तद्द्विगुणं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ६४ ॥

सम्यक्पक्वं परं ह्येतन्मुखवर्णप्रसादनम् ।

नीलिकापिडकाव्यङ्गानभ्यङ्गादेव नाशयेत् ॥ ६५ ॥

सप्तरात्रप्रयोगेण भवेत्काञ्चनसन्निभम् ।

कुङ्कुमाद्यमिदं तैलमश्विभ्यां निर्मितं पुरा ॥ ६६ ॥

१४कुङ्कुम किंशुकं लाक्षा मञ्जिष्ठा रक्तचन्दनम् ।

कालीयकं पद्मकं च मातुलुङ्गस्य केशरम् ॥ ६७ ॥

कुसुम्भं मधुयष्टीकं फलिनी मदयन्तिका ।

निशे द्वे रोचना पद्ममुत्पलं च मनःशिला ॥ ६८ ॥

काकोल्यादिसमायुक्तैरेतैरक्षसमैर्भिषक् ।

लाक्षारसपयोभ्यां च तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ६९ ॥

कुङ्कुमाद्यमिदं तैलं चाभ्यङ्गात्काञ्चनोपमम् ।

करोति वदनं सद्यः पुष्टिलावण्यकान्तिदम् ।

सौभाग्यलक्ष्मीजननं वशीकरणमुत्तमम् ॥ ७० ॥

[p. 218-a ]

१५मधुकं चन्दनं कङ्गु सर्षपं पद्मकं तथा ।

कालीयकं हरिद्राच लोध्रमेभिश्च कल्कितैः ॥ ७१ ॥

विपचेद्धि घृतं वैद्यस्तत्पक्वं वस्त्रगालितम् ।

पादांशं कुङ्कुमं सिक्थं क्षिप्त्वा मन्दानले पचेत् ॥ ७२ ॥

तत्सिद्धं शिशिरे नीरे प्रक्षिप्याकर्षयेत्ततः ।

तदेतद्वर्णकं नाम घृतं वर्णप्रसादनम् ॥ ७३ ॥

अनेनाभ्यासलिप्तं हि वलीभूतमपि क्रमात् ।

निष्कलङ्केन्दुबिम्बाभं स्याद्विलासवतीमुखम् ॥ ७४ ॥

अरूंषिकायां रुधिरेऽवसिक्ते

शिराव्यधेनाथ जलौकसा वा ।

निम्बाम्बुसिक्तैः शिरसि प्रलेपो

देयोऽश्ववर्चोरससैन्धवाभ्याम् ॥ ७५ ॥

पुराणमथ पिण्याकं पुरीषं कुक्कुटस्य वा ।

मूत्रपिष्टं प्रलेपोऽयं शीघ्रं हन्यादरूंषिकाम् ॥ ७६ ॥

अरूंषिघ्नं भृष्टकुष्टचूर्णं तैलेन संयुतम् ।

[p. 218-b ]

१६हरिद्राद्वयभूनिम्बत्रिफलारिष्टचन्दनैः ।

एतत्तैलमरूंषीणां सिद्धमभ्यञ्जने हितम् ॥ ७७ ॥

दारणे तु शिरां विध्येत्स्निग्धां स्विन्नां ललाटजाम् ।

अवपीडाशिरोबस्तीनभ्यङ्गांश्चावचारयेत् ॥ ७८ ॥

कोद्रवाणां तृणक्षारपानीयं परिधावने ।

कार्यो दारणके मूर्ध्नि प्रलेपो मधुसंयुतः ॥ ७९ ॥

प्रियालबीजमधुककुष्टमिश्रैः ससैन्धवैः ।

काञ्जिकस्था त्रिसप्ताहं माषा दारणकापहा ॥ ८० ॥

सह नीलोत्पलकेशरयष्टी

मधुकतिलैः सदृशमामलकम् ।

चिरजातमपि च शीर्षे

दारणरोगं शमं नयति ॥ ८१ ॥

१७त्रिफलाद्या रजोमांसीमार्कवोत्पलशारिवैः ।

ससैन्धवैः पचेत्तैलमभ्यङ्गादुक्थिकां जयेत् ॥ ८२ ॥

चित्रकं दन्तिमूलं च कोषातकीसमन्वितम् ।

कल्कं पिष्ट्वा पचेत्तैलं केशदद्रुविनाशनम् ॥ ८३ ॥

गुञ्जाफलैः शृतं तैलं भृङ्गराजरसेन तु ।

कण्डूदारणहृत्कुष्ठकपालव्याधिनाशनम् ॥ ८४ ॥

[p. 219-a ]

१८भृङ्गराजत्रिफलोत्पलशारि

लौहपुरीषसमन्वितकारि ।

तैलमिदं पच दारणहारि

कुञ्चितकेशघनस्थिरकारि ॥ ८५ ॥

प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः ।

कार्षिकैस्तैलकुडवं तैर्द्विरामलकीरसः ॥ ८६ ॥

साध्यः सप्रतिमर्शः स्यात्सर्वशीर्षगदापहः ।

१९मालतीकरवीराग्निनक्तमालविपाचितम् ॥ ८७ ॥

तैलमभ्यञ्जने शस्तमिन्द्रलुप्तापहं परम् ।

इदं हि त्वरितं हन्ति दारणं नियतं नृणाम् ॥ ८८ ॥

धात्र्याम्रमज्जलेपात्स्यात्स्थिरोरुस्निग्धकेशता ।

इन्द्रलुप्ते शिरां विद्ध्वा शिलाकासीसतुत्थकैः ॥ ८९ ॥

लेपयेत्परितः कल्कैस्तैलं चाभ्यञ्जने हितम् ।

कुटन्नटशिखीजातीकरञ्जकरवीरजैः ॥ ९० ॥

अवगाढपदं चैव प्रच्छयित्वा पुनः पुनः ।

गुञ्जाफलैश्चिरं लिम्पेत्केशभूमिं समन्ततः ॥ ९१ ॥

हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् ।

लोमान्यनेन जायन्ते नृणां पाणितलेष्वपि ॥ ९२ ॥

भल्लातकबृहतीफलगुञ्जामूलफलेभ्य एकेन ।

मधुसहितेन विलिप्तं सुरपतिलुप्तं शमं याति ॥ ९३ ॥

बृहतीफलरसपिष्टं गुञ्जाफलमूलं चैन्द्रलुप्तस्य ।

कनकनिघृष्टस्य सतो दातव्यं प्रच्छितस्य सदा ॥ ९४ ॥

घृष्टस्य कर्कशैः पत्रैरिन्द्रलुप्तस्य गुण्डनम् ।

चूर्णितैर्मरिचैः कायमिन्द्रलुप्तनिवारणम् ॥ ९५ ॥

[p. 219-b ]

छागक्षीररसाञ्जन-

पुटदग्धगजेन्द्रदन्तमसीलिप्ताः ।

जायन्ते सप्तरात्रात्

खल्व्यामपि कुञ्चिताश्चिकुराः ॥ ९६ ॥

मधुकेन्दीवरमूर्वा

तिलाज्यगोक्षीरभृङ्गलेपेन ।

अचिराद्भवन्ति घनकेशा

दृढमूकायतानृजवः ॥ ९७ ॥

२०स्नुहीपयः पयोऽर्कस्य मार्कवो लाङ्गलीविषम् ।

मूत्रमाजं सगोमूत्रं रक्तिका सेन्द्रवारुणी ॥ ९८ ॥

सिद्धार्थं तीक्ष्णतैलं च गर्भं दत्त्वा विपाचितम् ।

वह्निना मृदुना पक्वं तैलं खालित्यनाशनम् ॥ ९९ ॥

[p. 220-a ]

कूर्मपृष्ठसमानापि रुज्याया रोमतस्करी ।

दिग्धा सानेन जायेत ऋक्षशारीरलोमशा ॥ १०० ॥

२१वटावरोहकेशिन्योश्चूर्णेनादित्यपाचितम् ।

गुडूचीस्वरसे तैलं चाभ्यङ्गात्केशरोपणम् ॥ १०१ ॥

२२चन्दनं मधुकं मूर्वा त्रिफला नीलमुत्पलम् ।

कान्ता वटावरोहश्च गुडूची विसमेव च ॥ १०२ ॥

लौहचूर्णं तथा केशी शाविरे द्वे तथैव च ।

मार्कवस्वरसेनैव तैलं मृद्वग्निना पचेत् ॥ १०३ ॥

शिरस्युत्पतिताः केशा जायन्ते घनकुञ्चिताः ।

दृढमूलाश्च स्निग्धाश्च तथा भ्रमरसन्निभाः ।

नस्येनाकालपलितं निहन्यात्तैलमुत्तमम् ॥ १०४ ॥

२३तैलं सयष्टीमधुकैः क्षीरे धात्रीफलैः शृतम् ।

नस्ये दत्तं जनयति केशाञ्श्मश्रूणि चाप्यथ ॥ १०५ ॥

त्रिफला नीलिनीपत्रं लोहं भृङ्गरजःसमम् ।

अविमूत्रेण संयुक्तं कृष्णीकरणमुत्तमम् ॥ १०६ ॥

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तं लोहचूर्णं विनिक्षिपेत् ।

ईषत्पक्वे नारीकेले भृङ्गराजरसान्विते ॥ १०७ ॥

[p. 220-b ]

मासमेकं तु निक्षिप्य सम्यग्गर्भात्समुद्धरेत् ।

ततः शिरो मुण्डयित्वा लेपं दद्याद्भिषग्वरः ॥ १०८ ॥

संवेष्ट्य कदलीपत्रैर्मोचयेत्सप्तमे दिने ।

क्षालयेत्त्रिफलाक्वाथैः क्षीरमांसरसाशिनः ॥ १०९ ॥

कपालरञ्जनं चैतत्कृष्णीकरणमुत्तमम् ।

उत्पलं पयसा सार्धं मासं भूमौ निधापयेत् ॥ ११० ॥

केशानां कृष्णकरणं स्नेहनं च विधीयते ।

भृङ्गपुष्पं जवापुष्पं मेषीदुग्धप्रपेषितम् ॥ १११ ॥

तेनैवालोडितं लौहपात्रस्थं भूम्यधः कृतम् ।

सप्ताहादुद्धृतं पश्चाद्भृङ्गराजरसेन तु ॥ ११२ ॥

आलोड्याभ्यज्य च शिरो वेष्टयित्वा वसेन्निशाम् ।

प्रातस्तु क्षालनं कार्यमेवं स्यान्मूर्धरञ्जनम् ।

एवं सिन्दूरबालाम्बशङ्खभृङ्गरसैः क्रिया ॥ ११३ ॥

२४नवदग्धशङ्खचूर्णं

काञ्जिकसिक्तं हि सीसकं घृष्ट्वा ।

लेपात्कचानर्कदलव-

बद्धान् शुभ्रान्करोति नीलतरान् ॥ ११४ ॥

[p. 221-a ]

लोहमलामलकल्कैः

सजवाकुसुमैर्नरः सदा स्नायी ।

पलितानीह न पश्यति

गङ्गास्नायीव नरकाणि ॥ ११५ ॥

निम्बस्य बीजानि हि भावितानि

भृङ्गस्य तोयेन तथाशनस्य ।

तैलं तु तेषां विनिहन्ति नस्या-

द्दुग्धान्नभोक्तुः पलितं समूलम् ॥ ११६ ॥

निम्बस्य तैलं प्रकृतिस्थमेव

नस्ये निषिक्तं विधिना यथावत् ।

मासेन गोक्षीरभुजो नरस्य

जराग्रभूतं पलितं निहन्ति ॥ ११७ ॥

क्षीरात्समार्कवरसाद्द्विप्रस्थे मधुकात्पले ।

तैलस्य कुडवं पक्वं तन्नस्यं पलितापहम् ॥ ११८ ॥

२५आदित्यवल्लिमूलानि कृष्णशैरीयकस्य च ।

सुरसस्य च पत्राणि फलं कृष्णाशनस्य च ॥ ११९ ॥

मार्कवं काकमाची च मधुकं देवदारु च ।

पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यत्रिफलाञ्जनम् ॥ १२० ॥

प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठालोध्रं कृष्णागुरूत्पलम् ।

आम्रास्थिकर्दमः कृष्णो मृणाली रक्तचन्दनम् ॥ १२१ ॥

[p. 221-b ]

नीलीभल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका ।

सोमराज्यशनः शस्त्रं कृष्णो पिण्डीतचित्रकौ ॥ १२२ ॥

पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्योश्चाम्रजम्बूफलानि च ।

पृथक्पञ्चपलैर्भागैः सुपिष्टैराढकं पचेत् ॥ १२३ ॥

बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम् ।

कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः ॥ १२४ ॥

लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत् ।

पाने नस्यक्रियायां च शिरोऽभ्यङ्गे तथैव च ॥ १२५ ॥

एतच्चाक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत् ।

महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम् ॥ १२६ ॥

२६भृङ्गराजरसे पक्वं शिखिपित्तेन कल्कितम् ।

घृतं नस्येन पलितं हन्यात्सप्ताहयोगतः ॥ १२७ ॥

काञ्जिकपिष्टशेलुकमज्ज्ञि सच्छिद्रलौहगे ।

यदर्कतापात्पतति तैलं तन्नस्यम्रक्षणात् ॥ १२८ ॥

केशा नीलालिसङ्काशाः सद्यः स्निग्धा भवन्ति च ।

नयनश्रवणग्रीवादन्तरोगांश्च हन्त्यदः ॥ १२९ ॥

कासीसं रोचनातुल्यं हरितालं रसाञ्जनम् ।

अम्लपिष्टैः प्रलेपोऽयं वृषकच्छ्वहिपूतयोः ॥ १३० ॥

पटोलपत्रत्रिफलारसाञ्जनविपाचितम् ।

पीतं घृतं निहन्त्याशु कृच्छ्रामप्यहिपूतनाम् ॥ १३१ ॥

[p. 222-a ]

रजनीमार्कवमूलं पिष्टं शीतेन वारिणा तुल्यम् ।

हन्ति विसर्पं लेपाद्वराहदशनाह्वयं घोरम् ॥ १३२ ॥

नागकेशरचूर्णं वा शतधौतेन सर्पिषा ।

पिष्ट्वा लेपो विधातव्यो दाहे हर्षे च पादयोः ॥ १३३ ॥

Adhikāra 55

१ओष्ठप्रकोपे वातोत्थे शाल्वनेनोपनाहनम् ।

मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरैः शृतम् ।

स्वेदोऽभ्यङ्गः स्नेहपानं रसायनमिहेष्यते ॥ १ ॥

श्रीवेष्टकं सर्जरसं गुग्गुलुं सुरदारु च ।

यष्टिमधुकचूर्णं च विदध्यात्प्रतिसारणम् ॥ २ ॥

वेधं शिराणां वमनं विरेकं

तिक्तस्य पानं रसभोजनं च ।

शीतान्प्रलेपान्परिषेचनं च

पित्तोपसृष्टेष्वधरेषु कुर्यात् ॥ ३ ॥

पित्तरक्ताभिघातोत्थाञ्जलौकाभिरुपाचरेत् ।

पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ॥ ४ ॥

[p. 222-b ]

शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवलधारणम् ।

हृतरक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ॥ ५ ॥

त्रिकटुः सर्जिकाक्षारः क्षारश्च यावशूकजः ।

क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ।

मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः ॥ ६ ॥

प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ।

हितं च त्रिफलाचूर्णं मधुयुक्तं प्रलेपनम् ॥ ७ ॥

सर्जरसकनकगैरिक-

धन्याकघृततैलसिन्धुसंयुक्तम् ।

सिद्धं सिक्थकमधुरे

स्फुटितोच्चटिते व्रणं हरति ॥ ८ ॥

२शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् ।

निःक्वाथ्य त्रिफलां चापि कुर्याद्गण्डूषधारणम् ॥ ९ ॥

प्रिङ्गयवश्च मुस्ता च त्रिफला च प्रलेपनम् ॥ १० ॥

[p. 223-a ]

कुष्टं दार्वीमब्दलोध्रं समङ्गा

पाठा तिक्ता तेजनी पीतिका च ।

चूर्णं शस्तं घर्षणं तद्द्विजानां

रक्तस्रावं हन्ति कण्डूं रुजां च ॥ ११ ॥

चलदन्तस्थिरकरं कार्यं बकुलचर्वणम् ।

आर्तगलदलक्वाथगण्डूषो दन्तचालनुत् ॥ १२ ॥

दन्तचाले हितं श्रेष्ठं तिलोग्राचर्वणं सदा ।

दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् ॥ १३ ॥

सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ।

दन्तानां तोदहर्षे च वातघ्नाः कवला हिताः ॥ १४ ॥

दन्तचाले तु गण्डूषो बकुलत्वक्कृतो हितः ।

माक्षिकं पिप्पलीसर्पिर्मिश्रितं धारयेन्मुखे ॥ १५ ॥

दन्तशूलहरं प्रोक्तं प्रधानमिदमौषधम् ।

विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणं तु प्रतिसारयेत् ॥ १६ ॥

लोध्रपत्तुङ्गमधुकलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः ।

गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ॥ १७ ॥

[p. 223-b ]

३शैशिरे हृतरक्ते च लोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ।

सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः ॥ १८ ॥

क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ।

संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे ततः ॥ १९ ॥

काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेद्भिषक् ।

क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् ॥ २० ॥

पिप्पल्यः सर्षपाः श्वेता नागरं नैचुलं फलम् ।

सुखोदकेन संगृह्य कवलं तस्य योजयेत् ॥ २१ ॥

शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् ।

ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ॥ २२ ॥

उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् ।

क्रिमिदन्तकवच्चात्र विधिः कार्यो विजानता ।

छित्त्वाधिमांसं सक्षौद्रैरेतैश्चूर्णैरुपाचरेत् ॥ २३ ॥

पाठावचातेजोवतीसर्जिकायावशूकजैः ।

क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः ॥ २४ ॥

पटोलनिम्बत्रिफलाकषायश्चात्र धावने ।

शिरोविरेकश्च हितो धूमो वैरेचनश्च यः ॥ २५ ॥

नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ।

यं दन्तमधिजायेत नाडी तद्दन्तमुद्धरेत् ॥ २६ ॥

[p. 224-a ]

४छित्त्वाधिमांसं शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ।

शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा ॥ २७ ॥

गतिर्हिनस्ति हन्वस्थि दशने समुपेक्षिते ।

तस्मात्समूलं दशनमुद्धरेद्भग्नमस्थि च ॥ २८ ॥

उद्धृते तूत्तरे दन्ते शोणितं संप्रसिच्यते ।

रक्ताभियोगात्पूर्वोक्ता घोरा रोगा भवन्ति च ॥ २९ ॥

चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् ।

कषायं जातीमदनकटुकस्वादुकण्टकैः ॥ ३० ॥

लोध्रखदिरमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वैश्चापि यत्कृतम् ।

तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् ॥ ३१ ॥

कषायं परतः कृत्वा पिष्ट्वा लोध्रादिकल्कितम् ।

कण्टकीमदनो योज्यः स्वादुकण्टो विकङ्कतः ॥ ३२ ॥

सुखोष्णाः स्नेहकवलाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा ।

निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ॥ ३३ ॥

स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्नैहिकमेव च ।

अहिंसन्दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ॥ ३४ ॥

लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ।

हन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ॥ ३५ ॥

[p. 224-b ]

५कपालिकाः कृच्छ्रसाध्यास्तत्राप्येषा क्रियामता

जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं क्रिमिदन्तकम् ॥ ३६ ॥

तथावपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः ।

भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः सिग्धैश्च भोजनैः ।

हिङ्गु सोष्णं तु मतिमान्क्रिमिदन्तेषु दापयेत् ॥ ३७ ॥

बृहतीभूमिकदम्बक-

पञ्चाङ्गुलिकण्टकारिकाथैः ।

गण्डूषस्तैलयुतः

क्रिमिदन्तकवेदनाशमनः ॥ ३८ ॥

नीलीवायसजङ्घा-

स्नुग्दुग्धीनां तु मूलमेकैकम् ।

संचर्व्य दशनविधृतं

दशनक्रिमिपातनं प्राहुः ॥ ३९ ॥

चलमुद्धृत्य वा स्थानं दहेत्तु शुषिरस्य वा ।

[p. 225-a ]

६ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककशेरुभिः ।

तैलं दशगुणं क्षीरं सिद्धं नस्ये तु योजयेत् ॥ ४० ॥

हनुमोक्षे समुद्दिष्टा कार्या चार्दितवत्क्रिया ।

फलान्यम्लानि शीताम्बु रुक्षान्नं दन्तधावनम् ॥ ४१ ॥

तथातिकठिनान्भक्ष्यान्दन्तरोगी विवर्जयेत् ।

सप्तच्छदार्कदुग्धाभ्यां पूरणं क्रिमिदन्तनुत् ॥ ४२ ॥

जीवनीयेन दुग्धेन क्रिमिरन्ध्रप्रपूरणम् ।

अर्कक्षीरेणैवमेकयोगः सद्भिः प्रशस्यते ॥ ४३ ॥

द्रोणपुष्पीद्रवः फेनमधुतैलसमायुतः ।

क्रिमिदन्तविनाशाय कार्यं कर्णस्य पूरणम् ॥ ४४ ॥

पटोलकटुकाव्योषपाठासैन्धवभांर्गिकैः ।

चूर्णैर्मधुयुतो लेपः कवलो मधुतैलकैः ।

जिह्वारोगेषु कर्तव्यं विधानमिदमौषधम् ॥ ४५ ॥

मुस्तामधुकनिर्गुण्डीखदिरोशीरदारुभिः ।

समञ्जिष्ठाविडङ्गैश्र सिद्धं तैलं हरेत्क्रिमीन् ॥ ४६ ॥

७ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् ।

कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत्कार्यं भिषजा खलु ॥ ४७ ॥

पित्तजेषु निघृष्टेषु निस्रुते दुष्टशोणिते ।

प्रतिसारणगण्डूषान्नस्यं च मधुरं हितम् ॥ ४८ ॥

[p. 225-b ]

कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये ।

पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यं तु प्रतिसारणम् ॥ ४९ ॥

गृह्णीयात्कवलान्वापि गौरसर्षपसैन्धवैः ।

पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ॥ ५० ॥

जिह्वाजाड्यं चिरजं

माणकभस्मलवणघर्षणं हन्ति ।

ईषत्स्नुक्क्षीराक्तं

जम्बीराद्यम्लचर्वणं वापि ॥ ५१ ॥

कर्कटाङ्घ्रिक्षीरपक्वघृताभ्यङ्गेन नश्यति ।

दन्तशब्दः कर्कटाङ्घ्रिलेपाद्वा दन्तयोजितात् ॥ ५२ ॥

उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् ।

शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनामुपाचरेत् ॥ ५३ ॥

व्योषक्षाराभयावह्निचूर्णमेतत्प्रघर्षणम् ।

उपजिह्वाप्रशान्त्यर्थमेतैस्तैलं विपाचयेत् ॥ ५४ ॥

छिन्नां घर्षेद्गलशुण्ठीं व्योषोग्राक्षौद्रसिन्धुजैः ।

कुष्ठोषणवचासिन्धुकणापाठाप्लवैरपि ॥ ५५ ॥

सक्षौद्रैर्भिषजा कार्यं गलशुण्ठ्या विघर्षणम् ।

उपनासाव्यधो हन्ति गलशुण्ठीमशेषतः ॥ ५६ ॥

गलशुण्ठीहरं तद्वच्छेफालीमूलचर्वणम् ।

वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् ।

निःक्वाथ्य पिचुमर्दं च कवलं तत्र योजयेत् ॥ ५७ ॥

[p. 226-a ]

८क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषाश्चाप्यशने हिताः ।

तुण्डीकेर्यध्रुषे कूर्मे संघाते तालुपुप्पुटे ॥ ५८ ॥

एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ।

तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् ॥ ५९ ॥

स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ।

साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ॥ ६० ॥

छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च ।

घातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ॥ ६१ ॥

सुखोष्णांस्तैलकवलान्धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ।

पतङ्गशर्कराक्षोद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ॥ ६२ ॥

द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे ।

आगारधूमकटुकैः कफजां प्रतिसारयेत् ॥ ६३ ॥

श्वेताविल्लङ्गदन्तीषु सिद्धं तैलं ससैन्धवम् ।

नस्यकर्मणि दातव्यं कवलं च कफोच्छ्रये ॥ ६४ ॥

पित्तवत्साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसंभवाम् ।

विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ॥ ६५ ॥

एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः ।

उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ॥ ६६ ॥

उन्नाम्य जिह्वामाकृष्य बडिशेनाधिजिह्विकाम् ।

छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोष्णैर्घर्षणादिभिः ॥ ६७ ॥

[p. 226-b ]

एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् ।

शिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ॥ ६८ ॥

अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् ।

कण्ठरोगेष्वसृङ्मोक्षस्तीक्ष्णैर्नस्यादिकर्म च ॥ ६९ ॥

क्वाथपानं तु दार्वीत्वङ्निम्बतार्क्षकलिङ्गजम् ।

हरीतकीकषायो वा पेयो माक्षिकसंयुतः ॥ ७० ॥

कटुकातिविषादारुपाठामुस्तकलिङ्गकाः ।

गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः ॥ ७१ ॥

[p. 227-a ]

९गृहधूमो यवक्षारः पाठाव्योषरसाञ्जनम् ।

तेजोह्वात्रिफलालोहं चित्रकश्चेति चूर्णितम् ॥ ७२ ॥

सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम् ।

कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तजिह्वास्यरोगनुत् ॥ ७३ ॥

पिप्पलीप्पिपलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।

सर्जिकाक्षारतुल्यांशैश्चूर्णोऽयं गलरोगनुत् ॥ ७४ ॥

१०मनःशिलायवक्षारो हरितालं ससैन्धवम् ।

दार्वीत्वक्चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम् ॥ ७५ ॥

मूर्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत् ।

मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम् ॥ ७६ ॥

११यवाग्रजं तेजवतीं सपाठां

रसाञ्जनं दारु निशां सकृष्णाम् ।

क्षौद्रेण कुर्याद्गुडिकां मुखेन

तां धारयेत्सर्वगलामयेषु ॥ ७७ ॥

दशमूलं पिबेदुष्णं यूषं मूलकुलत्थयोः ।

क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः ॥ ७८ ॥

विदध्यात्कवलान्वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ।

पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः ॥ ७९ ॥

[p. 227-b ]

पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः ।

गुडे पुराणे क्वथिते द्विगुणे गुडिकाः कृताः ॥ ८० ॥

कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि ।

कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः ॥ ८१ ॥

१२मूत्रस्विन्नां शिवां तुल्यां मधुरीकुष्ठतालकैः ।

अभ्यस्य मुखरोगांस्तु जयेद्विरसतामपि ॥ ८२ ॥

वातात्सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ।

तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ॥ ८३ ॥

पित्तात्मके सर्वरसे शुद्धकायस्य देहिनः ।

सर्वपित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ॥ ८४ ॥

प्रतिसारणगण्डूषान्धूमं संशोधनानि च ।

कफात्मके सर्वसरे क्रमं कुर्यात्कफापहम् ॥ ८५ ॥

मुखपाके शिरावेधः शिरःकायविरेचनम् ।

कार्यं च वहुधा नित्यं जातीपत्रस्य चर्वणम् ॥ ८६ ॥

जातीपत्रामृताद्राक्षायासदार्वीफलत्रिकैः ।

क्वाथः क्षौद्रयुतः शीतो गण्डूषो मुखपाकनुत् ॥ ८७ ॥

कृष्णजीरककुष्ठेंद्रयवानां चूर्णतस्त्र्यहात् ।

मुखपाके व्रणक्लेददौर्गन्ध्यमुपशाम्यति ॥ ८८ ॥

रसाञ्जनं लोध्रमथाभयं च

मनःशिलानागरगैरिकं च ।

पाठा हरिद्रा गजपिप्पली च

स्याद्धारणं क्षौद्रयुतं मुखस्य ॥ ८९ ॥

[p. 228-a ]

१३पटोलनिम्बजम्ब्वाम्रमालतीनवपल्लवाः ।

पञ्चपल्लवजः श्रेष्ठः कषायो मुखधावने ॥ ९० ॥

पञ्चवल्ककषायो वा त्रिफलाक्वाथ एव वा ।

मुखपाकेषु सक्षौद्रः प्रयोज्यो मुखधावने ॥ ९१ ॥

स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया ।

सक्षौद्रा मुखरोगासृक्दोषनाडीव्रणापहा ॥ ९२ ॥

सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्त-

हरीतकीतिक्तकरोहिणीभिः ।

यष्ट्याह्वराजद्रुमचन्दनैश्च

क्काथं पिबेत्पाकहरं मुखस्य ॥ ९३ ॥

पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला-

त्रायन्तितिक्ताद्विनिशामृतानाम् ।

पीतः कषायो मधुना निहन्ति

मुखे स्थितश्चास्यगदानशेषान् ॥ ९४ ॥

क्वथितास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः ।

निषेव्या भक्षणीया वा त्रिफला मुखपाकहा ॥ ९५ ॥

तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ।

[p. 228-b ]

सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहपाकनुत् ।

तैलेन काञ्जिकेनाथ गण्डूषश्चूर्णदाहहा ॥ ९६ ॥

घनकुष्ठैलाधान्यकयष्टीमध्वेलवालुकाकवलः ।

वदनेऽतिपूतिगन्धं हरति सुरालशुनगन्धं च ॥ ९७ ॥

१४तुलां तथा नीलकुरंटकस्य

द्रोणेऽम्भसः संश्रपयेद्यथावत् ।

पूर्त्वा चतुर्भागरसे तु तैलं

पचेच्छनैरर्धपलप्रयुक्तैः ॥ ९८ ॥

कल्कैरनन्ताखदिरारिमेद-

जम्ब्वाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् ।

तत्तैलमाश्वेव धृतं मुखेन

स्थैर्यं द्विजानां विदधाति सद्यः ॥ ९९ ॥

[p. 229-a ]

१५इरिमेदत्वक्पलशत-

मभिनवमापोत्थं खण्डशः कृत्वा ।

तोयाढकैश्चतुर्भि-

र्निःक्वाथ्य चतुर्थशेषेण ॥ १०० ॥

तेन क्वाथेन मतिमा-

न्तैलस्यार्धाढकं शनैर्विपचेत् ।

कल्कैरक्षसमांशै-

र्मञ्जिष्ठालोध्रमधुकानाम् ॥ १०१ ॥

इरिमेदखदिरकट्फल-

लाक्षान्यग्रोधमुस्तसूक्ष्मैलानाम् ।

कर्पूरागुरुपद्मक-

लवङ्गकंकोलजातीफलानाम् ॥ १०२ ॥

पतङ्गगैरिकवराङ्गकुसुमधातकीनां च ।

सिद्धं भिषग्विदध्यादिदं मुखोत्थेषु रोगेषु ॥ १०३ ॥

परिशीर्णदन्तविद्रधिशैशिरशीताददन्तहर्षेषु ।

क्रिमिदन्तदारणचलितप्रदुष्टमांसावशीर्णेषु ।

मुखदौर्गन्ध्ये कार्यं प्रागुक्तेष्वामयेषु तैलमिदम् ॥ १०४ ॥

१६तैलं लाक्षारसं क्षीरं पृथक्प्रस्थं समं पचेत् ।

चतुर्गुणेऽरिमक्वाथे द्रवैश्च पलसम्मितैः ॥ १०५ ॥

लोध्रकट्फलमञ्जिष्ठापद्मकेशरपद्मकैः ।

चन्दनोत्पलयष्ट्याह्वैस्तैलं गण्डूषधीरणम् ॥ १०६ ॥

[p. 229-b ]

दालनं दन्तचालं च हनुमोक्षं कपालिकाम् ।

शीतादं पूतिवक्त्रं च अरुचिं विरसास्यताम् ।

हन्यादास्यगदानेतान्कुर्याद्दन्तानपि स्थिरान् ॥ १०७ ॥

१७बकुलस्य फलं लोध्रं वज्रवल्लीकुरुण्टकम् ।

चतुरङ्गुलवव्वोलवाजिकर्णेरिमाशनम् ॥ १०८ ॥

एषां कषायकल्काभ्यां तैलं पक्वं मुखे धृतम् ।

स्थैर्यं करोति चलतां दन्तानां धावनेन च ॥ १०९ ॥

१८एलालतालवनिकाफलशीतकोष-

कोलद्विकानि खदिरस्य कृते कषाये ।

तुल्यांशकानि दशभागमिते निधाय

प्रोद्भिन्नकैतकपुटे पुटवद्विपाच्य ॥ ११० ॥

प्रागंशतुल्यशशिनाभितदेकसंघं

पिष्ट्वा नवेन सहकाररसेन हस्तौ ।

लिप्त्वा यथाभिलषितां गुडिकां विदध्यात्

स्त्रीपुंसयोर्वदनसौरभवन्धुभूताम् ॥ १११ ॥

[p. 230-a ]

१९खदिरस्य तुलां सम्यग्जलद्रोणे विपाचयेत् ।

शेषेऽष्टभागे तत्रैव प्रतिवापं प्रदापयेत् ॥ ११२ ॥

जातीकर्पूरपूगानि कक्कोलकफलानि च ।

इत्येषा गुडिका कार्या मुखसौभाग्यवर्धिनी ।

दन्तौष्ठमुखरोगेषु जिह्वाताल्वामयेषु च ॥ ११३ ॥

२०गायत्रीसारतुलयेरिमवल्कलानां

सार्धं तुलायुगलमम्बुघटैश्चतुर्भिः ।

निःक्वाथ्य पादमवशिष्टं सुवस्त्रपूतं

भूयः पचेदथ शनैर्मृदुपावकेन ॥ ११४ ॥

तस्मिन्घनत्वमुपगच्छति चूर्णमेषां

श्लक्ष्णं क्षिपेच्च कवलग्रहभागिकानाम् ।

एलामृणालसितचन्दनचन्दनाम्बु-

श्यामातमालविकषाघनलोहयष्टी ॥ ११५ ॥

लज्जाफलत्रयरसाञ्जनधातकीभ-

श्रीपुष्पगैरिककटङ्कटकट्फलानाम् ।

पद्माह्वलोध्रवटरोहयवासकानां

मांसीनिशासुरभिवल्कलसंयुतानाम् ॥ ११६ ॥

कक्कोलजातिफलकोषलवङ्गकानि

चूर्णीकृतानि विदधीत पलांशकानि ।

शीतेऽवतार्य घनसारचतुःपलं च

क्षिप्त्वा कलायसदृशीर्वटिकाः प्रकुर्यात् ॥ ११७ ॥

शुष्का मुखे विनिहिता विनिवारयन्ति

रोगान्गलौष्ठरसनाद्विजतालुजातान् ।

कुर्युर्मुखे सुरभितां पटुतां रुचिं च

स्थैर्यं परं दशनगं रसनालघुत्वम् ॥ ११८ ॥

Adhikāra 56

[p. 230-b ]

१कपित्थमातुलाङ्गाम्लशृङ्गवेररसैः शुभैः ।

सुखोष्णैः पूरयेत्कर्णं कर्णशूलोपशान्तये ॥ १ ॥

शृङ्गवेरं च मधु च सैन्धवं तैलमेव च ।

कटूष्णं कर्णयोर्देयमेतद्वा वेदनापहम् ॥ २ ॥

लशुनार्द्रकशिग्रूणां सुरङ्ग्या मूलकस्य च ।

कदल्याः स्वरसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ।

समुद्रफेनचूर्णेन युत्तया वाप्यवचूर्णयेत् ॥ ३ ॥

आर्द्रकसूर्यावर्तक-

शोभाञ्जनमूलमूलकस्वरसाः ।

मधुतैलसैन्धवयुताः

पृथगुष्णाः कर्णशूलहराः ॥ ४ ॥

शोभाञ्जनकनिर्यासस्तिलतैलेन संयुतः ।

व्यक्तोष्णः पूरणः कर्णे कर्णशूलोपशान्तये ॥ ५ ॥

अष्टानामपि मूत्राणां मूत्रेणान्यतमेन च ।

कोष्णेन पूरयेत्कर्णौ कर्णशूलोपशान्तये ॥ ६ ॥

अश्वत्थपत्रखल्वं वा विधाय बहुपत्रकम् ।

तैलाक्तमङ्गारपूर्णं विदध्याच्छ्रवणोपरि ॥ ७ ॥

[p. 231-a ]

यत्तैलं च्यवते तस्मात्खल्वादङ्गारतापितात् ।

तत्प्राप्तं श्रवणस्रोतः सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥ ८ ॥

अर्कपत्रपटे दग्धस्नुहीपत्रभवो रसः ।

कदुष्णं पूरणादेव कर्णशूलनिवारणः ॥ ९ ॥

२महतः पञ्चमूलस्य काण्डान्यष्टाङ्गुलानि च ।

क्षौमेणावेष्ट्य संसिच्य तैलेनादीपयेत्ततः ॥ १० ॥

यत्तैलं च्यवते तेभ्यः सुखोष्णं तत्प्रयोजयेत् ।

ज्ञेयं तद्दीपिकातैलं सद्यो गृह्णाति वेदनाम् ॥ ११ ॥

एवं कुर्याद्भद्रकाष्ठे कुष्ठे काष्ठे च सारले ।

मतिमान्दीपिकातैलं कर्णशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥

अर्कस्य पत्रं परिणामपीत-

माज्येन लिप्तं शिखिनावतप्तम् ।

आपीड्य तोयं श्रवणे निषिक्तं

निहन्ति शूलं बहुवेदनं च ॥ १३ ॥

तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे क्लेशवाहिनि ।

बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १४ ॥

[p. 231-b ]

वंशावलेखसंयुक्ते मूत्रे वाजाविके भिषक् ।

तैलं पचेत्तेन कर्णं पूरयेत्कर्णशूलिनः ॥ १५ ॥

हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः साध्यं तैलं तु सार्षपम् ।

कर्णशूले प्रधानं तु पूरणं हितमुच्यते ॥ १६ ॥

३बालमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गु सनागरम् ।

शतपुष्पावचाकुष्ठं दारुशिग्रुरसाञ्जनम् ॥ १७ ॥

सौवर्चलं यवक्षारः सर्जिकोद्भिदसैन्धवम् ।

भूर्जग्रन्थिविडं मुस्तं मधु शुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १८ ॥

मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च ।

तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलहरं परम् ॥ १९ ॥

बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयास्रावश्च दारुणः ।

पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णसंश्रिताः ॥ २० ॥

क्षिप्रं विनाशं गच्छन्ति कृष्णात्रेयस्य शासनात् ।

क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयापहम् ॥ २१ ॥

मधुप्रधानं शुक्तं तु मधुशुक्तं तथापरम् ।

जम्बीरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम् ॥ २२ ॥

मधुभाण्डे विनिक्षिष्य धान्यराशौ निधापयेत् ।

मासेन तज्जातरसं मधुशुक्तमुदाहृतम् ॥ २३ ॥

कर्णनादे कर्णक्ष्वेडे कटुतैलेन पूरणम् ।

नादबाधिर्ययोः कुर्यात्कर्णशूलोक्तमौषधम् ॥ २४ ॥

[p. 232-a ]

४अपामार्गक्षारजले

तत्कृतकल्केन साधितं तिलजम् ।

अपहरति कर्णनादं

बाधिर्यं चापि पूरणतः ॥ २५ ॥

५सर्जिकामूलकं शुष्कं हिङ्गुकृष्णामहौषधम् ।

शतपुष्पा च तैस्तैलं पक्वं शुक्तचतुर्गुणम् ।

प्रणादशूलबाधिर्यं स्रावं चाशु व्यपोहति ॥ २६ ॥

६दशमूलीकषायेण तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।

एतत् कल्कं प्रदायैव बाधिर्ये परमौषधम् ॥ २७ ॥

[p. 232-b ]

७फलं विल्वस्य मूत्रेण पिष्ट्वा तैलं विपाचयेत् ।

साजक्षीरं तद्धि हरेद्वाधिर्यं कर्णपूरणे ॥ २८ ॥

एष एव विधिः कार्यः प्रणादे नस्यपूर्वकः ।

गुडनागरतोयेन नस्यं स्यादुभयोरपि ॥ २९ ॥

चूर्णं पञ्चकषायाणां कपित्थरससंयुतम् ।

कर्णस्रावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह ॥ ३० ॥

मालतीदलरसमधुना पूरितमथवा गवां मूत्रैः ।

दूरेण परित्यज्यते च श्रवणयुगं पूतिरोगेण ॥ ३१ ॥

हरितालं सगोमूत्रं पूरणं पूतिकर्णजित् ।

सर्जत्वक्चूर्णसंयुक्तः कार्पासीफलजो रसः ।

मधुना संयुतः साधु कर्णस्रावे प्रशस्यते ॥ ३२ ॥

८जम्बवाम्रपत्रं तरुणं समांशं

कपित्थकार्पासफलं च सार्द्रम् ।

क्षुण्वा रसं तं मधुना विमिश्रं

स्रावापहं संप्रवदन्तितज्ज्ञाः ॥ ३३ ॥

एतैः शृतं निम्बकरञ्जतैलं

ससार्षपं स्रावहरं प्रदिष्टम् ॥ ३४ ॥

पुटपाकविधिस्विन्नहस्तिविड्जातगोण्डकः ।

रसः सतैलसिन्धूत्थः कर्णस्रावहरः परः ॥ ३५ ॥

[p. 233-a ]

९जम्बूकस्य तु मांसेन कटुतैलं विपाचयेत् ।

तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति ॥ ३६ ॥

निशागन्धपले पक्वं कटुतैलं पलाष्टकम् ।

धूस्तूरपत्रजरसे कर्णनाडीजिदुत्तमम् ॥ ३७ ॥

१०अथ कर्णप्रतीनाहे स्नेहस्वेदौ प्रयोजयेत् ।

ततो विरिक्तशिरसः क्रियां प्राप्तां समाचरेत् ॥ ३८ ॥

कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्यात्क्षतविसर्पवत् ।

नाडीस्वेदोऽथ वमनं धूममूर्ध्वविरेचनम् ॥ ३९ ॥

विधिश्च कफहा सर्वः कर्णकण्डूं व्यपोहति ।

क्लेदयित्वा तु तैलेन स्वेदेन प्रविलाप्य च ॥ ४० ॥

शोधयेत्कर्णगूथं तु भिषक् सम्यक् शलाकया ।

निर्गुण्डीस्वरसस्तैलं सिन्धुधूमरजो गुडः ॥ ४१ ॥

पूरणात्पूतिकर्णस्य शमनो मधुसंयुतः ।

जातिपत्ररसे तैलं विपक्वं पूतिकर्णजित् ॥ ४२ ॥

वरुणार्ककपित्थाम्रजम्बूपल्लवसाधितम् ।

पूतिकर्णापहं तैलं जातीपत्ररसेन वा ॥ ४३ ॥

सूर्यावर्तकस्वरसं सिन्धुवाररसस्तथा ।

लाङ्गलीमूलजरसं त्र्यूषणेनावचूर्णितम् ॥ ४४ ॥

पूरयेत्क्रिमिकर्णं तु जन्तूनां नाशनं परम् ।

क्रिमिकर्णकनाशार्थं क्रिमिघ्नं योजयेद्विधिम् ॥ ४५ ॥

वार्ताकुधूमश्च हितः सर्षपस्नेह एव च ।

हलिसूर्यावर्तव्योषस्वरसेनातिपूरिते ॥ ४६ ॥

[p. 233-b ]

कर्णे पतन्ति सहसा सर्वास्तु क्रिमिजातयः ।

नीलवुन्नारसस्तैलसिन्धुकाञ्जिकसंयुतः ॥ ४७ ॥

कदुष्णः पूरणात्कर्णे निःशेषः क्रिमिपातनः ।

धूपनः कर्णदौर्गन्ध्ये गुग्गुलुः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ४८ ॥

राजवृक्षादितोयेन सुरसादिजलेन वा ।

कर्णप्रक्षालनं कार्यं चूर्णैरेतैः प्रपूरणम् ॥ ४९ ॥

घृतं रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण क्षौद्रसंयुतम् ।

प्रशस्यते चिरोत्थेऽपि सास्रावे पूतिकर्णके ॥ ५० ॥

[p. 234-a ]

११कुष्ठहिङ्गुवचादारुशताह्वाविश्वसैन्धवैः ।

पूतिकर्णापहं तैलं बस्तमूत्रेण साधितम् ॥ ५१ ॥

१२विद्रधौ चापि कुर्वीत विद्रध्युक्तं हि भेषजम्

शतावरीवाजिगन्धापयस्यैरण्डबीजकैः ॥ ५२ ॥

तैलं विपक्वं सक्षीरं पालीनां पुष्टिकृत्परम् ।

गुञ्जाचूर्णयुते जाते माहिषे क्षीर उद्गतम् ॥ ५३ ॥

नवनीतं तदभ्यङ्गात्कर्णपालिविवर्धनम् ।

विषगर्भं तिक्ततुम्बीतैलमष्टगुणे खरात् ॥ ५४ ॥

मूत्रे पक्वं तदभ्यङ्गात्कर्णपालिविवर्धनम् ।

कल्केन जीवनीयेन तैलं पयसि साधितम् ॥ ५५ ॥

आनूपमांसक्वाथेन पालीपोषणवर्धनम् ।

माहिषनवनीतयुतं सप्ताहं धान्यराशिपरिवसितं ॥ ५६ ॥

नवमुसलिकन्दचूर्णमृद्धिकरं कर्णपालीनाम् ।

कर्णस्य दुर्व्यधे भूते संरम्भो वेदना भवेत् ॥ ५७ ॥

तत्र दुर्व्यधरोहार्थं लेपो मध्वाज्यसंयुतैः ।

मधूकयवमञ्जिष्ठारुबुमूलैः समन्ततः ॥ ५८ ॥

अनेकधातुच्छिन्नस्य सन्धिः कर्णस्य वै भिषक् ।

यो यथाभिनिविष्टः स्यात्तं तथा विनियोजयेत् ॥ ५९ ॥

धान्याम्लोष्णोदकाभ्यां तु सेको वातेन दूषिते ।

रक्तपित्तेन पयसा श्लेष्मणा तूष्णवारिणा ॥ ६० ॥

ततः सीव्य स्थिरं कुर्यात्सन्धिं बन्धेन वा पुनः ।

मध्वाज्येन ततोऽभ्यज्य पिचुना सन्धिवेष्टकम् ।

कपालचूर्णेन ततश्चूर्णयेत्पथ्ययाथवा ॥ ६१ ॥

Adhikāra 57

[p. 234-b ]

१पञ्चमूलीशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी ।

सर्पिर्गुडः षडङ्गश्च यूषः पीनसशान्तये ॥ १ ॥

२व्योषचित्रकतालीसतिन्तिडीचाम्लवेतसम्

सचव्याजाजीतुल्यांशमेलात्वक्पत्रपादिकम् ॥ २ ॥

व्योषादिकं चूर्णमिदं पुराणगुडसंयुतम् ।

पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम् ॥ ३ ॥

३पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः ।

दन्त्या च तैलं संसिद्धं नस्यं सम्यक्तु पीनसे ॥ ४ ॥

[p. 235-a ]

व्याघ्रीदन्तीवचाशिग्रुसुरसव्योषसैन्धवैः ।

पाचितं नावनं तैलं पूतिनासागदं जयेत् ॥ ५ ॥

त्रिकटुविडङ्गसैन्धवबृहतीफलशिग्रुसुरसदंतीभिः ।

तैलं गोजलसिद्धं नस्यं स्यात्पूतिनस्यस्य ॥ ६ ॥

कलिङ्गहिङ्गुमरिचलाक्षासुरसकट्फलैः ।

कुष्ठोग्राशिग्रुजन्तुघ्नैरवपीडः प्रशस्यते ॥ ७ ॥

तैरेव मूत्रसंयुक्तैः कटु तैलं विपाचयेत् ।

अपीनसे पूतिनस्ये शमनं कीर्तितं परम् ॥ ८ ॥

नासापाके पित्तहरं विधानं

कार्यं सर्वं बाह्यमभ्यन्तरं च ।

हरेद्रक्तं क्षीरिवृक्षत्वचश्च

योज्याः सेके सघृताश्च प्रदेहाः ॥ ९ ॥

पूयास्ररक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च ।

शुण्ठीकुष्ठकणाबिल्वद्राक्षाकल्ककषायवत् ।

साधितं तैलमाज्यं वा नस्यं क्षवथुरुक्प्रणुत् ॥ १० ॥

दीप्ते रोगे पैत्तिके संविधानं

सर्वं कुर्यान्माधुरं शीतलं च ।

नासानाहे स्नेहपानं प्रधानं

स्निग्धा धूमा मूर्ध्नि बस्तिश्च नित्यम् ॥ ११ ॥

[p. 235-b ]

४वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत्सर्पिर्यथाक्रमम्

पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ॥ १२ ॥

नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् ।

पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ॥ १३ ॥

परिषेकान्प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् ।

कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ॥ १४ ॥

यवाग्वा वामयित्वा वा कफघ्नं क्रममाचरेत् ।

दार्वीङ्गुदीनिकुम्भैश्च किणिह्या सुरसेन च ॥ १६ ॥

वर्तयोऽत्र कृता योज्या धूमपाने यथाविधि ।

अथवा सघृतान्सक्तून्कृत्वा मल्लिकसम्पुटे ।

नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत् ॥ १७ ॥

यः पिबति शयनकाले शयनारूढः सुशीतलं मह्यां

सलिलं पीनसयुक्तः स मुच्यते तेन रोगेण ॥ १८ ॥

पुटपक्वं जयापत्रं सिन्धुतैलसमन्वितम् ।

प्रतिश्यायेषु सर्वेषु शीलितं परमौषधम् ॥ १९ ॥

सोषणं गुडसंयुक्तं स्निग्धदध्यम्लभोजनम् ।

नवप्रतिश्यायहरं विशेषात्कफपाचनम् ॥ २० ॥

प्रतिश्याये नवे शस्तो यूषश्चिञ्चादलोद्भवः ।

ततः पक्वं कफं ज्ञात्वा हरेच्छीर्षविरेचनैः ॥ २१ ॥

शिरसोऽभ्यञ्जनस्वेदनस्यकट्वम्लभोजनैः ।

वमनैर्घृतपानैश्च तान्यथास्वमुपाचरेत् ॥ २२ ॥

भक्षयति भुक्तमात्रे

सलवणमुत्स्विन्नमाषमत्युष्णम् ।

स जयति सर्वसमुत्थं

चिरजातं च प्रतिश्यायम् ॥ २३ ॥

पिप्पल्यः शिग्रुबीजानि विडङ्गं मरिचानि च ।

अवपीडः प्रशस्तोऽयं प्रतिश्यायनिवारणः ॥ २४ ॥

समूत्रपिष्टाश्चोद्दिष्टाः क्रियाः क्रिमिषु योजयेत् ।

नावनार्थं क्रिमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ।

शेषाणां तु विकाराणां यथास्वं स्याच्चिकित्सितम् ॥ २५ ॥

[p. 236-a ]

५रक्तकरवीरपुष्पं जात्यशनकमल्लिकायाश्च ।

एतैः समं तु तैलं नासार्शोनाशनं श्रेष्ठम् ॥ २६ ॥

६गृहधूमकणादारुक्षारनक्ताह्वसैन्धवैः ।

सिद्धं शिखरिबीजैश्च तैलं नासार्शसां हितम् ॥ २७ ॥

[p. 236-b ]

७चित्रकचविकादीप्यक-

निदिग्धिकाकरञ्जबीजलवणार्केः ।

गोमूत्रयुक्तं सिद्धं

तैलं नासार्शसां विहितम् ॥ २८ ॥

८चित्रकस्यामलक्याश्च गुडूच्या दशमूलजम्

शतं शतं रसं दत्वा पथ्याचूर्णाढकं गुडात् ॥ २९ ॥

शतं पचेद्धनीभूते पलं द्वादशकं क्षिपेत् ।

व्योपत्रिजातयोः क्षारात्पलार्धमपरेऽहनि ॥ ३० ॥

प्रस्थार्धं मधुनो दत्त्वा यथाग्न्यद्यादतन्त्रितः ।

वृद्धयेऽग्नेः क्षयं कासं पीनसं दुस्तरं क्रिमीन् ।

गुल्मोदावर्तदुर्नामश्वासान्हन्ति रसायनम् ॥ ३१ ॥

Adhikāra 58

१लङ्घनालेपनस्वेदशिराव्यधविरेचनैः ।

उपाचरेदभिष्यन्दानञ्जनाश्च्योतनादिभिः ॥ १ ॥

श्रीवासातिविषालोध्रैश्चूर्णितैरल्पसैन्धवैः ।

अव्यक्तेऽक्षिगदे कार्यं प्रोतस्थैर्गुण्डनं बहिः ॥ २ ॥

[p. 237-a ]

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः ।

पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ ३ ॥

स्वेदः प्रलेपस्तिक्तान्नं सेको दिनचतुष्टयम् ।

लङ्घनं चाक्षिरोगाणामामानां पाचनानि षट् ।

अञ्जनं पूरणं क्वाथपानमामेन शस्यते ॥ ४ ॥

धात्रीफलनिर्यासो नवदृक्कोपं निहन्ति पूरणतः

सक्षौद्रसैन्धवो वा शिग्रूद्भवपत्ररससेकः ॥ ५ ॥

दार्वीरसाञ्जनं वापि स्तन्ययुक्तं प्रपूरणम् ।

निहन्ति शीघ्रं दाहाश्रुवेदनाः स्यन्दसम्भवाः ॥ ६ ॥

करवीरतरुणकिसलय-

च्छेदोद्भवबहुलसलिलसंपूर्णम् ।

नयनयुगं भवति दृढं

सहसैव तत्क्षणात्कुपितम् ॥ ७ ॥

शिखरिमूलं ताम्रकभाजने स्तोकसैन्धवोन्मिश्रम् ।

मस्तु निघृष्टं भरणाद्धरति नवं लोचनोत्कोपम् ॥ ८ ॥

सैन्धवदारुहरिद्रागैरिकपथ्यारसाञ्जनैः पिष्टैः ।

दत्तो बहिः प्रलेपो भवत्यशेषाक्षिरोगहरः ॥ ९ ॥

तथा शारवकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः ।

कार्यो हरीतकीतद्वद्धृतभृष्टो बिडालकः ॥ १० ॥

शालाक्यक्ष्णोर्बहिर्लेपो बिडालक उदाहृतः ॥ ११ ॥

गिरिमृच्चन्दननागरखटिकांशयोजितो बहिर्लेपः ।

कुरुते वचया मिश्रो लोचनमगदं न सन्देहः ॥ १२ ॥

भूम्यामलकी घृष्टाससैन्धव गृहवारियोजिता ताम्रे ।

याता घनत्वमक्ष्णोर्जयति बहिर्लेपतः पीडाम् ॥ १३ ॥

[p. 237-b ]

२आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः ।

कोष्णः सैरण्डबृहतीतर्कारीमधुशिग्रुभिः ॥ १४ ॥

एरण्डपल्लवे मूले त्वचि चाजं पयः शृतम् ।

कण्टकार्याश्च मूलेषु सुखोष्णं सेचने हितम् ॥ १५ ॥

सम्पक्वेऽक्षिगदे कार्यं चाञ्जनादिकमिष्यते ।

प्रशस्तवर्त्मता चाक्ष्णोः संरम्भाश्रुप्रशान्तता ॥ १६ ॥

मन्दवेदनता कण्डूः पक्वाक्षिगदलक्षणम् ।

अञ्जनादिविधिश्चाग्रे निखिलेनाभिधास्यते ॥ १७ ॥

बृहत्येरण्डमूलत्वक्शिग्रोर्मूलं ससैन्धवम् ।

अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत् ॥ १८ ॥

हरिद्रे मधुकं पथ्यादेवदारु च पेषयेत् ।

आजेन पयसा श्रेष्ठमभिष्यन्दे तदञ्जनम् ॥ १९ ॥

गैरिकं सैन्धवं कृष्णां नागरं च यथोत्तरम् ।

पिष्टं द्विरंशतोऽद्भिर्वा गुडिकाञ्जनमिष्यते ॥ २० ॥

प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्वनिशामलकपद्मकैः ।

शीतैर्मधुसितायुक्तैः सेकः पित्ताक्षिरोगनुत् ॥ २१ ॥

द्राक्षामधुकमञ्जिष्ठाजीवनीयैः शृतं पयः ।

प्रातराश्च्योतनं पथ्यं शोथशूलाक्षिरोगिणाम् ॥ २२ ॥

[p. 238-a ]

३निम्बस्य पत्रैः परिलिप्य लोध्रं

स्वेदाग्निना चूर्णमथापि कल्कम् ।

आश्च्योतनं मानुषदुग्धयुक्तं

पित्तास्रवातापहमग्र्यमुक्तम् ॥ २३ ॥

कफजे लङ्गनं स्वेदो नस्यं तिक्तान्नभोजनम् ।

तीक्ष्णैः प्रधमनं कुर्यात्तीक्ष्णैश्चैवोपनाहनम् ॥ २४ ॥

फणिज्जकास्फोतकपीतबिल्व-

पत्तूरपीलुसुरसार्जभङ्गैः ।

स्वेदं विदध्यादथवा प्रलेपं

बर्हिष्ठशुण्ठीसुरदारुकुष्ठैः ॥ २५ ॥

शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः ।

धार्यश्चक्षुषि संलेपाच्छोथकण्डूरुजापहः ॥ २६ ॥

वल्कलं पारिजातस्य तैलकाञ्जिकसैन्धवम् ।

कपोद्भूताक्षिशूलघ्नं तरुघ्नं कुलिशं तथा ॥ २७ ॥

[p. 238-b ]

ससैन्धवं लोध्रमथाज्यभृष्टं

सौवीरपिष्टं सितवस्त्रबन्धम् ।

आश्च्योतनं तन्नयनस्य कुर्यात्

कण्डूं च दाहं च रुजां च हन्यात् ॥ २८ ॥

४स्निग्धैरुष्णैश्च वातोत्थः पित्तजो मृदुशीतलैः ।

तीक्ष्णरुक्षोष्णविशदैः प्रशाम्यन्ति कफात्मकाः ॥ २९ ॥

तीक्ष्णोष्णमृदुशीतानां व्यत्यासात्सान्निपातिकः ।

तिरीटत्रिफलायष्टीशर्कराभद्रमुस्तकः ।

पिष्टैः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः ॥ ३० ॥

कशेरुमधुकानां च चूर्णमम्बरसंयुतम् ।

न्यस्तमप्स्वन्तरीक्ष्यासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ॥ ३१ ॥

दार्वीपटोलमधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम् ।

प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥ ३२ ॥

विपाच्य पादशेषं तु तत्पुनः कुडवं पचेत् ।

शीतीभूते तत्र मधु दद्यात्पादांशिकं ततः ॥ ३३ ॥

रसक्रियैषा दाहाश्रुरोगरक्तरुजापहा ।

तिक्तस्य सर्पिषः पानं बहुशश्च विरेचनम् ॥ ३४ ॥

अक्ष्णोरपि समन्ताच्च पातनं तु जलौकसः ।

पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ॥ ३५ ॥

[p. 239-a ]

शिग्रुपल्लवनिर्यासः सुघृष्टस्ताम्रसम्पुटे ।

घृतेन धूपितो हन्ति शोथघर्षाश्रुवेदनाः ॥ ३६ ॥

पिष्टैर्निम्बस्य पत्रैरतिविमलतरै-

र्जातिसिन्धूत्थमिश्रा

अन्तर्गर्भं दधाना पटुतरगुडिका-

पिष्टलोध्रेण भृष्टा ।

तूलैः सौवीरसार्द्रैरतिशयमृदुभि-

र्वेष्टिता सा समन्ता-

च्चक्षुःकोपप्रशान्तिं चिरमुपरिदृशो-

र्भ्राम्यमाणा करोति ॥ ३७ ॥

५बिल्वपत्ररसः पूतः सैन्धवाज्येन चान्वितः ।

शुल्बे वराटिकाघृष्टो धूपितो गोमयाग्निना ॥ ३८ ॥

[p. 239-b ]

पयसालोडितश्चाक्ष्णोः पूरणाच्छोथशूलनुत् ।

अभिष्यन्देऽधिमन्थे च स्रावे रक्ते च शस्यते ॥ ३९ ॥

सलवणकटुतैलं काञ्जिकं कांस्यपात्रे

घनितमुपलघृष्टं धूपितं गोमयाग्नौ ।

सपवनकफकोपं छागदुग्धावसिक्तं

जयति नयनशूलं स्रावशोथं सरागम् ॥ ४० ॥

तरुस्थविद्धामलकरसः सर्वाक्षिरोगनुत् ।

पुराणं सर्वथा सर्पिः सर्वनेत्रामयापहम् ॥ ४१ ॥

अयमेव विधिः सर्वो मन्थादिष्वपि शस्यते ।

अशान्तौ सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत् ॥ ४२ ॥

जलौकःपातनं शस्तं नेत्रपाके विरेचनम् ।

शिराव्यधं वा कुर्वीत सेका लेपाश्च शुक्रवत् ॥ ४३ ॥

६विभीतकशिवाधात्रीपटोलारिष्टवासकैः ।

क्वाथो गुग्गुलुना पेयः शोथशूलाक्षिपाकहा ॥ ४४ ॥

पीलुं च सव्रणं शुक्रं रागादींश्चापि नाशयेत् ।

एतैश्चापि घृतं पक्वं रोगांस्तांश्च व्यपोहति ॥ ४५ ॥

[p. 240-a ]

७आटरूषाभयानिम्बधात्रीमुस्ताक्षकूलकैः ।

रक्तस्रावं कफं हन्ति चक्षुष्यं वासकादिकम् ॥ ४६ ॥

८वासा घनं निम्बपटोलपत्रं

तिक्तामृताचन्दनवत्सकत्वक् ।

कलिङ्गदार्वी दहनं च शुण्ठी-

भूनिम्बधात्र्यावभयाविभीतम् ॥ ४७ ॥

श्यामायवक्वाथमथाष्टभागं

पिबेदिमं पूर्वदिने कषायम् ।

तैमिर्यकण्डूपटलार्बुदं च

शुक्रं निहन्याद्व्रणमव्रणं च ॥ ४८ ॥

पीलुं च काचं च महारजश्च

नक्तान्ध्यरागं श्वयथुं सशूलम् ।

निहन्ति सर्वान्नयनामयांश्च

वासादिरेपः प्रथितप्रभावः ॥ ४९ ॥

९पथ्यास्तिस्रोबिभीतक्यः षटू धात्र्योद्वादशैवतु ।

प्रस्थार्धे सलिले क्वाथमष्टभागावशेषितम् ॥ ५० ॥

पीत्वाभिष्यन्दमास्रावं रागश्च तिमिरं जयेत् ॥ ५१ ॥

संरम्भरागशूलाश्रुनाशनं दृक्प्रसादनम् ।

नेत्रे त्वभिहते कुर्याच्छीतमाश्च्योतनादिकम् ॥ ५२ ॥

दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात्

स्निग्धैर्हिमैश्च मधुरैश्च तथा प्रयोगैः ।

स्वेदाग्निधूमभयशोकरुजाभितापै-

रभ्याहतामपि तथैव भिषक्चिकित्सेत् ॥ ५३ ॥

[p. 240-b ]

आगन्तुदोषं प्रसमीक्ष्य कार्यं

वक्त्रोष्मणा स्वेदितमादितस्तु ।

आश्च्योतनं स्त्रीपयसा च सद्यो

यच्चापि पित्तक्षतजापहं स्यात् ॥ ५४ ॥

सूर्योपरागानलविद्युदादि-

विलोकनेनोपहतेक्षणस्य ।

सन्तर्पणं स्निग्धहिमादिकार्यं

सायं निषेव्यास्त्रिफलाप्रयोगाः ॥ ५५ ॥

निशाब्दत्रिफलादार्वी सितामधुकसंयुतम् ।

अभिघाताक्षिशूलघ्नं नारीक्षीरेण पूरणम् ॥ ५६ ॥

इत्कुटाङ्कुरजस्तद्वत्स्वरसो नेत्रपूरणम् ।

आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च ॥ ५७ ॥

जीवकर्षभकौ चापि पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।

सर्वनेत्राभिघातेषु सर्पिरेतत्प्रशस्यते ॥ ५८ ॥

[p. 241-a ]

१०सैन्धवं दारु शुण्ठी च मातुलुङ्गी रसो घृतम् ।

स्तन्योदकाभ्यां कर्तव्यं शुष्कपाके तदञ्जनम् ॥ ५९ ॥

वाताभिष्यन्दवच्चान्यद्वाते मारुतपर्यये ।

पूर्वभुक्तं हितं सर्पिः क्षीरं चाप्यथ भोजने ॥ ६० ॥

वृक्षादन्यां कपित्थे च पञ्चमूले महत्यपि ।

सक्षीरं कर्कटरसे सिद्धं चापि पिबेद् घृतम् ॥ ६१ ॥

अभिष्यन्दमधीमन्थं रक्तोत्थमथवार्जुनम् ।

शिरोत्पातं शिराहर्षमन्यांश्चाक्षिभवान्गदान् ॥ ६२ ॥

स्निग्धस्याज्येन कौम्भेन शिराव्याधैः शमं नयेत् ।

अम्लाध्युषितशान्त्यर्थं कुर्याल्लेपान्सुशीतलान् ॥ ६३ ॥

तैन्दुकं त्रैफलं सर्पिर्जीर्णं वा केवलं हितम् ।

शिराव्यधं विना कार्यः पित्तस्यन्दहरो विधिः ॥ ६४ ॥

सर्पिः क्षौद्राञ्जनं च स्याच्छिरोत्पातस्य भेषजम् ।

तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यपिष्टं च पूजितम् ॥ ६५ ॥

शिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात्फाणितं मधुसंयुतम् ।

मधुना तार्क्ष्यशैलं वा कासीसं वा समाक्षिकम् ॥ ६६ ॥

११व्रणशुक्रप्रशान्त्यर्थं पडङ्गं गुग्गुलुं पिबेत् ।

कतकस्य फलं शङ्खं तिन्दुकं रूप्यमेव च ॥ ६७ ॥

[p. 241-b ]

कांस्ये निघृष्टं स्तन्येन क्षतशुक्रार्तिरागजित् ।

चन्दनं गैरिकं लाक्षामालती कलिकासमा ॥ ६८ ॥

ब्रणशुक्रहरी वर्तिः शोणितस्य प्रसादनी ।

शिरया वा हरेद्रक्तं जलौकाभिश्च लोचनात् ॥ ६९ ॥

अक्षमज्जाञ्जनं सायं स्तन्येन शुक्रनाशनम् ।

एकं वा पुण्डरीकं च छागीक्षीरावसेचितम् ॥ ७० ॥

रागास्रुवेदनां हन्यात्क्षतपाकात्ययाजकाः ।

तुत्थकं वारिणा युक्तं शुक्रं हन्त्यक्षिपूरणात् ॥ ७१ ॥

समुद्रफेनदक्षाण्डत्वक्सिन्धूत्थैः समाक्षिकैः ।

शिग्रुबीजयुतैर्वर्तिः शुक्रघ्नी शीग्रुवारिणा ॥ ७२ ॥

धात्रीफलं निम्बपटोलपत्रं

यष्ट्याह्वलोध्रं खदिरं तिलाश्च ।

क्वाथः सुशीतो नयने निपिक्तः

सर्वप्रकारं विनिहन्ति शुक्रम् ॥ ७३ ॥

१२क्षुण्णपुन्नागपत्रेण परिभावितवारिणा ।

श्यामाक्वाथेऽम्बुना वाथ सेचनं कुसुमापहम् ॥ ७४ ॥

दक्षाण्डत्वक्शिलाशङ्खकाचचन्दनगैरिकैः ।

तुल्यैरञ्जनयोगोऽयं पुष्पार्मादिविलेखनः ॥ ७५ ॥

[p. 242-a ]

शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि ।

शुक्रे प्रघर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन च ॥ ७६ ॥

बहुशः पलाशकुसुम-

स्वरसैः परिभाविता जयत्यचिरात् ।

नक्ताह्ववीजवर्तिः

कुसुमचयं दृक्षु चिरजमपि ॥ ७७ ॥

सैन्धवत्रिफलाकृष्णाकटुकाशङ्खनाभयः ।

सताम्ररजसो वर्तिः पिष्ट्वा शुक्रविनाशिनी ॥ ७८ ॥

चन्दनं सैन्धवं पथ्यापलाशतरुशोणितम् ।

क्रमवृद्धमिदं चूर्णं शुक्रार्मादिविलेखनम् ॥ ७९ ॥

१३दन्तैर्हस्तिवराहोष्ट्रगवाश्वाजखरोद्भवैः ।

सशङ्खमौक्तिकाम्भोधिफेनैर्मरिचपादिकैः ।

क्षतशुक्रमपि व्याधिं दन्तवर्तिर्निवर्तयेत् ॥ ८० ॥

शङ्खस्य भागाश्चत्वारस्ततोऽर्धेन मनःशिला ।

मनःशिलार्धं मरिचं मरिचार्धेन सैन्धवम् ॥ ८१ ॥

एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं शुक्रयोस्तिमिरेषु च ।

पिच्चटे मधुना योज्यमर्बुदे मस्तुना तथा ॥ ८२ ॥

ताप्यं मधुकसारो वा बीजं चाक्षस्य सैन्धवम् ।

मधुनाञ्जनयोगाः स्युश्चत्वारः शुक्रशान्तये ॥ ८३ ॥

वटक्षीरेण संयुक्तं श्लक्ष्णं कर्पूरजं रजः ।

क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति शुक्रं चापि घनोन्नतम् ॥ ८४ ॥

[p. 242-b ]

त्रिफलामज्जमङ्गल्यामधुकं रक्तचन्दनम् ।

पूरणं मधुसंयुक्तं क्षतशुक्राजकाश्रुजित् ॥ ८५ ॥

तालस्य नारीकेलस्य तथैवारुष्करस्य च ।

करीरस्य च वंशानां कृत्वा क्षारं परिस्रुतम् ॥ ८६ ॥

करभास्थिकृतं चूर्णं क्षारेण परिभावितम् ।

सप्तकृत्वोऽष्टकृत्वो वा श्लक्ष्णं चूर्णं तु कारयेत् ॥ ८७ ॥

एतच्छुष्केष्वसाध्येषु कृष्णीकरणमुत्तमम् ।

यानि शुक्राणि साध्यानि तेषां परममञ्जनम् ॥ ८८ ॥

१४पटोलं कटुकां दार्वीं निम्बं वासां फलत्रिकम् ।

दुरालभां पर्पटकं त्रायन्तीं च पलोन्मिताम् ॥ ८९ ॥

प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेदुल्वनेऽम्भसि ।

पादशेषे रसे तस्मिन्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ९० ॥

कल्कैर्भूनिम्बकुटजमुस्तयष्ट्याह्वचन्दनैः ।

सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्रयोर्हितम् ॥ ९१ ॥

घ्राणकर्णाक्षिवर्त्मत्वङ्मुखरोगव्रणापहम् ।

कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् ॥ ९२ ॥

[p. 243-a ]

१५कृष्णाविडङ्गमधुयष्टिकसिन्धुजन्म-

विश्वौषधैः पयसि सिद्धमिदं छगल्याः ।

तैलं नृणां तिमिरशुक्रशिरोऽक्षिशूल-

पाकात्ययाञ्जयति नस्यविधौ प्रयुक्तम् ॥ ९३ ॥

अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम् ।

व्रणं गोमयचूर्णेन पूरयेत्सर्पिषा सह ॥ ९४ ॥

सैन्धवं वाजिपादं च गोरोचनसमन्वितम् ।

शेलुत्वग्रससंयुक्तं पूरणं चाजकापहम् ॥ ९५ ॥

१६शशकस्य शिरःकल्के शेषाङ्गक्वथिते जले ।

घृतस्य कुडवं पक्वं पूरणं चाजकापहम् ॥ ९६ ॥

शशकस्य कषाये च सर्पिषः कुडवं पचेत् ।

ष्टीप्रपौण्डरीकस्य कल्केन पयसा समम् ॥ ९७ ॥

छगल्याः पूरणाच्छुक्रक्षतपाकात्ययाजकाः ।

हन्ति भ्रूशङ्खशूलं च दाहरागानशेषतः ॥ ९८ ॥

[p. 243-b ]

१७त्रिफला घृतं मधु यवाः

पादाभ्यङ्गः शतावरी मुद्गाः ।

चक्षुष्यः संक्षेपात्

वर्गः कथितो भिषग्भिरयम् ॥ ९९ ॥

लिह्यात्सदा वा त्रिफलां सुचूर्णितां

मधुप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे ।

समीरजे तैलयुतां कफात्मके

मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः ॥ १०० ॥

कल्कः क्वाथोऽथवा चूर्णं त्रिफलाया निषेवितम् ।

मधुना हविषा वापि समस्ततिमिरान्तकृत् ॥ १०१ ॥

यस्त्रैफलं चूर्णमपथ्यवर्जी

सायं समश्नाति हविर्मधुभ्याम् ।

स मुच्यते नेत्रगतैर्विकारै-

र्भृत्यैर्यथा क्षीणधनो मनुष्यः ॥ १०२ ॥

सघृतं वा वराक्वाथं शीलयेत्तिमिरामयी ।

जाता रोगा विनश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ।

त्रिफलायाः कषायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥ १०३ ॥

जलगण्डूषैः प्रातर्बहुशोऽम्भोभिः प्रपूर्य मुखरन्ध्रम् ।

निर्दयमुक्षन्नक्षि क्षपयति तिमिराणि नासद्यः ॥ १०४ ॥

भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर्यत्प्रदीयते ।

अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥ १०५ ॥

[p. 244-a ]

१८कतकस्य फलं शङ्खं त्र्यूषणं सैन्धवं सिता ।

फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला ।

कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति ॥ १०६ ॥

तिमिरं पटलं काचमर्म शुक्रं तथैव च ।

कण्डूक्लेदार्बुदं हन्ति मलं चाशु सुखावती ॥ १०७ ॥

१९हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पली मरिचानि च ।

बिभीतकस्य मज्जा च शङ्खनाभिर्मनः शिला ॥ १०८ ॥

सर्वमेतत्समं कृत्वा छागक्षीरेण पेषयेत् ।

नाशयेत्तिमिरं कण्डूं पटलान्यर्बुदानि च ॥ १०९ ॥

अधिकानि च मांसानि यश्च रात्रौ न पश्यति ।

अपि द्विवार्षिकं पुष्पं मासेनैकेन साधयेत् ॥ ११० ॥

वर्तिश्चन्द्रोदया नाम नृणां दृष्टिप्रसादनी ॥ १११ ॥

हरीतकी हरिद्रा च पिप्पल्यो लवणानि च ।

कण्डूतिमिरजिद्वर्तिर्न क्वचित्प्रतिहन्यते ॥ ११२ ॥

[p. 244-b ]

२०अशीतिस्तिलपुष्पाणि षष्टिःपिप्पलीतण्डुलाः

जातीकुसुमपञ्चाशन्मरिचानि च षोडश ।

एषा कुमारिका वर्तिर्गतं चक्षुर्निवारयेत् ॥ ११३ ॥

२१त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः ।

नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः ॥ ११४ ॥

आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने ।

सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत् ॥ ११५ ॥

एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः ।

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुशोणितैः ॥ ११६ ॥

जलपिष्टैरियं वर्तिरशेषतिमिरापहा ।

निशाद्वयाभयामांसीकुष्ठकृष्णाविचूर्णिता ॥ ११७ ॥

सर्वनेत्रामयान्हन्यादेतत्सौगतमञ्जनम् ।

व्योषोत्पलाभयाकुष्ठतार्क्ष्यैर्वर्ति कृताः हरेत् ॥ ११८ ॥

अर्बुदं पटलं काचं तिमिरार्माश्रुनिस्रुतिम् ।

त्र्यूषणं त्रिफलावक्रसैन्धवालमनःशिलाः ॥ ११९ ॥

क्लेदोपदेहकण्डूघ्नी वर्तिः शस्ता कफापहा ।

एकगुणा मागधिका

द्विगुणा च हरीतकी सलिलपिष्टा ॥ १२० ॥

वर्तिरियं नयनसुखा-

र्मतिमिरपटलकाचाश्रुहरी ॥ १२१ ॥

[p. 245-a ]

२२अञ्जनं श्वेतमरिचं पिप्पली मधुयष्टिका ।

बिभीतकस्य मध्यं तु शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥ १२२ ॥

एतानि समभागानि अजाक्षीरेण पेषयेत् ।

छायाशुष्कां कृतां वर्तिं नेत्रेषु च प्रयोजयेत् ॥ १२३ ॥

अर्बुदं पटलं काचं तिमिरं रक्तराजिकाम् ।

अधिमांसं मलं चैव यश्च शत्रौ न पश्यति ।

वर्तिश्चन्द्रप्रभा नाम जातान्ध्यमपि शोधयेत् ॥ १२४ ॥

२३त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुत्थरसाञ्जनम् ।

प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥ १२५ ॥

द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्तिः कार्या नभोऽम्बुना ।

नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ १२६ ॥

नाशनी तिमिराणां च पटलानां तथैव च ।

सद्यः प्रकोपं स्तन्येन स्त्रिया विजयते ध्रुवम् ॥ १२७ ॥

किंशुकस्वरसेनाथ पीलुपुष्पकरक्ततः ।

अञ्जनाल्लोध्रतोयेन चासन्नतिमिरं जयेत् ॥ १२८ ॥

चिरसंच्छादिते नेत्रे बस्तमूत्रेण संयुता ।

उन्मीलयत्यकृच्छ्रेण प्रसादं चाधिगच्छति ॥ १२९ ॥

[p. 245-b ]

२४पिप्पलीं सतगरोत्पलपत्रां

वर्तयेत्समधुकां सहरिद्राम् ।

एतया सततमञ्जयितव्यं

यः सुपर्णसममिच्छति चक्षुः ॥ १३० ॥

व्योषायश्चूर्णसिन्धूत्थत्रिफलाञ्जनसंयुता ।

गुडिका जलपिष्टेयं कोकिला तिमिरापहा ॥ १३१ ॥

त्रीणि कटूनि करञ्जफलानि

द्वे रजनी सहसैन्धवकं च ।

बिल्वतरोर्वरुणस्य च मूलं

वारिचरं दशमं प्रवदन्ति ॥ १३२ ॥

हन्ति तमस्तिमिरं पटलं च

पिच्चिटशुक्रकमथार्जुनं च ।

अञ्जनकं जनरञ्जनकं च

दृक्च न नश्यति वर्षशतं च ॥ १३३ ॥

२५नीलोत्पलं विडङ्गानि पिप्पली रक्तचन्दनम् ।

अञ्चनं सैन्धवं चैव सद्यस्तिमिरनाशनम् ॥ १३४ ॥

[p. 246-a ]

पत्रगैरिककर्पूरयष्टीनीलोत्पलाञ्जनम् ।

नागकेशरसंयुक्तमशेषतिमिरापहम् ॥ १३५ ॥

शङ्खस्य चतुरो भागास्तदर्धेन मनःशिला ।

मनःशिलार्धं मरिचं मरिचार्धेन पिप्पली ॥ १३६ ॥

वारिणा तिमिरं हन्ति अर्बुदं हन्ति मस्तुना ।

पिच्चिटं मधुना हन्ति स्त्रीक्षीरेण तदुत्तमम् ॥ १३७ ॥

हरिद्रानिम्बपत्राणि पिप्पल्यो मरिचानि च ।

भद्रमुस्तं विडङ्गानि सप्तमं विश्वभेषजम् ॥ १३८ ॥

गोमूत्रेण गुडी कार्या छागमूत्रेण चाञ्जनम् ।

ज्वरांश्च निखिलान्हन्ति भूतावेशं तथैव च ॥ १३९ ॥

वारिणा तिमिरं हन्ति मधुना पटलं तथा ।

नक्तान्ध्यं भृङ्गराजेन नारीक्षीरेण पुष्पकम् ।

शिशिरेण परिस्रावमर्बुदं पिच्चिटं तथा ॥ १४० ॥

२६संगृह्योपरतानलक्तकरसे-

नामृज्य गण्डूपदान्

लाक्षारञ्जिततूलवर्तिनिहितान्

यष्टीमधून्मिश्रितान् ।

प्रक्षाल्योत्तमसर्पिषानलशिखा-

सन्तापजं कज्जलं

दूरासन्ननिशान्ध्यसर्वतिमिर-

प्रध्वंसकृच्चोदितम् ॥ १४१ ॥

[p. 246-b ]

भूमौ निघृष्टयाङ्गुल्या अञ्जनं शमनं तयोः ।

तिमिरकाचार्महरं धूमिकायाश्च नाशनम् ॥ १४२ ॥

त्रिफलाभृङ्गमहौषधमध्वाज्यच्छागपयसि गोमूत्रे ।

नागं सप्त निषिक्तं करोति गरुडोपमं चक्षुः ॥ १४३ ॥

त्रिफलासलिलयोगे भृङ्गराजद्रवे च

हविषि च विषकल्के क्षार आजे मधूग्रे ।

प्रतिदिनमथ तप्तं सप्तधा सीसमेकं

प्रणिहितमथ पश्चात्कारयेत्तच्छलाकाम् ॥ १४४ ॥

सवितुरुदयकाले साञ्जना व्यञ्जना वा

करकरिकसमेता नर्मपैच्चिट्यरोगान् ।

असितसितसमुत्थान्सन्धिवर्त्माभिजातान्

हरति नयनरोगान्सेव्यमाना शलाका ॥ १४५ ॥

२७चिञ्चापत्ररसं निधाय विमले

चौदुम्बरे भाजने

मूलं तत्र निघृष्टसैन्धवयुतं

गौञ्ज्यं विशोष्यातपे ।

तच्चूर्णं विमलाञ्जनेन सहितं

नेत्राञ्जने शस्यते

काचार्मार्जुनपिच्चिटे सतिमिरे

स्रावं च निर्वासयेत् ॥ १४६ ॥

[p. 247-a ]

चित्राषष्ठीयोगे सैन्धवममलं विचूर्ण्य तेनाक्षि ।

शममञ्जनेन तिमिरं गच्छति वर्षादसाध्यमपि ॥ १४७ ॥

दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम् ।

तच्छ्रुतं सघृतं भूयः पचेत्क्षौद्रं क्षिपेद्धने ॥ १४८ ॥

शीते तस्मिन्हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम् ॥ १४९ ॥

धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया ।

पित्तानिलाक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा ॥ १५० ॥

२८शृङ्गवेरं भृङ्गराजं यष्टीतैलेन मिश्रितम् ।

नस्यमेतेन दातव्यं महापटलनाशनम् ॥ १५१ ॥

लिङ्गनाशे कफोद्भूते यथावद्विधिपूर्वकम् ।

विद्ध्वा दैवकृते छिद्रे नेत्रं स्तन्येन पूरयेत् ॥ १५२ ॥

ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः ।

नयनं सर्पिषाभ्यज्य वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ॥ १५३ ॥

ततो गृहे निराबाधे शयितोत्तान एव च ।

उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च ॥ १५४ ॥

तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्त्रणास्नेहपोतवत् ।

त्र्यहात्त्र्यहाद्धारयेत्तु कषायैरनिलापहैः ॥ १५५ ॥

वायोर्भयात्त्र्यहादूर्ध्वं स्नेहयेदक्षि पूर्ववत् ।

दशरात्रं तु संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् ॥ १५६ ॥

पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया ।

रागश्चोषोर्वुदं शोथो वुद्बुदं केकराक्षिता ॥ १५७ ॥

[p. 247-b ]

अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्दुष्टवेधजाः ।

अहिताचारतो वापि यथास्वं तानुपाचरेत् ॥ १५८ ॥

रुजायामक्षिरोगे वा भूयो योगान्निवोध मे ।

२९कल्किताः सघृता दूर्वायवगैरिकशारिवाः ॥ १५९ ॥

सुखलेपाः प्रयोक्तव्या रुजा रोगोपशान्तये ।

पयस्याशारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि ॥ १६० ॥

अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते ।

वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे ॥ १६१ ॥

काकोल्यादिप्रतीवापं प्रयुञ्ज्यात्सर्वकर्मसु ।

शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ॥ १६२ ॥

ततः शिरां दहेच्चापि मतिमान्कीर्तितां यथा ।

दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे ॥ १६३ ॥

[p. 248-a ]

३०मेषशृङ्गस्य पत्राणि शिरीषधवयोरपि ।

मालत्याश्चापि तुल्यानि मुक्तावैदूर्यमेव च ॥ १६४ ॥

अजाक्षीरेण संपिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ।

प्रणिधाय तु तद्वर्तिं योजयेदञ्जने भिषक् ॥ १६५ ॥

स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिला ।

मरिचानि च तद्वर्तिं कारयेत्पूर्ववद्भिषक् ॥ १६६ ॥

रसाञ्जनं घृतं क्षौद्रं तालीसं स्वर्णगैरिकम् ।

गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ॥ १६७ ॥

३१नलिनोत्पलकिञ्जल्कं गोशकृद्रससंयुतम् ।

गुडिकाञ्जनमेतत्स्याद्दिनरात्र्यन्धयोर्हितम् ॥ १६८ ॥

नदीजशङ्खत्रिकटून्यथाञ्जनं

मनःशिला द्वे च निशे गवां शकृत् ।

सचन्दनेयं गुडिकाथ चाञ्जने

प्रशस्यते रात्रिदिनेष्वपश्यताम् ॥ १६९ ॥

कणाच्छागयकृन्मध्ये पक्त्वा तद्रसपेषिता ।

अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्रमूषणम् ॥ १७० ॥

पचेत्तु गौधं हि यकृत्प्रयुक्तं

प्रकल्पितं मागधिकाभिरम्बुना ।

निषेवितं तत्सकृदञ्जनेन

निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु ॥ १७१ ॥

दध्ना निघृष्टं मरिचं रात्र्यन्ध्याञ्जनमुत्तमम् ।

ताम्बूलयुक्तं खद्योतभक्षणं च तदर्थकृत् ॥ १७२ ॥

[p. 248-b ]

शफरीमत्स्यक्षारो नक्तान्ध्यं चाञ्जनाद्विनिहन्ति ।

तद्वद्रामठटङ्कणकर्णमलं चैकशोऽञ्जनान्मधुना ॥ १७३ ॥

केशराजान्वितं सिद्धं मत्स्यण्डं हन्ति भक्षितम् ।

नक्तान्ध्यं नियतं नॄणां सप्ताहात्पथ्यसेविनाम् ॥ १७४ ॥

३२त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ।

तिमिराण्यचिराद्धन्ति पीतमेतन्निशामुखे ॥ १७५ ॥

३३त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं भृङ्गरसस्य च ।

वृषस्य च रसप्रस्थं शतावर्याश्च तत्समम् ॥ १७६ ॥

अजाक्षीरं गुडूच्याश्च आमलक्या रसं तथा ।

प्रस्थं प्रस्थं समाहृत्य सर्वैरेभिर्घृतं पचेत् ॥ १७७ ॥

कल्कः कणासिताद्राक्षात्रिफलानीलमुत्पलम् ।

मधुकं क्षीरकाकोली मधुपर्णी निदिग्धिका ॥ १७८ ॥

तत्साधुसिद्धं विज्ञाय शुभे भाण्डे निधापयेत् ।

ऊर्ध्वपानमधःपानं मध्यपानं च शस्यते ॥ १७९ ॥

यावन्तो नेत्ररोगास्तान्पानादेवापकर्षति ।

सरक्ते रक्तदुष्टे च रक्ते चातिस्रुतेऽपि च ॥ १८० ॥

[p. 249-a ]

नक्तान्ध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटलार्बुदे ।

अभिष्यन्देऽधिमन्थे च पक्षकोपे सुदारुणे ॥ १८१ ॥

नेत्ररोगेषु सर्वेषु वातपित्तकफेषु च ।

अदृष्टिं मन्ददृष्टिं च कफवातप्रदूषिताम् ॥ १८२ ॥

स्रवतो वातपित्ताभ्यां सकण्ड्वासन्नदूरदृक् ।

गृध्रदृष्टिकरं सद्यो बलवर्णाग्निवर्धनम् ।

सर्वनेत्रामयं हन्यात्त्रिफलाद्यं महद्धृतम् ॥ १८३ ॥

३४त्रिफला त्र्यूषणं द्राक्षा मधुकं कटुरोहिणी ।

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैला विडङ्गं नागकेशरम् ॥ १८४ ॥

नीलोत्पलं शारिवे द्वे चन्दनं रजनीद्वयम् ।

कार्षिकैः पयसा तुल्यं त्रिगुणं त्रिफलारसम् ॥ १८५ ॥

घृतप्रस्थं पचेदेतत्सर्वनेत्ररुजापहम् ।

तिमिरं दोषमास्रावं कामलां काचमर्बुदम् ॥ १८६ ॥

वीसर्पं प्रदरं कण्डूं रक्तं श्वयथुमेव च ।

खालित्यं पलितं चैव केशानां पतनं तथा ॥ १८७ ॥

[p. 249-b ]

विषमज्वरमर्माणि शुक्रं चाशु व्यपोहति ।

अन्ये च बहवो रोगा नेत्रजा ये च वर्त्मजाः ।

तान्सर्वान्नाशयत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ १८८ ॥

न चैवास्मात्परं किञ्चिदृषिभिः काश्यपादिभिः ।

दृष्टिप्रसादनं दृष्टं यथा स्यात्त्रैफलं घृतम् ॥ १८९ ॥

फलत्रिकाभीरुकषायसिद्धं

कल्केन यष्टीमधुकस्य युक्तम् ।

सर्पिः समं क्षौद्रचतुर्थभागं

हन्यात्त्रिदोषं तिमिरं प्रवृद्धम् ॥ १९० ॥

३५भृङ्गराजरसप्रस्थे यष्टीमधुपलेन च ।

तैलस्य कुडवं पक्वं सद्यो दृष्टिं प्रसादयेत् ।

नस्याद्वलीपलितघ्नं मासेनैतन्न संशयः ॥ १९१ ॥

गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं

हितं च तैलं तिमिरेषु नस्ततः ।

घृतं हितं केवलमेव पैत्तिके

तथानुतैलं पवनासृगुत्थयोः ॥ १९२ ॥

[p. 250-a ]

३६जीवकर्पभकौ मेदा-

द्राक्षांशुमती निदिग्धिका बृहती ।

मधुकं बला विडङ्गं

मञ्जिष्ठा शर्करा तथा रास्ना ॥ १९३ ॥

नीलोत्पलं श्वदंष्ट्रा प्रपौण्डरीकं पुनर्नवा लवणम् ।

पिप्पल्यः सर्वेषां भागैरक्षांशिकैः पिष्टैः ॥ १९४ ॥

तैलं यदि वा सर्पिर्दत्वा क्षीरं चतुर्गुणं पक्वम् ।

तिमिरं पटलं काचं नक्तान्ध्यं चार्वुदं तथान्ध्यं च ॥ १९५ ॥

श्वेतं च लिङ्गनाशं नाशयति परंच नीलिकाव्यङ्गम्

मुखनासादौर्गन्ध्यं पलितं चाकालजं हनुस्तम्भम् ॥ १९६ ॥

कासं श्वासं शोषं हिक्कां स्तम्भं तथात्ययं नेत्रे ।

मुखजैर्क्ष्य?मर्धभेदं रोगं वाहुग्रहं शिरःस्तम्भम् ।

रोगानथोर्ध्वजत्रोः सर्वानचिरेण नाशयति ॥ १९७ ॥

नस्यार्थं कुडवं तैलं पक्तव्यं नृपवल्लभे ।

अक्षांशैः शाणिकैः कल्कैरन्ये भृङ्गादितैलवत् ॥ १९८ ॥

[p. 250-b ]

३७तैलस्यपचेत्कुडवंमधुकस्य पलेन कल्कपिष्टेन

आमलकरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थेन संयुतं कृत्वा ॥ १९९ ॥

अभिजिन्नाम्ना तैलं तिमिरं हन्यान्मुनिप्रोक्तम् ।

विमलां कुरुते दृष्टिं नष्टामप्यानयेदिदं शीघ्रं ॥ २०० ॥

३८अर्म तु छेदनीयं स्यात्कृष्णाप्राप्तं भवेद्यदा ।

बडिशाविद्धमुन्नम्य त्रिभागं चात्र वर्जयेत् ॥ २०१ ॥

पिप्पली त्रिफला लाक्षा लौहचूर्णं ससैन्धवम् ।

भृङ्गराजरसे पिष्टं गुडिकाञ्जनमिष्यते ॥ २०२ ॥

अर्म सतिमिरं काचं कण्डूं शुक्रं तदर्जुनम् ।

अजकां नेत्ररोगांश्च हन्यान्निरवशेपतः ॥ २०३ ॥

पुष्पाख्यतार्क्ष्यजसितोदधिफेनशङ्ख-

सिन्धूत्थगैरिकशिलामरिचैः समांशैः ।

पिष्टैश्च माक्षिकरसेन रसक्रियेयं

हन्त्यर्मकाचतिमिरार्जुनवर्त्मरोगान् ॥ २०४ ॥

कौन्तस्य सर्पिषः पानैर्विरेकालेपसेचनैः ।

स्वादुशीतैः प्रशमयेच्छुक्तिकामञ्जनैस्ततः ॥ २०५ ॥

प्रवालमुक्तावैदूर्यशङ्खस्फटिकचन्दनम् ।

सुवर्णरजतं क्षौद्रमञ्जनं शुक्तिकापहम् ॥ २०६ ॥

शङ्खः क्षौद्रेण संयुक्तः कतकः सैन्धवेन वा ।

सितयार्णवफेनो वा पृथगञ्जनमर्जुने ॥ २०७ ॥

पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये ।

वैदेही श्वेतमरिचं सैन्धवं नागरं समम् ॥ २०८ ॥

मातुलुङ्गरसैः पिष्टमञ्जनं पिटकापहम् ॥ २०९ ॥

[p. 251-a ]

३९भित्त्वोपनाहं कफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः ।

विलिखेन्मण्डलाग्रेण प्रच्छयेद्वा समन्ततः ॥ २१० ॥

पथ्याक्षधात्रीफलमध्यबीजै-

स्त्रिद्व्येकभागैर्विदधीत वर्तिम् ।

तयाञ्जयेदश्रुमतिप्रगाढ-

मक्ष्णोर्हरेत्कष्टमपि प्रकोपम् ॥ २११ ॥

स्रावेषु त्रिफलाक्वाथं यथादोषं प्रयोजयेत् ।

क्षौद्रेणाज्येन पिप्पल्या मिश्रं विध्येच्छिरां तथा ॥ २१२ ॥

त्रिफलामूत्रकासीससैन्धवैः सरसाञ्जनैः ।

रसक्रिया क्रिमिग्रन्थौ भिन्ने स्यात्प्रतिसारणम् ॥ २१३ ॥

४०स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिन्नामञ्जननामिकाम् ।

शिलैलानतसिन्धूत्थैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत् ॥ २१४ ॥

[p. 251-b ]

रसाञ्जनमधुभ्यां च भिन्नां वा शस्त्रकर्मवित् ।

प्रतिसार्याञ्जनैर्युञ्ज्यादुष्णैर्दीपशिखोद्भवैः ॥ २१५ ॥

स्वेदयेद्धृष्टयाङ्गुल्या हरेद्रक्तं जलौकसा ।

रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च ॥ २१६ ॥

प्रतिसारणमेकैकं भिन्नेन गण इष्यते ।

निमिषे नासया पेयं सर्पिस्तेन च पूरणम् ॥ २१७ ॥

स्वेदयित्वा बिसग्रन्थि छिद्राण्यस्य निराश्रयम् ।

पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् ॥ २१८ ॥

वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ।

पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ २१९ ॥

पिल्ली स्निग्धो वमेत्पूर्वं शिराव्याधं स्रुतेऽसृजि ।

शिलारसाञ्जनव्योषगोपित्तैश्चक्षुरंजयेत् ॥ २२० ॥

हरितालवचादारुमुरसारसपेषितम् ।

अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ २२१ ॥

भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ।

काकमाचीफलैकेन घृतयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ २२२ ॥

धूपयेत्पिल्लरोगार्तं पतन्ति क्रिमयोऽचिरात् ।

[p. 252-a ]

४१रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनः शिला ॥ २२३ ॥

समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ।

एतत्समांशं मधुना पिष्टं प्रक्लिन्नवर्त्मनि ॥ २२४ ॥

अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणां च प्ररोहणम् ।

मस्तकास्थिचुलुक्यास्तु तुषोदलवणान्वितम् ॥ २२५ ॥

ताम्रपात्रेऽञ्जनं घृष्टं पिल्ले प्रक्लिन्नवर्त्मनि ।

ताम्रपात्रे गुहामूलं सिन्धूत्थं मरिचान्वितम् ॥ २२६ ॥

आरणालेन संघृष्टमञ्जनं पिल्लनाशनम् ।

हरिद्रे त्रिफलां लोध्रं मधुकं रक्तचन्दनम् ॥ २२७ ॥

भृङ्गराजरसे पिष्ट्वा घर्षयेल्लोहभाजने ।

तथा ताम्रे च सप्ताहं कृत्वा वर्तिं रजोऽथवा ॥ २२८ ॥

पिच्चिटी धूमदर्शी च तिमिरोपहतेक्षणः ।

प्रातर्निश्यञ्जयेन्नित्यं सर्वनेत्रामयापहम् ॥ २२९ ॥

मञ्जिष्ठामधुकोत्पलोदधिकफ-

त्वक्सेव्यगोरोचना-

मांसीचन्दनशङ्खपत्रगिरिमृ-

त्तालीसपुष्पाञ्जनैः ।

सर्वैरेव समांशमञ्जनमिदं

शस्तं सदा चक्षुषोः

कण्डूक्लेदमलाश्रुशोणितरुजा-

पिल्लार्मशुक्रापहम् ॥ २३० ॥

[p. 252-b ]

४२तुत्थकस्य पलं श्वेतमरिचानि च विंशतिः ।

त्रिंशता काञ्जिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत् ॥ २३१ ॥

पिल्लानपिल्लान्कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि ।

तत्सेकेनोपदेहाश्रुकण्डूशोथांश्च नाशयेत् ॥ २३२ ॥

याप्यः पक्ष्मोपरोधस्तु रोमोद्धरणलेखनैः ।

वर्त्मन्युपचितं लेख्यं स्राव्यमुत्क्लिष्टशोणितम् ॥ २३३ ॥

प्रवृद्धान्तर्मुखं रोम सहिष्णोरुद्धरेच्छनैः ।

सन्दंशेनोद्धरेदॄष्ट्यां पक्ष्मरोमाणि बुद्धिमान् ॥ २३४ ॥

रक्षन्नक्षि दहेत्पक्ष्म तप्तहेमशलाकथा ।

पक्ष्मरोगे पुनर्नैवं कदाचिद्रोमसंभवः ॥ २३५ ॥

उत्सङ्गिनी बहुलकर्दमवर्त्मनी च

श्यावं च यच्च पटितं त्विह बद्धवर्त्म ।

क्लिष्टं च पोथकियुतं त्विह वर्त्म यच्च

कुम्भीकिनी च सह शर्करयावलेख्याः ॥ २३६ ॥

श्लेष्मोपनाहनगणौ च बिसं च भेद्यो

ग्रन्थिश्च यः क्रिमिकृतोऽञ्जननामिका च ॥ २३७ ॥

[p. 253-a ]

४३घृतसैन्धवचूर्णेन कफानाहं पुनः पुनः ।

विलिखेन्मण्डलाग्रेण प्रच्छयेद्वा समन्ततः ॥ २३८ ॥

पटोलामलकक्वाथैराश्च्योतनविधिर्हितः ।

फणिज्जकरसोनस्य रसैः पोथकिनाशनः ॥ २३९ ॥

आनाहपिडकां स्विन्नां तिर्यग्भित्त्वाग्निना दहेत् ।

अर्शस्तथा वर्त्म नाम्ना शुष्कार्शोऽर्बुदमेव च ॥ २४० ॥

मण्डलाग्रेण तीक्ष्णेन मूले छिन्द्याद्भिषक् शनैः ।

सिन्धूत्थपिप्पलीकुष्टपर्णिनीत्रिफलारसैः ॥ २४१ ॥

सुरामण्डेन वर्तिः स्याच्छ्लेष्माभिष्यन्दनाशिनी ।

पोथकीवर्त्मोपरोधक्रिमिग्रन्थिकतूणके ॥ २४२ ॥

Adhikāra 59

१वातिके शिरसो रोगे स्नेहस्वेदान्सनावनान् ।

पानान्नमुपहारांश्च कुर्याद्वातामयापहान् ॥ १ ॥

कुष्टमेरण्डतैलं च लेपात्काञ्जिकपेषितम् ।

शिरोर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दजम् ॥ २ ॥

पञ्चमूलीशृतं क्षीरं नस्ये दद्याच्छिरोगदे ।

आशिरोव्यायतं चर्म कृत्वाष्टाङ्गुलमुच्छ्रितम् ॥ ३ ॥

[p. 253-b ]

तेनावेष्ट्य शिरोऽधस्तान्माषकल्केन लेपयेत् ।

निश्चलस्योपविष्टस्य तैलैरुष्णैः प्रपूरयेत् ॥ ४ ॥

धारयेदारुजःशान्तेर्यामं यामार्धमेव वा ।

शिरोबस्तिर्जयत्येष शिरोरोगं मरुद्भवम् ॥ ५ ॥

हनुमन्याक्षिकर्णार्तिमर्दितं मूर्धकम्पनम् ।

तैलेनापूर्य मूर्धानं पञ्चमात्राशतानि च ॥ ६ ॥

तिष्ठेच्छ्लेष्मणि पित्तेऽष्टौ दशवाते शिरोगदी ।

एक एव विधिः कार्यस्तथा कर्णाक्षिपूरणे ॥ ७ ॥

२पैत्ते घृतं पयःसेकाः शीतलेपाः सनावनाः ।

जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत् ॥ ८ ॥

पित्तात्मके शिरोरोगे स्निग्धं सम्यग्विरेचयेत् ।

मृद्वीकात्रिफलेक्षूणां रसैः क्षीरैर्घृतैरपि ॥ ९ ॥

शतधौतघृताभ्यङ्गः शीतवातादिसेवनम् ।

शीतस्पर्शाश्च संसेव्याः सदा दाहार्तिशान्तये ॥ १० ॥

चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रीनखोत्पलैः ।

क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम् ॥ ११ ॥

मृणालबिसशालूकचन्दनोत्पलकेशरैः ।

स्निग्धशीतैः शिरो दिह्यात्तद्वदामलकोत्पलैः ॥ १२ ॥

[p. 254-a ]

यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम् ।

नावनं शर्कराद्राक्षामधुकैर्वापि पित्तजे ॥ १३ ॥

त्वक्पत्रशर्करापिष्टा नावनं तण्डुलाम्बुना ।

क्षीरसर्पिर्हितं नस्यं रसा वा जाङ्गलाः शुभाः ॥ १४ ॥

रक्तजे पित्तवत्सर्वं भोजनालेपसेचनम् ।

शीतोष्णयोश्च व्यत्यासो विशेषो रक्तमोक्षणम् ॥ १५ ॥

३कफजे लङ्घनं स्वेदो रूक्षोष्णैः पाचनात्मकैः ।

तीक्ष्णावपीडा धूमाश्च तीक्ष्णाश्च कवला हिताः ॥ १६ ॥

अच्छं च पाययेत्सर्पिः पुराणं स्वेदयेत्ततः ।

मधूकसारेण शिरः स्विन्नं चास्य विरेचयेत् ॥ १७ ॥

कृष्णाब्दशुण्ठीमधुकशताह्वोत्पलपाकलैः ।

जलपिष्टैः शिरोलेपः सद्यः शूलनिवारणः ॥ १८ ॥

देवदारु नतं कुष्टं नलदं विश्वभेषजम् ।

लेपः काञ्जिकसंपिष्टस्तैलयुक्तः शिरोऽर्तिनुत् ॥ १९ ॥

[p. 254-b ]

सन्निपातभवे कार्या दोषत्रयहरी क्रिया ।

सर्पिःपानं विशेषेण पुराणं त्वादिशन्ति हि ॥ २० ॥

त्रिकटुकपुष्कररजनी

रास्नासुरदारुतुरगगन्धानाम् ।

क्वाथः शिरोऽर्तिजालं

नासापीतो निवारयति ॥ २१ ॥

नागरकल्कमिश्रं क्षीरं नस्येन योजितं पुंसाम् ।

नानादोषोद्भूतां शिरोरुजं हन्ति तीव्रतराम् ॥ २२ ॥

नातोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं

शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः ।

प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्टं

यष्ट्याह्वमेलाकमलोत्पले च ।

शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो

लोहैरकापद्मकचोरकैश्च ॥ २३ ॥

४शताह्वैरण्डमूलं च ग्रावव्याघ्रीफलैः शृतम् ।

तैलं नस्यं मरुच्छ्लेष्मतिमिरोर्ध्वगदापहम् ॥ २४ ॥

[p. 255-a ]

५जीवकर्षभकौ द्राक्षासितायष्टीबलोत्पलैः ।

तैलं नस्यं पयःपक्वं वातपित्तशिरोगदे ॥ २५ ॥

६जीवकर्षभकौ द्राक्षा मधूकं मधुकं बला ।

नीलोत्पलं चन्दनं च विदारी शर्करा तथा ॥ २६ ॥

तैलप्रस्थं पचेदेभिः शनैः पयसि पड्गुणे ।

जाङ्गलस्य तु मांसस्य तुलार्धस्य रसेन तु ॥ २७ ॥

सिद्धमेतद्भवेन्नस्यं तैलमर्धावभेदकम् ।

बाधिर्यं कर्णशूलं च तिमिरं गलशुण्डिकाम् ॥ २८ ॥

वातिकं पैत्तिकं चैव शीर्षरोगं नियच्छति ।

दन्तचालं शिरःशूलमर्दितं चापकर्पति ॥ २९ ॥

७एरण्डमूलं तगरं शताह्वा

जीवन्ति रास्ना सहसैन्धवं च ।

भृङ्गं विडङ्गं मधुयष्टिका च

विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम् ॥ ३० ॥

आजं पयस्तैलविमिश्रितं च

चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपक्वम् ।

षड्बिन्दवो नासिकया विधेयाः

शीघ्रं निहन्युः शिरसो विकारान् ॥ ३१ ॥

च्युतांश्च केशांश्चलितांश्च दन्तान्

दुर्वद्धमूलांश्च दृढीकरोति ।

[p. 255-b ]

सुपर्णदृष्टिप्रतिमं च चक्षु-

र्बाह्वोर्बलं चाभ्यधिकं ददाति ॥ ३२ ॥

क्षयजे क्षयमासाद्यं कर्तव्यो बृंहणो विधिः ।

पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नैर्मधुरैः शृतम् ॥ ३३ ॥

क्रिमिजे व्योषनक्ताह्वशिग्रुबीजैश्च नावनम् ।

अजामूत्रयुतं नस्यं क्रिमिजे क्रिमिजित्परम् ॥ ३४ ॥

८अपामार्गफलव्योषनिशाक्षारकरामठैः ।

सविडङ्गं शृतं मूत्रे तैलं नस्यं क्रिमिं जयेत् ॥ ३५ ॥

नागरं सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा ।

भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च ॥ ३६ ॥

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादि भेषजम् ।

पाययेत्सगुडं सर्पिर्घृतपूरांश्च भक्षयेत् ॥ ३७ ॥

सूर्यावर्ते शिरोवेधो नावनं क्षीरसर्पिषा ।

हितः क्षीरघृताभ्यासस्ताभ्यां चैव विरेचनम् ।

क्षीरपिष्टैस्तिलैः स्वेदो जीवनीयैश्च शस्यते ॥ ३८ ॥

सशर्करं कुङ्कुममाज्यभृष्टं

नस्यं विधेयं पवनासृगुत्थे ।

भ्रूशङ्खकर्णाक्षिशिरोर्धशूले

दिनाभिवृद्धिप्रभवे च रोगे ॥ ३९ ॥

कृतमालपल्लवरसे

खरमञ्जरिकल्कसिद्धनवनीतम् ।

नस्येन जयति नियतं

सूर्यावर्तं सुदुर्वारम् ॥ ४० ॥

[p. 256-a ]

९दशमूलीकषायं तु सर्पिःसैन्धवसंयुतम् ।

नस्यमर्धावभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरोऽर्तिनुत् ॥ ४१ ॥

शिरीषमूलकफलैरवपीडं च योजयेत् ।

अवपीडो हितो वा स्याद्वचापिप्पलीभिः शृतः ॥ ४२ ॥

जाङ्गलानि च मांसानि कारयेदुपनाहनम् ।

तेनास्य शाम्यति व्याधिः सूर्यावर्तः सुदारुणः ।

एष एव विधिः कृत्स्नः कार्यश्चार्धावभेदके ॥ ४३ ॥

शारिवोत्पलकुष्टानि मधुकं चाम्लपेषितम् ।

सर्पिस्तैलयुतो लेपः सूर्यावर्तार्धभेदयोः ॥ ४४ ॥

पिवेत्सशर्करं क्षीरं नीरं वा नारिकेलजम् ।

सुशीतं वापि पानीयं सर्पिर्वा नस्ततस्तयोः ॥ ४५ ॥

अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्तहितो विधिः ।

शिरावेधश्च कर्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये ॥ ४६ ॥

आहारश्च विधातव्यो वातपित्तविनाशनः ।

मधुमस्तुकसंयावहविःपूरैश्च यः क्रमः ॥ ४७ ॥

सूर्यावर्ते हितं यत्तच्छङ्खके स्वेदवर्जितम् ।

क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्तपानं च शङ्खके ॥ ४८ ॥

[p. 256-b ]

शतावरीं कृष्णतिलान्मधुकं नीलमुत्पलम् ।

मूर्वां पुनर्नवां चापि लेपं साध्ववतारयेत् ॥ ४९ ॥

शीततोयावसेकांश्च क्षीरसेकांश्च शीतलान् ।

कल्कैश्च क्षीरिवृक्षाणां शङ्खकस्य प्रलेपनम् ॥ ५० ॥

क्रौञ्चकादम्बहंसानां शरार्याः कच्छपस्य च ।

रसैः संविहितस्याथ तस्य शङ्खकसन्धिजाः ॥ ५१ ॥

ऊर्ध्वं तिस्रः शिराः प्राज्ञो भिन्द्यादेव न ताडयेत् ।

शिरःकम्पेऽमृतारास्नाबलास्नेहसुगन्धिभिः ॥ ५२ ॥

स्नेहस्वेदादि वातघ्नं शिरोबस्तिश्च शस्यते ।

[p. 257-a ]

१०यष्टीमधुबलारास्नादशमूलाम्बुसाधितम् ।

मधुरैश्च घृतं सिद्धमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ५३ ॥

११दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिपलैः सह ।

मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्पादास्यवर्जितम् ॥ ५४ ॥

जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन्क्षीरसमं पचेत् ।

मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम् ॥ ५५ ॥

कर्णनासाक्षिजिह्वास्यगलरोगविनाशनम् ।

मयूराद्यमिदं ख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ५६ ॥

आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान् ।

कल्केनानेन विपचेत्सर्पिरूर्ध्वगदापहम् ॥ ५७ ॥

दशमूलादिना तुल्यो मयूर इह गृह्यते ।

अन्ये त्वाकृतिमानेन मयूरग्रहणं विदुः ॥ ५८ ॥

१२प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः ।

सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन वा ।

सर्वानूर्ध्वगदान्हन्ति पलितानि च शीलितम् ॥ ५९ ॥

[p. 257-b ]

१३शतं मयूरमांसस्य दशमूलबलातुलाम् ।

द्रोणेऽम्भसः पचेत्क्षुण्वा तस्मिन्पादस्थिते ततः ॥ ६० ॥

निषिव्य पयसो द्रोणं पचेत्तत्र घृताढकम् ।

प्रपौण्डरीकवर्गोक्तैर्जीवनीयैश्च भेषजैः ॥ ६१ ॥

मेधाबुद्धिस्मृतिकरमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ।

मायूरमेतन्निर्दिष्टं सर्वानिलहरं परम् ॥ ६२ ॥

मन्याकर्णशिरोनेत्ररुजापस्मारनाशनम् ।

विषवातामयश्वासविषमज्वरकासनुत् ॥ ६३ ॥

Adhikāra 60

१दघ्ना सौवर्चलाजाजी मधुकं नीलमुत्पलम् ।

पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता ॥ १ ॥

पिबेदैणेयकं रक्तं शर्करामधुसंयुतम् ।

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव वा ॥ २ ॥

रोहीतकान्मूलकल्कं पाण्डुरेऽसृग्दरे पिबेत् ।

जलेनामलकाद्वीजकल्कं वा ससितामधु ॥ ३ ॥

धातक्याश्चाक्षमात्रं वा आमलक्या मधुद्रवम् ।

काकजानुकमूलं वा मूलं कार्पासमेव वा ॥ ४ ॥

[p. 258-a ]

पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा ।

अशोकवल्कलक्वाथशृतं दुग्धं सुशीतलम् ।

यथाबलं पिबेत्प्रातस्तीव्रासृग्दरनाशनम् ॥ ५ ॥

दार्वीरसाञ्जनवृषाब्दकिरातबिल्व-

भल्लातकैरवकृतो मधुना कषायः ।

पीतो जयत्यतिबलं प्रदरं सशूलं

पीतासितारुणविलोहितनीलशुक्लम् ॥ ६ ॥

रसाञ्जनं तण्डुलीयस्य मूलं

क्षौद्रान्वितं तण्डुलतोयपीतम् ।

असृग्दरं सर्वभवं निहन्ति

श्वासं च भार्गी सह नागरेण ॥ ७ ॥

२दशमूलं समुद्धृत्य पेषयेत्तण्डुलाम्बुना ।

एतत्पीत्वा त्र्यहान्नारी प्रदरात्परिमुच्यते ॥ ८ ॥

क्षौद्रयुक्तं फलरसं कोष्ठोदुम्बरजं पिबेत् ।

असृग्दरविनाशाय सशर्करपयोऽन्नभुक् ॥ ९ ॥

प्रदरं हन्ति बलाया मूलं दुग्धेन मधुयुतं पीतम् ।

कुशवाट्यालकमूलं तण्डुलसलिलेन रक्ताख्यम् ॥ १० ॥

[p. 258-b ]

शमयति मदिरापानं तदुभयमपिरक्तसंज्ञशुक्लाख्यौ ॥ ११ ॥

गुडेन बदरीचूर्णं मोचमामं तथा पयः ।

पीता लाक्षा च सघृता पृथक्प्रदरनाशना ॥ १२ ॥

रक्तपित्तविधानेन प्रदरांश्चाप्युपाचरेत् ।

असृग्दरे विशेषेण कुटजाष्टकमाचरेत् ॥ १३ ॥

३पाठाजम्ब्वाम्रयोर्मेध्यं शिलाभेदरसाञ्जनम् ।

अम्बष्ठकीमोचरसः समङ्गापद्मकेशरान् ॥ १४ ॥

बाह्लीकातिविषामुस्तं बिल्वं लोध्रं सगैरिकम् ।

कट्फलं मरिचं शुण्ठीमृद्वीका रक्तचन्दनम् ॥ १५ ॥

कट्वङ्गवत्सकानन्ताधातकीमधुकार्जुनम् ।

पुष्येणोद्धृत्य तुल्यानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ १६ ॥

तानि क्षौद्रेण संयुज्य पाययेत्तण्डुलाम्बुना ।

असृग्दरातिसारेषु रक्तं यच्चोपवेश्यते ॥ १७ ॥

दोषागन्तुकृता ये च बालानां तांश्च नाशयेत् ।

योनिदोषं रजोदोषं श्वेतं नीलं सपीतकम् ॥ १८ ॥

स्त्रीणां श्यावारुणं यच्च तत्प्रसह्य निवर्तयेत् ।

चूर्णं पुष्यानुगं नाम हितमात्रेयपूजितम् ॥ १९ ॥

[p. 259-a ]

४मुद्गमाषस्य निर्यूहे रास्नाचित्रकनागरैः ।

सिद्धं सपिप्पलीविल्वैः सर्पिः श्रेष्ठमसृग्दरे ॥ २० ॥

कुमुदं पद्मकोशीरं गोधूमो रक्तशालयः ।

मुद्गपर्णी पयस्या च काश्मरी मधुयष्टिका ॥ २१ ॥

बलातिबलयोर्मूलमुत्पलं तालमस्तकम् ।

विदारी शतमूली च शालपर्णी सजीवका ॥ २२ ॥

फलंत्रिकस्यबीजानि प्रत्यग्रं कदलीफलम् ।

एषामर्धपलान्भागान्गव्यं क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ २३ ॥

पानीयं द्विगुणं हृत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

प्रदरे रक्तपित्ते च रक्तगुल्मे हलीमके ॥ २४ ॥

बहुरूपं चयत्पित्तं कामलावातशोणिते ।

अरोचके ज्वरे जीर्णे पाण्डुरोगे मदे भ्रमे ॥ २५ ॥

तरुणी चाल्पपुष्पा च या च गर्मं न विन्दति ।

अहन्यहनि च स्त्रीणां भवति प्रीतिवर्धनम् ।

शीतकल्याणकं नाम परमुक्तं रसायनम् ॥ २६ ॥

[p. 259-b ]

५शतावरीरसप्रस्थं क्षोदयित्वावपीडयेत् ।

घृतप्रस्थसमायुक्तं क्षीरं द्विगुणितं भिषक् ॥ २७ ॥

अत्र कल्कानिमान्दद्यात्स्थूलोदुम्बरसंमितान् ।

जीवनीयानि यान्यष्टौ यष्टिपद्मकचन्दने ॥ २८ ॥

श्वदंष्ट्रा चात्मगुप्ता च बला नागबला तथा ।

शालपर्णी पृश्निपर्णी विदारी शारिवाद्वयम् ॥ २९ ॥

शर्करा च समा देया काश्मर्याश्च फलानि च ।

सम्यक् सिद्धं तु विज्ञाय तद्धृतं चावतारयेत् ॥ ३० ॥

रक्तपित्तविकारेषु वातपित्तकृतेषु च ।

वातरक्तं क्षयं श्वासं हिक्कां कासं च दुस्तरम् ॥ ३१ ॥

अङ्गदाहं शिरोदाहं रक्तपित्तसमुद्भवम् ।

असृग्दरं सर्वभवं मूत्रकृच्छ्रं सुदारुणम् ।

एतान्रोगाञ्शमयति भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ३२ ॥

Adhikāra 61

[p. 260-a ]

१योनिव्यापत्सु भूयिष्ठं शस्यते कर्म वातजित् ।

बस्त्यभ्यङ्गपरिषेकप्रलेपाः पिचुधारणम् ॥ १ ॥

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावृषकसैन्धवम् ।

अजमोदां यवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ २ ॥

पिष्ट्वा प्रसन्नयालोड्य खादेत्तद्घृतभर्जितम् ।

योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शोविनिवृत्तये ॥ ३ ॥

गुडूचीत्रिफलादन्तीक्वाथैश्च परिषेचनम् ।

नतवार्ताकिनीकुष्ठसैन्धवामरदारुभिः ॥ ४ ॥

तैलात्प्रसाधिताद्धार्यः पिचुर्योनौ रुजापहः ।

पित्तलानां तु योनीनां सेकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः ॥ ५ ॥

शीताः पित्तहराः कार्याः स्नेहनार्थं घृतानि च ।

योन्यां बलासदुष्टायां सर्वरुक्षोष्णमौषधम् ॥ ६ ॥

पिप्पल्या मरिचैर्माषैः शताह्वाकुष्ठसैन्धवैः ।

वर्तिस्तुल्या प्रदेशिन्या धार्या योनिविशोधनी ॥ ७ ॥

हिंस्राकल्कं तु वातार्ता कोष्णमभ्यज्य धारयेत् ।

पञ्चवल्कस्य पित्तार्ता श्यामादीनां कफोत्तरा ॥ ८ ॥

मूषिकामांससंयुक्तं तैलमातपभावितम् ।

अभ्यङ्गाद्धन्ति योन्यर्शः स्वेदस्तन्मांससैन्धवैः ॥ ९ ॥

[p. 260-b ]

२गोपित्ते मत्स्यपित्ते वा क्षौमं त्रिःसप्तभावितम् ।

मधुना किण्वचूर्णं वा दद्यादचरणापहम् ॥ १० ॥

स्रोतसां शोधनं शोथकण्डूक्लेदहरं च तत् ।

कामिन्याः पूतियोन्याश्च कर्तव्यः स्वेदनो विधिः ॥ ११ ॥

क्रमः कार्यस्ततः स्नेहपिचुभिस्तर्पणं भवेत् ।

शल्लकीजिङ्गिनीजम्बुधवत्वक्पञ्चवल्कलैः ॥ १२ ॥

कषायैः साधितः स्नेहः पिचुः स्याद्विप्लुतापहः ।

कर्णिन्यां वर्तिका कुष्ठपिप्पल्यर्काग्रसैन्धवैः ॥ १३ ॥

बस्तमूत्रकृता धार्या सर्वं च श्लेष्मनुद्धितम् ।

त्रैवृतं स्नेहनं स्वेद उदावर्तानिलार्तिषु ।

तदेव च महायोन्यां स्रस्तायां तु विधीयते ॥ १४ ॥

आखोर्मांसं सपदि बहुधा खण्डखण्डीकृतं यत् ।

तैले पाच्यं द्रवति नियतं यावदेतन्न सम्यक् ।

तत्तैलाक्तं वसनमनिशं योनिभागे दधाना ।

हन्ति व्रीडाकरभगफलं नात्र सन्देहबुद्धिः ॥ १५ ॥

[p. 261-a ]

३शतपुष्पातैललेपाद्बदरीदलजात्तथा ।

पेटिकामूललेपाच्च योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति ॥ १६ ॥

सुषवीमूललेपेन प्रविष्टान्तर्बहिर्भवेत् ।

योनिर्मूषरसाभ्यङ्गान्निःसृता प्रविशेदपि ॥ १७ ॥

लोध्रतुम्बीफलालेपो योनिदार्ढ्यं करोति च ।

वेतसमूलनिःक्वाथक्षालनेन तथैव च ॥ १८ ॥

मूषिकावागुलिवसाम्रक्षणं योनिदार्ढ्यदम् ।

वचानीलोत्पलं कुष्ठं मरिचानि तथैव च ॥ १९ ॥

अश्वगन्धा हरिद्रा च गाढीकरणमुत्तमम् ॥ २० ॥

मदनफलमधुकर्पूरपूरितं भवति कामिनीजनस्य ।

विगलितयौवनस्य च वराङ्गमतिगाढं सुकुमारम् ॥ २१ ॥

४पञ्चपल्लवयष्ट्याह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् ।

रविपक्वमन्यथा वा योनिगन्धविनाशनम् ॥ २२ ॥

इक्ष्वाकुबीजदन्तीचपलागुडमदनकिण्वयष्ट्याह्वैः ।

सस्नुक्क्षीरैर्वर्तिर्योनिगता कुसुमसञ्जननी ॥ २३ ॥

सकाञ्जिकं जवापुष्पं भृष्टं ज्योतिष्मतीदलम् ।

दूर्वापिष्टं च सम्प्राश्य वनिता त्वार्तवं लभेत् ॥ २४ ॥

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् ।

शेलुच्छदमिश्रपिष्टं भक्षणं च तदर्थकृत् ॥ २५ ॥

पुष्पोद्धृतं लक्षणायाश्चक्राङ्गायास्तु कन्यया ।

[p. 261-b ]

पिष्टं मूलं दुग्धघृतपीतमृतौ तु पुत्रदम् ॥ २६ ॥

क्वाथेन हयगन्धायाः साधितं सघृतं पयः ।

ऋतुस्नाता बाला पीत्वा गर्भं धत्ते न संशयः ॥ २७ ॥

पिप्पल्यः शृङ्गवेरं च मरिचं केशरं तथा ।

घृतेन सह पातव्यं वन्ध्यापि लभते सुतम् ॥ २८ ॥

५स्वर्णस्य रूप्यकस्य च

चूर्णे ताम्रस्य चाज्यसंमिश्रे ।

पीते शुद्धे क्षेत्रे

भेषजयोगाद्भवेद्गर्भः ॥ २९ ॥

कृत्वा शुद्धौ स्नानं

विलङ्घ्य दिवसान्तरे ततः प्रातः ।

स्नात्वा द्विजाय भत्तया

सम्पूज्य तथैव लोकनाथेशम् ॥ ३० ॥

श्वेतबलाङ्घ्रिकयष्टीं

कर्षं कर्षं पलं तु शर्करायाः ।

पिष्ट्वैकवर्णजीवित

वत्साया गोस्तु दुग्धेन ॥ ३१ ॥

समधिकघृतेन पीतं

नात्र दिने देयमन्नमन्यच्च ।

[p. 262-a ]

क्षुधिते सदुग्धमन्नं

दद्यादापुरुषसन्निधेस्तस्याः ॥ ३२ ॥

समदिवसे शुभयोगे

दक्षिणपार्श्वावलम्बिनी धीरा ।

त्यक्तस्त्र्यन्तरसङ्ग-

प्रहृष्टमनसोऽतिवृद्धधातोश्च ।

पुरुषस्य सङ्गमात्रा-

ल्लभते पुत्रं ततो नियतम् ॥ ३३ ॥

६गोष्ठजातवटकस्य प्रागुक्तशाखजे शुभे ।

माषौ द्वौ च तथा गौरसर्षपौ दधियोजितौ ।

पुष्पापीतौ द्रुतापन्नगर्भायाः पुत्रकारकौ ॥ ३४ ॥

कानकान्राजतान्वापि लौहान्पुरुषकानमून् ।

ध्याताग्निवर्णान्पयसो दध्नो वाप्युदकस्य वा ।

क्षिप्त्वाञ्जलौ पिबेत्पुष्ये गर्भे पुत्रत्वकारकान् ॥ ३५ ॥

७मञ्जिष्ठा मधुकं कुष्ठं त्रिफला शर्करा बला ।

मेदा पयस्या काकोली मूलं चैवाश्वगन्धजम् ॥ ३६ ॥

[p. 262-b ]

अजमोदा हरिद्रे द्वे हिङ्गुकं कटुरोहिणी ।

उत्पलं कुमुदं द्राक्षा काकोल्यौ चन्दनद्वयम् ॥ ३७ ॥

एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

शतावरीरसक्षीरं घृताद्देयं चतुर्गुणम् ॥ ३८ ॥

सर्पिरेतन्नरः पीत्वा नित्यं स्त्रीषु वृषायते ।

पुत्राञ्जनयते नारी मेधाढ्यान्प्रियदर्शनान् ॥ ३९ ॥

या चैव स्थिरगर्भा स्याद्या वा जनयते मृतम् ।

अल्पायुषं वा जनयेद्या च कन्यां प्रसूयते ॥ ४० ॥

योनिदोषे रजोदोषे परिस्रावे च शस्यते ।

प्रजावर्धनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ४१ ॥

नाम्ना फलघृतं ह्येतदश्विभ्यां परिकीर्तितम् ।

अनुक्तं लक्ष्मणामूलं क्षिपन्त्यत्र चिकित्सकाः ॥ ४२ ॥

जीवद्वत्सैकवर्णाया घृतमत्र प्रशस्यते ।

आरण्यगोमयेनापि वह्निज्वाला प्रदीयते ॥ ४३ ॥

८सहचरे द्वे त्रिफलां गुडूचीं सपुनर्नवाम् ।

शुकनासां हरिद्रे द्वे रास्नां मेदां शतावरीम् ॥ ४४ ॥

कल्कीकृत्य घृतप्रस्थं पचेत्क्षीरचतुर्गुणम् ।

तत्सिद्धं प्रपिबेन्नारी योनिशूलप्रपीडिता ॥ ४५ ॥

पिण्डिता चलिता या च निःसृता विवृत्रा च या ।

पिण्डयोनिस्तु विस्रस्ता षण्डयोनिश्च या स्मृता ॥ ४६ ॥

[p. 263-a ]

प्रपद्यन्ते तु ताः स्थानं गर्भं गृह्णन्ति चासकृत् ।

एतत्फलघृतं नाम योनिदोषहरं परम् ॥ ४७ ॥

९सिद्धार्थकं वचा ब्राह्मी शङ्खपुष्पी पुनर्नवा ।

पयस्यामययष्ट्याह्वकटुकैलाफलत्रयम् ॥ ४८ ॥

शारिवे रजनी पाठा भृङ्गदारु सुवर्चला ।

मञ्जिष्ठा त्रिफला श्यामा वृषपुष्पं सगैरिकम् ॥ ४९ ॥

धीमान्पक्त्वा घृतप्रस्थं सम्यङ्मात्राभिमन्त्रितम् ।

द्विमासगर्भिणी नारी षण्मासात् न प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥

सर्वाङ्गं जनयेत्पुत्रं शूरं पण्डितमानिनम् ।

जडगद्गदमूकत्वं पानादेवापकर्षति ॥ ५१ ॥

सप्तरात्रप्रयोगेण नरः श्रुतिधरो भवेत् ।

नाग्निर्दहति तद्वेश्म न वज्रं हन्ति न ग्रहाः ॥ ५२ ॥

न तत्र म्रियते बालो यत्रास्ते सोमसङ्गितः ।

वन्ध्यापि लभते पुत्रं सर्वामयविवर्जितम् ।

योनिदुष्टाश्च या नार्यो रेतोदुष्टाश्च ये नराः ॥ ५३ ॥

अस्य प्रभावात्कुक्षिस्थः स्फुटवाग्व्याहरत्यपि ।

द्राक्षा परूषकाश्मर्यौ फलत्रयमुदाहृतम् ॥ ५४ ॥

“ओं नमो महाविनायकाया

मृतं रक्ष मम फलसिद्धिं

देहि रुद्रवचनेन स्वाहा”

सप्तदूर्वाभिमन्त्रितम् ॥ ५५ ॥

[p. 263-b ]

१०नीलोत्पलोशीरमधूकयष्टी

द्राक्षाविदारीकुशपञ्चमूलैः ।

स्याज्जीवनीयैश्च घृतं विपक्वं

शतावरीकारसदुग्धमिश्रम् ॥ ५६ ॥

तच्छर्करापादयुतं प्रशस्त-

मसृग्दरे मारुतरक्तपित्ते ।

क्षीणे बले रेतसि संप्रनष्टे

कृच्छ्रे च रक्तप्रभवे च गुल्मे ॥ ५७ ॥

११शतावरीमूलतुलाश्चतस्रः संप्रपीडयेत् ।

रसेन क्षीरतुल्येन पचेत्तेन घृताढकम् ॥ ५८ ॥

जीवनीयैः शतावर्या मृद्वीकाभिः परूषकैः ।

पिष्टैः प्रियालैश्चाक्षांशैर्द्वियष्टीमधुकैर्भिषक् ॥ ५९ ॥

सिद्धशीते च मधुनः पिप्पल्याश्चाष्टकं पलम् ।

दत्त्वा दशपलं चात्र सितायास्तद्विमिश्रितम् ॥ ६० ॥

ब्राह्मणान्प्राशयेत्पूर्वं लिह्यात्पाणितलं ततः ।

योन्यसृक्शुक्रदोषघ्नं वृष्यं पुंसवनं च तत् ॥ ६१ ॥

[p. 264-a ]

क्षतक्षयं रक्तपित्तं कासं श्वासं हलीमकम् ।

कामलां वातरक्तं च विसर्पं हृच्छिरोग्रहम् ।

उन्मादादीनपस्मारान्वातपित्तात्मकाञ्जयेत् ॥ ६२ ॥

दग्ध्वा शङ्खं क्षिपेद्रम्भास्वरसे तत्तु पेषितम् ।

तुल्यालं लेपतो हन्ति रोमगुह्यादिसम्भवम् ॥ ६३ ॥

रक्ताञ्जनापुच्छचूर्णयुक्तं तैलं तु सार्षपम् ।

सप्ताहं व्युषितं हन्ति मूलाद्रोमाण्यसंशयः ।

कुसुम्भतैलाभ्यङ्गो वा रोम्णामुत्पाटितेऽन्तकृत् ॥ ६४ ॥

१२आरग्वधमूलपलं कर्षद्वितयं च शङ्खचूर्णस्य ।

हरितालस्य च खरजे मूत्रप्रस्थे कटुतैलं पक्वम् ॥ ६५ ॥

तैलं तदिदं शङ्खहरितालचूर्णितं लेपात् ।

निर्मूलयति च रोमाण्यन्येषां सम्भवो नैव ॥ ६६ ॥

कर्पूरभल्लातकशङ्खचूर्णं

क्षारो यवानां च मनःशिला च ।

तैलं विपक्वं हरितालमिश्रं

रोमाणि निर्मूलयति क्षणेन ॥ ६७ ॥

[p. 264-b ]

१३शुक्तिशम्बूकशङ्खानां दीर्घवृन्तात्समुष्ककात् ।

दग्ध्वा क्षारं समादाय खरमूत्रेण गालयेत् ॥ ६८ ॥

क्षारार्धमागं विपचेत्तैलं च सार्षपं वुधः ।

इदमन्तः पुरे देयं तैलमात्रेयपूजितम् ॥ ६९ ॥

बिन्दुरेकः पतेद्यत्र तत्र रोमापुनर्भवः ।

मदनादिव्रणे देयमश्विभ्यां च विनिर्मितम् ॥ ७० ॥

अर्शसां कुष्ठरोगाणां पामादद्रुविचर्चिकाम् ।

क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं सर्वक्लेदहरं परम् ॥ ७१ ॥

Adhikāra 62

१मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च ।

अश्मन्तकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी ॥ १ ॥

वृक्षादनी पयस्या च तथैवोत्पलशारिवा ।

अनन्ता शारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च ॥ २ ॥

बृहतीद्वयकाश्मर्यक्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् ।

पृथक्पर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका ॥ ३ ॥

शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता ।

मासेषु सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकास्तु सप्तसु ॥ ४ ॥

यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोऽन्विताः ।

[p. 265-a ]

कपित्थबिल्वबृहतीपटोलेक्षुनिदिग्धिकाः ॥ ५ ॥

मूलानि क्षीरसिद्धानि दापयेद्भिषगष्टमे ।

नवमे मधुकानन्तापयस्याशारिवाः पिबेत् ॥ ६ ॥

पयस्तु दशमे शुण्ठ्या शृतशीतं प्रशस्यते ।

सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं देवदारु च ॥ ७ ॥

एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ।

कुशकाशोरुबूकानां मूलैर्गोक्षुरकस्य च ।

शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ ८ ॥

२कशेरुशृङ्गाटकजीवनीय-

पद्मोत्पलैरण्डशतावरीभिः ।

सिद्धं पयः शर्करया विमिश्रं

संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णशूलम् ॥ ९ ॥

कशेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पलं

समुद्गपर्णीमधुकं सशर्करम् ।

सशूलगर्भस्रुतिपीडिताङ्गना

पयोविमिश्रं पयसान्नभुक् पिबेत् ॥ १० ॥

गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यताम् ।

सितामधुककाश्मर्यैर्हितमुत्थापने पयः ॥ ११ ॥

गर्भशोषे त्वामगर्भाः प्रसहाश्च सदा हिताः ।

[p. 265-b ]

३पाठा लाङ्गलिसिंहास्यमयूरकजटैः पृथक् ॥ १२ ॥

नाभिबस्तिभगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ।

परूषकस्थिरामूललेपस्तद्वत्पृथक्पृथक् ॥ १३ ॥

वासामूले ध्रुवं तद्वत्कटिवद्धे सूते द्रुतम् ।

पाठायास्तु शिफां योनौ या नारी संप्रधारयेत् ॥ १४ ॥

उरःप्रसवकाले च सा सुखेन प्रसूयते ।

तुषाम्बुपरिपिष्टेन मूलेन परिलेपयेत् ॥ १५ ॥

लाङ्गल्याश्चरणौ सूते क्षिप्रमेतेन गर्भिणी ।

आटरूषकमूलेन नाभिबस्तिभगालेपः कर्तव्यः ॥ १६ ॥

तालतरूद्भवमूले मुक्तकच्छे धृते पुंसाम् ।

गृहाम्बुना गेहधूमपानं गर्भापकर्षणम् ॥ १७ ॥

मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् ।

घृतेन सह पातव्यं सुखं नारी प्रसूयते ॥ १८ ॥

पुटदग्धसर्पकञ्चुक-

मसृणमसी कुसुमसारसहिताञ्जिताक्षी ।

झटिति विशल्या जायेत

गर्भवती मूढगर्भापि ॥ १९ ॥

[p. 266-a ]

४गृहाम्बुना हिङ्गुसिन्धुपानं गर्भापकर्षणम् ।

इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि ।

उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मन्दिरे निवसन्तु ते ॥ २० ॥

इदममृतमपां समुद्धृतं वै-

भवलघुगर्भमिमं विमुञ्चतु स्त्री ।

तदनलपवनार्कवासवास्ते

सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम् ॥ २१ ॥

मुक्ताः पाशा विपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः ।

मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एह्येहि मारिच स्वाहा ॥ २२ ॥

जलं च्यवनमन्त्रेण सप्तवाराभिमन्त्रितम् ।

पीत्वा प्रसूयते नारी--

५दृष्ट्वा चोभयत्रिंशकम् ॥ २३ ॥

तथोभयपञ्चदशदर्शनं सुखसूतिकृत् ।

नांरी ऋतुवसुभिः सह पक्षदिगष्टादशभिरेव च ॥ २४ ॥

अर्कभुवनाब्धिसहितैरुभयत्रिंशकमिदमाश्चर्यम् ।

वसुगुणाब्ध्येकबाणनवषट्सप्तयुगैः क्रमात् ॥ २५ ॥

सर्वं पञ्चदशद्विस्तु त्रिंशकं नवकोष्ठके ।

कटुतुम्ब्यहिनिर्मोककृतवेधनसर्षपैः ॥ २६ ॥

कटुतैलान्वितो धूमो योनेः पातयतेऽमराम् ।

कचवेष्टितयाङ्गुल्या घृष्टे कण्ठे सुखं पतत्यमरा ॥ २७ ॥

[p. 266-b ]

६एरण्डस्य वनेः? काको गङ्गातीरमुपागतः ।

इतः पिबति पानीयं विशल्या गर्भिणी भवेत् ॥ २८ ॥

अनेन सप्तधामन्त्र्य जलं देयं विशल्यकम् ॥ २९ ॥

मूलेन लाङ्गलिक्या वा संलिप्ते पाणिपादे च ।

अमरापातनं मद्यैः पिप्पल्यादिरजः पिबेत् ॥ ३० ॥

गरीमदनदहनमूलं चिरजमपि ।

गर्भं मृतममृतं वा निपातयति ॥ ३१ ॥

७शालिमूलाक्षमात्रं वा मूत्रेणाम्लेन वान्वितम् ।

उपकुञ्चिकां पिप्पलीं च मदिरां लाभतः पिबेत् ॥ ३२ ॥

सौवर्चलेन संयुक्तां योनिशूलनिवारणीम् ।

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलं मक्कन्दसङ्गितम् ॥ ३३ ॥

यवक्षारं पिबेत्तत्र सर्पिषोष्णोदकेन वा ।

पिप्पल्यादिगणक्वाथं पिबेद्वा लवणान्वितम् ॥ ३४ ॥

पारावतशकृत्पीतं शालितण्डुलवारिणा ।

गर्भपातान्तरोत्थे तु रक्तस्रावनिवारणम् ॥ ३५ ॥

जलपिष्टवरुणपत्रैःसघृतैरुद्वर्तनालेपौ तु ।

किक्किशरोगं हरतो गोमयघर्षादथो विहितौ ॥ ३६ ॥

[p. 267-a ]

८ह्रीबेरारणालरक्तचन्दनबला

धन्याकवत्सादनी

मुस्तोशीरयवासपर्पटविषा-

क्वाथं पिबेद्गर्भिणी ।

नानादोषयुतातिसारकगदे

रक्तस्रुतौ वा ज्वरे

योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः

सूत्यामये शस्यते ॥ ३७ ॥

अमृतानागरसहचर-

भद्रोत्कटपञ्चमूलजलदलशृतम् ।

मधुसंयुक्तं निवार

यति सज्वरं सूतिकातङ्कम् ॥ ३८ ॥

सहचरपुष्करवेतसमूलं

वैकङ्कतं दारु कुलत्थसमम् ।

जलमत्र सैन्धवहिङ्गुयुतं

सद्यो घोरसूतिकाशूलहरम् ॥ ३९ ॥

[p. 267-b ]

९दशमूलीकृतः क्वाथः सद्यः सूतिरुजापहः ।

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं शुण्ठी यमानिका ॥ ४० ॥

जीवके द्वे हरिद्रे द्वे बिडसौवर्चलं तथा ।

एतैरेवौषधैः पिष्टैरारणालं विपाचितम् ॥ ४१ ॥

आमवातहरं वृष्यं कफघ्नं वह्निदीपनम् ।

काञ्जिकं वज्रकं नाम स्त्रीणामग्निविवर्धनम् ॥ ४२ ॥

मक्कन्दशूलशमनं परं क्षीराभिमर्दनम् ।

क्षीरपाकविधानेन काञ्जिकस्यापि साधनम् ॥ ४३ ॥

१०जीरकं हपुषा धान्यं शताह्वा सुरदारु च ।

यमानी त्र्यष्टको हिङ्गुपत्रिका कासमर्दकम् ॥ ४४ ॥

पिप्पली पिप्पलीमूलमजमोदाथ बाप्पिका ।

चित्रकं च पलांशानि तथान्यच्च चतुःपलम् ॥ ४५ ॥

कशेरुकं नागरं च कुष्ठं दीप्यकमेव च ।

गुडस्य च शतं दद्याद् घृतप्रस्थं तथैव च ॥ ४६ ॥

क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।

पञ्चजीरक इत्येष सूतिकानां प्रशस्यते ॥ ४७ ॥

गर्भार्थिनीनां नारीणां बृंहणीये समारुते ।

विंशतिं व्यापदो योनेः कासं श्वासं ज्वरं क्षयम् ॥ ४८ ॥

हलीमकं पाण्डुरोगं दौर्गन्ध्यं बहुमूत्रताम् ।

हन्ति पीनोन्नतकुचाः पद्मपत्रायतेक्षणाः ।

उपयोगात्स्त्रियो नित्यमलक्ष्मीमलवर्जिताः ॥ ४९ ॥

[p. 268-a ]

११वनकार्पासिकेक्षूणां मूलं सौवीरकेण वा ।

विदारीकन्दं सुरया पिबेद्वा स्तन्यवर्धनम् ॥ ५० ॥

दुग्धेन शालितण्डुलचूर्णपानं विवर्धयेत् ।

स्तन्यं सप्ताहतः क्षीरसेविन्यास्तु न संशयः ॥ ५१ ॥

हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत्स्तन्यविशुद्धये ।

तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलीजलं पिबेत् ॥ ५२ ॥

पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलं निम्बचन्दनम् ।

धात्री कुमारश्च पिबेत्क्वाथयित्वा सशारिवम् ॥ ५३ ॥

कफे वा त्रिफलामुस्ताभूनिम्बं कटुरोहिणीम् ।

धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूषरसाशिनी ॥ ५४ ॥

भार्गीवचादारुपाठाः पिबेत्सातिविषाः शृताः ॥ ५५ ॥

कुक्कुरामञ्जुकामूलं चर्वितमास्ये विधारितं जयति ।

सप्ताहात्स्तनकीलं स्तन्यं चैकान्ततः कुरुते ॥ ५६ ॥

१२शोथं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्या-

द्यद्विद्रधावभिहितं त्विह भेषजं तु ।

[p. 268-b ]

आमे विदह्यति तथैव गते च पाकं

तस्याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत ॥ ५७ ॥

विशालामूललेपस्तु हन्ति पीडां स्तनोत्थिताम् ।

निशाकनकफलाभ्यां लेपश्चापि स्तनार्तिहा ॥ ५८ ॥

मूषिकवसया शूकरगजमहिषमांसचूर्णसंयुतया ।

अभ्यङ्गमर्दनाभ्यां कठिनपीनस्तनौ भवतः ॥ ५९ ॥

महिषीभवनवनीतं व्याधिबलोग्रा तथैव नागबला ।

पिष्टा मर्दनयोगात्पीनं कठिनं स्तनं कुरुते ॥ ६० ॥

१३श्रीपर्णीरसकल्काभ्यां तैलं सिद्धं तिलोद्भवं ।

तत्तैलं तूनकेनैव स्तनस्योपरि धारयेत् ।

पतितावुत्थितौ स्त्रीणां भवेयातां पयोधरौ ॥ ६१ ॥

१४कासीसतुरगगन्धा

शारिवागजपिप्पलीविपक्वेन ।

तैलेन यान्ति वृद्धिं

स्तनकर्णवराङ्गलिङ्गानि ॥ ६२ ॥

प्रथमर्तौ तण्डुलाम्भो

नस्यं कुर्यात्स्तनौ स्थिरौ ।

गोमहिषीघृतसहितं

तैलं श्यामाकृताञ्जलिवचाभिः ॥ ६३ ॥

सत्रिकटुनिशाभिः

सिद्धं नस्यं स्तनोत्थापनं परम् ।

तनूकरोति मध्यं

पीतं मथितेन माधवीमूलम् ॥ ६४ ॥

[p. 269-a ]

स्याच्छिथिलापि च गाढा

सुरगोपाज्याभ्यङ्गसङ्गतो योनिः ।

शरवहलस्थिरबन्धन-

रज्ज्वा सन्ताडनाद्धि दयितेन ॥ ६५ ॥

नश्यत्यबलाद्वेषः पत्यौ सहजः कृतोऽथवा योगैः ।

दत्त्वैव दुग्धभक्तं विप्रायोत्पाट्य सितबलामूलम् ।

पुष्ये कन्यापिष्टं दत्तमनिच्छाहरं भक्ष्ये ॥ ६६ ॥

Adhikāra 63

१कुष्ठवचाभयाब्राह्मीकमलं क्षौद्रसर्पिषा ।

वर्णायुःकान्तिजननं लेहं बालस्य दापयेत् ॥ १ ॥

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत् ।

तर्काधो गुडिकां तप्तां निर्वाष्य कटुतैलके ।

तत्तैलं पानतो हन्ति बालानामुल्बमुद्धतम् ॥ २ ॥

व्योषशिवोग्रा रजनी कल्कं वा पीतमथ पयसा ।

उल्बं निःशेषं कुरुते पटुतां वालस्य चात्यन्तम् ॥ ३ ॥

मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा ।

स्वेदयेदुत्थितां नाभिं शोथस्तेन प्रशाम्यति ॥ ४ ॥

नाभिपाके निशालोध्रप्रियङ्गुमधुकैः शृतम् ।

तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिर्वाप्यवचूर्णनम् ॥ ५ ॥

[p. 269-b ]

२सोमग्रहणे विधिवत्

त्केक्रिशिखामूलमुद्धृतं बद्धम् ।

जघनेऽथ कन्धरायां

क्षपयत्यहिण्डिकां नियतम् ॥ ६ ॥

सप्तदलपुष्पं मरिचं पिष्टं गोरोचनासहितम् ।

पीतं तद्वत्तण्डुलभक्तकृतो दग्धपिष्टकप्राशः ॥ ७ ॥

जम्बूकनासावायसजिह्वा नाभिर्वराहसंभूता ।

कांस्यं रसोऽथ गरलं प्रावृड्भेकस्य वामजङ्घास्थि ॥ ८ ॥

इत्येकशोथमिलितं विधृतं ग्रीवादिकटिदेशे ।

अहिण्डिकाप्रशमनमभ्यङ्गो नातिपथ्यविधिः ॥ ९ ॥

अनामके घुर्घुरिकाबुक्कामरिचरोचना ।

नवनीतं च संमिश्र्य खादेत्तद्रोगनाशनम् ॥ १० ॥

तैलाक्तशिरस्तालुनिसप्तदलार्कस्नुहीभवं क्षीरम् ।

दत्त्वा रजनीचूर्णे दत्ते नश्येदनामकोरोगः ॥ ११ ॥

लेहयेच्च शुना बालं नवनीतेन लेपितम् ।

स्फुटकपत्रजरसोद्वर्तनं च हि तद्धितम् ॥ १२ ॥

[p. 270-a ]

३तैलस्य भागमेकं ।

मूत्रस्य द्वौ च शिम्बिदलरसस्य ।

गव्यं पयश्चतुर्गुण

मेवं दत्त्वा पचेत्तैलम् ।

तेनाभ्यङ्गः सततं रोगमनामकाख्यमपहरति ॥ १३ ॥

अर्कतूलकमाविकरोमाण्यादाय केशराजस्य ।

स्वरसेनाक्ते वस्त्रे कृत्वा वर्तिं च तैलाक्ताम् ॥ १४ ॥

तज्जातकज्जलाञ्जितलोचनयुगलोऽप्यलंकृतोबालः ।

कष्टमनामकरोगं क्षपयति भूतादिकं चापि ॥ १५ ॥

चालनिकातलसंस्थितपोतं संप्लाव्य गव्यमूत्रेण ।

ओकोदशालिकायां रजकक्षारोदकस्नानम् ॥ १६ ॥

दासक्रयणश्रावणवरा-

टिकारसेन्द्रपूरिता घृता कण्ठे ।

नलिनीदले च शयनं

सुकष्टमनामकाख्यरोगघ्नम् ॥ १७ ॥

भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्टं नराणां यज्ज्वरादिषु ।

देयंतदेव बालानां मात्रा तस्य कनीयसी ॥ १८ ॥

प्रथमे मासि जातस्य शिशोर्भेषजरक्तिका ।

अवलेह्या तु कर्तव्या मधुक्षीरसिताघृतैः ॥ १९ ॥

एकैकां वर्धयेत् तावद्यावत्संवत्सरो भवेत् ।

तदूर्ध्वं मासवृद्धिः स्याद्यावदाषोडशाब्दिकाः ॥ २० ॥

[p. 270-b ]

४हरिद्राद्वययष्ट्याह्वसिंहीशक्रयवैः कृतः ।

शिशोर्ज्वरातिसारघ्नः कपायस्तस्य दोषजित् ॥ २१ ॥

५घनकृष्णारुणाशृङ्गीचूर्णं क्षौद्रेण संयुतम् ।

शिशोर्ज्वरातिसारघ्नं कासश्वासवमीहरम् ॥ २२ ॥

६धातकीबिल्वधन्याकलोध्रेन्द्रयववालकैः ।

लेहः क्षौद्रेण वालानां ज्वरातीसारवान्तिजित् ॥ २३ ॥

रजनीदारुशरलश्रेयसी बृहतीद्वयम् ।

पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा ॥ २४ ॥

ग्रहणीदीपनं हन्ति मारुतार्तिं सकामलाम् ।

ज्वरातीसारपाण्डुघ्नं बालानां सर्वशोथनुत् ॥ २५ ॥

मिशी कृष्णाञ्जनं लाजा शृङ्गीमरिचमाक्षिकैः ।

लेहः शिशोर्विधातव्यश्छर्दिकासज्वरापहः ॥ २६ ॥

[p. 271-a ]

७शृङ्गीं समुस्तातिविषां विचूर्ण्य

लेहं विदध्यान्मधुना शिशूनाम् ।

कासज्वरच्छर्दिभिरर्दितानां

समाक्षिकां चातिविषां तथैकाम् ॥ २७ ॥

पीतं पीतं वमेद्यस्तु स्तन्यं तन्मधुसर्पिषा ।

द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत् ॥ २८ ॥

आम्रास्थिलाजसिन्धूत्थैर्लेहः क्षौद्रेण छर्दिनुत् ॥ २९ ॥

पिप्पलीमरिचानां तु चूर्णं समधुशर्करम् ।

रसेन मातुलुङ्गस्य हिक्काच्छर्दिनिवारणम् ॥ ३० ॥

पेटीपाठामूलाज्जम्ब्वः

सहकारवल्कलतः कल्कः ।

इत्येकशश्च पिण्डो

विधृतो हृन्नाभिमध्यताल्वादि ।

छर्द्यतिसारजं वेगं

प्रबलं धत्ते तदेव नियमेन ॥ ३१ ॥

८बिल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां

जलं सलोध्रं गजपिप्पली च ।

क्वाथावलेहौ मधुना विमिश्रौ

बालेषु योज्यावतिसारितेषु ॥ ३२ ॥

समङ्गाधातकीलोध्रशारिवाभिः शृतं जलम् ।

[p. 271-b ]

दुर्धरेऽपि शिशोर्देयमतीसारे समाक्षिकम् ॥ ३३ ॥

नागरातिविषामुस्तवालकेन्द्रयवैः शृतम् ।

कुमारं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम् ॥ ३४ ॥

समङ्गा धातकी पद्मं वयस्या कच्छुरा तथा ।

पिष्टैरेतैर्यवागूः स्यात्सर्वातीसारनाशिनी ॥ ३५ ॥

बिल्वमूलकषायेण लाजाश्चैव सशर्कराः ।

आलोड्य पाययेद्बालं छर्द्यतीसारनाशनम् ॥ ३६ ॥

कल्कः प्रियङ्गुकोलास्थिमध्यमुस्तरसाञ्जनैः ।

क्षौद्रलीढः कुमांरस्य छर्दितृष्णातिसारनुत् ॥ ३७ ॥

९मोचरसः समङ्गा च धातकी पद्मकेशरम् ।

पिष्टैरेतैर्यवागूः स्याद्रक्तातीसारनाशिनी ॥ ३८ ॥

लेहस्तैलसिताक्षौद्रतिलयष्ट्याह्वकल्कितः ।

बालस्य रुन्ध्यान्नियतं रक्तस्रावं प्रवाहिकाम् ॥ ३९ ॥

लाजासयष्टीमधुकं शर्कराक्षौद्रमेव च ।

तण्डुलोदकसंसिक्तं क्षिप्रं हन्ति प्रवाहिकाम् ॥ ४० ॥

अङ्कोटमूलमथवा

तण्डुलसलिलेन वटजमूलं वा ।

पीतं हन्त्यतिसारं

ग्रहणीरोगं सुदुर्वारम् ॥ ४१ ॥

सितजीरसर्जचूर्णं

बिल्वदलोत्थाम्बुमिश्रितं पीतम् ।

हन्त्यामरक्तशूलं

गुडसहितः श्वेतसर्जो वा ॥ ४२ ॥

[p. 272-a ]

मरिचमहौपधकुटजं

द्विगुणीकृतमुत्तरोत्तरं क्रमशः ।

गुडतक्रयुक्तमेतद्

ग्रहणीरोगं निहन्त्याशु ॥ ४३ ॥

बिल्वशक्राम्बमोचाब्दसिद्धमाजं पयः शिशोः ।

समां सरक्तां ग्रहणीं पीतं हन्यात्त्रिरात्रतः ॥ ४४ ॥

तद्वदजाक्षीरसमो जम्बूत्वगुद्भवो रसः ।

गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत्क्रियाम् ॥ ४५ ॥

रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ॥ ४६ ॥

१०कणोपणसिताक्षोद्रसूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः ।

मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥ ४७ ॥

घृतेन सिन्धुविश्वैलाद्धिङ्गुभार्गीरजो लिहन् ।

आनाहं वातिकं शूलं जयेत्तोयेन वा शिशुः ॥ ४८ ॥

हरीतकी वचा कुष्टं कल्कं माक्षिकसंयुतम् ।

पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुपातनात् ॥ ४९ ॥

मुखपाके तु वालानां साम्रसारमयोरजः ।

गैरिकं क्षौद्रसंयुक्तं भेषजं सरसाञ्जनम् ॥ ५० ॥

अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रैर्मुखपाके प्रलेपनम् ।

दार्वीयष्ट्याभयाजातीपत्रक्षौद्रैस्तथापरम् ॥ ५१ ॥

[p. 272-b ]

सह जम्बीररसेन स्नुग्दलरसघर्षणं सद्यः ।

कृतमुपहन्ति हि पाकं मुखजं बालस्य चाश्वेव ॥ ५२ ॥

लावतित्तिरपल्लूररजः पुष्परसान्वितम् ।

द्रुतं करोति बालानां पद्मकेशरवन्मुखम् ॥ ५३ ॥

११दन्तोद्भवोत्थरोगेषु न बालमतियन्त्रयेत् ।

स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य ते गदाः ॥ ५४ ॥

सदन्तो यस्तु वा ये तु दन्ताः प्रोथस्य चोत्तराः ।

कुर्युस्तस्य कुतः शान्तिं बालस्यापि द्विजातयः ।

दद्यात्सदक्षिणं बालं नैनमेनं प्रपूजयेत् ॥ ५५ ॥

पञ्चमुलीकषायेण सघृतेन पयः शृतम् ।

सशृङ्गवेरं सगुडं शृतं हिक्कार्दितः पिबेत् ॥ ५६ ॥

सुवर्णगैरिकस्यापि चूर्णानि मधुना सह ।

लीढ्वा सुखमवाप्नोति क्षिप्रं हिक्कार्दितः शिशुः ॥ ५७ ॥

चित्रकं शृङ्गवेरं च तथा दन्ती गवाक्ष्यपि ।

चूर्णं कृत्वा तु सर्वेषां सुखोष्णेनाम्बुना पिबेत् ।

श्वासं कासमथो हिक्कां कुमाराणां प्रणाशयेत् ॥ ५८ ॥

द्राक्षायासाभयाकृष्णाचूर्णं सक्षौद्रसर्पिषा ।

लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासं च तमकं तथा ॥ ५९ ॥

पुष्करातिविषाशृङ्गीमागधीधन्वयासकैः ॥

तच्चूर्णं मधुना लीढं शिशूनां पञ्चकासनुत् ॥ ६० ॥

दाडिमस्य च बीजानि जीरकं नागकेशरम् ।

चूर्णितं शर्कराक्षौद्रलीढं तृष्णाविनाशनम् ॥ ६१ ॥

[p. 273-a ]

१२मायूरपक्षभस्म

व्युषितजलं तेन भावितं पेयम् ।

तृष्णाघ्नं वटकाष्टक-

भस्मजलं वक्त्रशोषजिद्धृतं वक्त्रे ॥ ६२ ॥

पिष्टैश्छागेन पयसा दार्वीमुस्तकगैरिकैः ।

बहिरालेपनं शस्तं शिशोर्नेत्रामयापहम् ॥ ६३ ॥

मनःशिला शङ्खनाभिः पिप्पल्योऽथ रसाञ्जनम् ।

वर्तिः क्षौद्रेण संयुक्ता बाले सर्वाक्षिरोगनुत् ॥ ६४ ॥

मातुः स्तन्यकटुस्नेहकाञ्जिकैर्भावितो जयेत् ।

स्वेदाद्दीपशिखोत्तप्तो नेत्रामयमलक्तकः ॥ ६५ ॥

शुण्ठीभृङ्गनिशाकल्कः पुटपाकः ससैन्धवः ।

कुकूलकेऽक्षिरोगेषु भद्रमाश्च्योतनं हितम् ॥ ६६ ॥

क्रिमिघ्नालशिलादार्वीलाक्षाकाञ्चनगैरिकैः ।

चूर्णाञ्जनं कुकूले स्याच्छिशूनां पोथकीषु च ॥ ६७ ॥

सुदर्शनामूलचूर्णादञ्जनं स्यात्कुकूलके ॥ ६८ ॥

गृहधूमनिशाकुष्टवाजिकेन्द्रयवैः शिशोः ।

लेपस्तक्रेण हन्त्याशु सिध्मपामाविचर्चिकाः ॥ ६९ ॥

[p. 273-b ]

१३पादकल्केऽश्वगन्धायाः क्षीरे दशगुणे पचेत् ।

घृतं पेयं कुमाराणां पुष्टिकृद्वलवर्धनम् ॥ ७० ॥

१४चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिश्छागक्षीरसमे पचेत् ।

कपित्थव्योषसिन्धूत्थसमङ्गोत्पलबालकैः ॥ ७१ ॥

सबिल्वधातकीमोचैः सिद्धं सर्वातिसारनुत् ।

ग्रहणीं दुस्तरां हन्ति बालानां तु विशेषतः ॥ ७२ ॥

१५शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्ठं त्रिफलया सह ।

द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीरकं बला ॥ ७३ ॥

शठी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसः स्थिरा ।

मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला गजपिप्पली ॥ ७४ ॥

एषां कर्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

कषाये कण्टकार्याश्च क्षीरे तस्मिंश्चतुर्गुणे ॥ ७५ ॥

[p. 274-a ]

एतत्कुमारकल्याणघृतरत्नं सुखप्रदम् ।

बलवर्णकरं धन्यं पुष्ट्यग्निबलवर्धनम् ॥ ७६ ॥

छायासर्वग्रहालक्ष्मीक्रिमिदन्तगदापहम् ।

सर्वबालामयहरं दन्तोद्भेदं विशेषतः ॥ ७७ ॥

१६वचा कुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापि च ।

शारिवा सैन्धवं चैव पिप्पलीघृतमष्टमम् ॥ ७८ ॥

मेध्यं घृतमिदं सिद्धं पातव्यं च दिने दिने ।

दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान्भवेत् ॥ ७९ ॥

न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः ।

प्रभवन्ति कुमाराणां पिवतामष्टमङ्गलम् ॥ ८० ॥

१७लाक्षारससमं सिद्धं तैलं मस्तु चतुर्गुणम् ।

रास्नाचन्दनकुष्टाब्दवाजिगन्धानिशायुगैः ॥ ८१ ॥

शताह्वादारुयष्ट्याह्वमूर्वातिक्ताहरेणुभिः ।

बालानां ज्वररक्षोघ्नमभ्यङ्गाद्बलवर्णकृत् ॥ ८२ ॥

[p. 274-b ]

१८सहामुण्डितिकोदीच्यक्वाथस्नानं ग्रहापहम् ।

सप्तच्छदनिशाकुष्टचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ ८३ ॥

सर्पत्वग्लशुनं मूर्वासर्षपारिष्टपल्लवाः ।

बैडालविडजालोममेषशृङ्गीवचामधु ॥ ८४ ॥

धूपः शिशोर्ज्वरघ्नोऽयमशेषग्रहनाशनः ।

बलिशान्तीष्टकर्माणि कार्याणि ग्रहशान्तये ॥ ८५ ॥

मन्त्रश्चायं प्रयोक्तव्यस्तत्रादौ सर्वकामिकः ॥ ८६ ॥

१९“ओंं नमो भगवते गरुडाय त्र्यम्बकाय स-

द्यस्तवस्तुतः स्वाहा । ओंं कं पं टं शं वैनते-

याय नमः । ओंं ह्रीं ह्रूं क्षः” । बालदेहप्रमाणेन

पुष्पमालां तु सर्वतः । प्रगृह्य मच्छिकाभक्तबलि-

र्देयस्तु शान्तिकः । “ओंकारी स्वर्णपक्षी वालकं

रक्ष रक्ष स्वाहा” । गरुडबलिः । ओंं नारायणाय

नमः ॥ ८७ ॥

२०प्रथमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति न-

न्दना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं

भवति ज्वरः । अशुभं शब्दं मुञ्चति आत्कारं

च करोति स्तन्यं न गृह्णाति । बलिं तस्य प्रव-

क्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृ-

त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां कृत्वा शुक्लौदनं शु-

क्लपुष्पं शुक्लसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः सप्तस्व-

[p. 275-a ]

स्तिकाः सप्तवटकाः सप्तशष्कुलिकाः जम्बुलिकाः

सप्तमुष्टिकाः गन्धं पुष्पं ताम्बूलं मत्स्यं मांसं

सुरामग्रभक्तं च पूर्वस्यां दिशि चतुष्पथे मध्याह्ने

बलिर्देयः । ततोऽश्वत्थपत्रं कुम्भे प्रक्षिष्य शा-

न्त्युदकेन स्नापयेत् । रसोनसिद्धार्थकमेषशृ-

ङ्गनिम्बपत्रशिवनिर्माल्यैर्बालकं धूपयेत् । “ओंं

नमो नारायणाय अमुकस्य व्याधिं हन हन

मुञ्च मुञ्च ह्रीं फट् स्वाहा” एवं दिनत्रयं

बलिं दत्त्वा चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः

सम्पद्यते शुभम् ॥ ८८ ॥

२१द्वितीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति

सुनन्दा नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-

थमं भवति ज्वरः । चक्षुरुन्मीलयति गात्रमुद्वे-

जयति न शेते क्रन्दति स्तन्यं न गृह्णाति आ-

त्कारश्च भवति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन

सम्पद्यते शुभम् । तण्डुलं हस्तपृष्ठैकं दधिगुड-

घृतं च मिश्रितं शरावैकं गन्धताम्बूलं पीतपुष्पं

पीतसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः दशस्वस्तिकाः म-

त्स्यमांससुरातिलचूर्णानि । पश्चिमस्यां दिशि

चतुष्पथे बलिर्देयः । दिनानि त्रीणि सन्ध्यायां

ततः शान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्माल्यसि-

[p. 275-b ]

द्धार्थमार्जारलोम उशीरबालघृतैर्धूपं दद्यात् ।

“ओंं नमो नारायणाय अमुकस्य व्याधिं हन

दन मुञ्च मुञ्च ह्रीं फट् स्वाहा” । चतुर्थ-

दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत् ततः सम्पद्यते

शुभम् ॥ ८९ ॥

२२तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति पू-

तना नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं

भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति

मुष्टिं बध्नाति क्रन्दति ऊर्ध्वं निरीक्षते । बलिं तस्य

प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृ-

त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां कृत्वा गन्धपुष्पताम्बू-

लरक्तचन्दनं रक्तपुष्पं रक्तसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः

सप्तस्वस्तिकाः पक्षिमांससुरा अग्रभक्तं च द-

क्षिणस्यां दिशि अपराह्णे चतुष्पथे बलिर्दातव्यः ।

शिवनिर्माल्यगुग्गुलुसर्षपनिम्बपत्रमेषशृङ्गैर्दिन-

त्रयं धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय बालस्य

व्याधिं हन हन मुञ्च मुञ्च ह्रासय ह्रासय

स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः स-

म्पद्यते शुभम् ॥ ९० ॥

[p. 276-a ]

२३चतुर्थदिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति मुख-

मुण्डिका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-

थमं भवति ज्वरः । ग्रीवां नामयति अक्षिणी

उन्मीलयति स्तन्यं न गृह्णाति रोदिति स्वपिति

मुष्टिं बध्नाति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते

शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां

कृत्वा उत्पलपुष्पं गन्धताम्बूलं दश ध्वजाः च-

त्वारः प्रदोषाः त्रयोदश स्वस्तिकाः मत्स्यमांस-

सुरा अग्रभक्तं च उत्तरस्यां दिशि अपराह्णे चतु-

ष्पथे बलिं दद्यात् । आद्यमासिको धूपः “ओंं

नमो नारायणाय हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा”

चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते

शुभम् ॥ ९१ ॥

[p. 276-b ]

२४पञ्चमे दिवसे मामे वर्षे वा गृह्णाति क-

टपूतना नाम मातृका तया गृहीतमात्रेण प्रथमं

भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति स्तन्यं न गृह्णाति

मुष्टिं च बन्धाति बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन स-

म्पद्यते शुभम् । कुम्भकारचक्रस्य मृत्तिकां गृ-

हीत्वा पुत्तलिकां निर्माय गन्धताम्बूलं शुक्लौदनं

शुक्लपुष्पं पञ्चध्वजाः पञ्चप्रदीपाः पञ्चवटकाः

ऐशान्यां दिशि वलिर्दातव्यः । शान्त्युदकेन

स्नापयेच्छिवनिर्माल्यसर्पनिर्मोकगुग्गुलुनिम्बप-

त्रबालकघृतैर्धूपं दद्यात् । “ओंं नमो नारायणाय

अमुकस्य व्याधिं चूर्णय चूर्णय हन हन स्वाहा ।”

चतुर्थे दिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते

शुभम् ॥ ९२ ॥

२५षष्ठे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति शकु-

निका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं

भवति ज्वरः । गात्रभेदं च दर्शयति दिवारात्रा-

वुत्थानं भवति ऊर्ध्वं निरीक्षते । बलिं तस्य प्र-

वक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । पिष्टकेन पुत्त-

लिकां कृत्वा शुक्लपुष्पं रक्तपुष्पं पीतपुष्पं गन्ध-

ताम्बूलं दश प्रदीपाः दशध्वजाः दशस्वस्तिकाः

दशमुष्टिकाः दशवटकाः क्षीरजम्बूडिका मत्स्यमां-

ससुरा आग्नेय्यां दिशि निष्क्रान्ते मध्याह्ने बलिं

दापयेत् । शान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्मा-

ल्यरसोनगुग्गुलुसर्पनिर्मोकनिम्बपत्रघृतैर्धूपं द-

द्यात् । “ओंंनमो नारायणाय चूर्णय चूर्णय

[p. 277-a ]

हन हन स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजये-

त्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९३ ॥

२६सप्तमे दिवसे मासे वर्षे वा यदा गृह्णाति

शुष्करेवती नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण

प्रथमं भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति मुष्टिं ब-

ध्नाति रोदिति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन स-

म्पद्यते शुभम् । रक्तपुष्पं शुक्लपुष्पं गन्धताम्बूलं

रक्तौदनं कृशरास्त्रयोदश स्वस्तिकाः मत्स्यमांस-

सुरास्त्रयोदशध्वजाः पञ्च प्रदीपाः पश्चिमदिग्भागे

ग्रामनिष्काशे अपराह्णे वृक्षमाश्रित्य बलिं द-

द्यात् । शान्त्युदकेन स्नानं गुग्गुलुमेषशृङ्गीसर्ष-

पोशीरबालकघृतैर्धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय

दीप्ततेजसे हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा” चतुर्थ-

दिवसे व्राणह्मं भोजयेत्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९४ ॥

[p. 277-b ]

२७अष्टमे दिवसे मासे वार्षे वा यदि गृ-

ह्णाति अर्यका नाम मातृका । तया गृहीतमा-

त्रेण प्रथमं भवति ज्वरः । गृध्रगन्धः पूतिगन्ध-

श्च जायते आहारं च न गृह्णाति उद्वेजयति गा-

त्राणि । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते

शुभम् । रक्तपीतध्वजाः चन्दनं पुष्पं शष्कुल्यः

पर्पटिकाः मत्स्यमांससुराजम्बुडिकाः प्रत्यूषे ब-

लिर्देयः प्रान्तरे । मन्त्रः “ओंंनमो नारायणाय

चतुर्दिड्मोक्षणाय व्याधिं हन हन मुञ्च मुञ्च

ओंं ह्रीं फट् स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोज-

येत्ततः सम्पद्यते शुभम् ॥ ९५ ॥

२८नवमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति

भूसूतिका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण

प्रथमं भवति ज्वरः । नित्यं छर्दिर्भवति गात्रभेदं

दर्शयति मुष्टिं बध्नाति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि

येन सम्पद्यते शुभम् । नद्युभयतटमृत्तिकां गृ-

हीत्वा पुत्तलिकां निर्माय शुक्लवस्त्रेण वेष्टयेच्छु-

क्लपुष्पं गन्धताम्बूलं शुक्लत्रयोदशध्वजाः त्रयो-

दशदीपाः त्रयोदशस्वस्तिकाः त्रयोदशपुत्तलिकाः

त्रयोदशमत्स्यपुत्तलिकाः मत्स्यमांससुराः उत्तर-

दिग्भागे ग्रामनिष्काशे बलिं दद्यात् । शान्त्यु-

दकेन स्नानं गुग्गुलुनिम्बपत्रगोशृङ्गश्वेतसर्षप-

[p. 278-a ]

घृतैर्धूपं दद्यात् । मन्त्रः “ओंंनमो नाराय-

णाय चतुर्भुजाय हन हन मुञ्च मुञ्च स्वाहा ।”

चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सम्पद्यते

शुभम् ॥ ९६ ॥

२९दशमे दिवसे मासे वर्षे वा गृह्णाति नि-

रृता नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्रथमं

भवति ज्वरः । गात्रमुद्वेजयति आत्कारं करोति

रोदिति मूत्रं पुरीषं च भवति । बलिं तस्य प्र-

वक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् । पारावारमृ-

त्तिकां गृहीत्वा पुत्तलिकां निर्माय गन्धताम्बूलं

रक्तपुष्पं रक्तचन्दनं पञ्चवर्णध्वजाः पञ्चप्रदीपाः

पञ्चस्वस्तिकाः पञ्चपुत्तलिकाः मत्स्यमांससुराः

वायव्यां दिशि बलिं दद्यात् । काकविष्ठागोमां-

सगोशृङ्गरसोनमार्जारलोमनिम्बपत्रघृतैर्धूपयेत् ।

“ओंंनमो नारायणाय चूर्णितहस्ताय मुञ्च मुञ्च

स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः

सुस्थो भवति बालकः ॥ ९७ ॥

[p. 278-b ]

३०एकादशे दिवसे मासे वर्षे वा यदि गृ-

ह्णाति पिलिपिच्छिका नाम मातृका । तया

गृहीतमात्रेण प्रथमं भवति ज्वरः । आहारं न

गृह्णाति ऊर्ध्वदृष्टिर्भवति गात्रभङ्गो भवति ।

बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते शुभम् ।

पिष्टकेन पुत्तलिकां कृत्वा रक्तचन्दनरक्तं च

तस्या मुखं दुग्धेन सिञ्चेत् । पीतपुष्पं गन्धता-

म्बूलं सप्तपीतध्वजाः सप्तप्रदीपाः अष्टौ वटकाः

अष्टौ शष्कुलिकाः अष्टौ पूरिकाः मत्स्यमांससु-

राः पूर्वस्यां दिशि बलिर्दातव्यः । शान्त्युदकेन

स्नानं शिवनिर्माल्यगुग्गुलुगोशृङ्गसर्पनिर्मोकघृतै-

र्धूपयेत् । “ओंंनमो नारायणाय मुञ्च मुञ्च

स्वाहा” चतुर्थदिवसे ब्राह्मणं भोजयेत्ततः

सुस्थो भवति बालकः ॥ ९८ ॥

३१द्वादशे दिवसे मासे वर्षे वा यदि गृह्णाति

कामुका नाम मातृका । तया गृहीतमात्रेण प्र-

थमं भवति ज्वरः । विहस्य वादयति करेण

[p. 279-a ]

तर्जयति गृह्णाति क्रामति निःश्वसिति मुहुर्मुहु-

राहारं न करोति । बलिं तस्य प्रवक्ष्यामि येन

सम्पद्यते शुभम् । क्षीरेण पुत्तलिकां कृत्वा गन्धं

ताम्बूलं शुक्लपुष्पं शुक्लसप्तध्वजाः सप्तप्रदीपाः

सप्तपूपिकाः करस्थेन दधिभक्तेन सर्वकर्मबलिं

दद्याच्छान्त्युदकेन स्नापयेत् । शिवनिर्माल्यगु-

ग्गुलुसर्षपघृतैर्धूपयेत् । “ओंं नमो नारायणाय

मुञ्च मुञ्च हन हन स्वाहा” चतुर्थदिवसे

ब्राह्मणं भोजयेत्ततः सुस्थो भवति बालकः ॥ ९९ ॥

Adhikāra 64

१अरिष्टान्वधनं मन्त्रं प्रयोगश्च विषापहः ।

दंशनं दंशकस्याहेः फलस्य मृदुनोऽपि वा ॥ १ ॥

मूलं तण्डुलवारिणा पिबति यः

प्रत्यङ्गिरासम्भवं

निष्पिष्टं शुचि भद्रयोगदिवसे

तस्याहिभीतिः कुतः ।

दर्पादेव फणी यदा दशति तं

मोहान्वितो मूलपं

स्थाने तत्र स एव याति नियतं

वक्त्रं यमस्याचिरात् ॥ २ ॥

[p. 279-b ]

मसूरं निम्बपत्राभ्यां खादेन्मेषगते रवौ ।

अब्दमेकं न भीतिः स्याद्विषात्तस्य न संशयः ॥ ३ ॥

धवलपुनर्नवजटया तण्डुलजलपीतया च पुष्यर्क्षे ।

अपहरति विषधरविषोपद्रवमावत्सरं पुंसाम् ॥ ४ ॥

गृहधूमो हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम् ।

अपि वासकिनादष्टः पिबेद्दधि घृताप्लुतम् ।

कूलिकामूलनस्येन कालदष्टोऽपि जीवति ॥ ५ ॥

श्लेष्मणः कर्णगूथस्य वामानामिकया कृतः ।

लेपो हन्याद्विपं घोरं नृमूत्रासेचनं तथा ॥ ६ ॥

शिरीषपुष्पस्वरसे भावितं श्वेतसर्षपम् ।

सप्ताहं सर्पदष्टानां नस्यपानाञ्जने हितम् ॥ ७ ॥

द्विपलं नतकुष्टाभ्यां घृतक्षौद्रं चतुःपलम् ।

अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत्सुखप्रदम् ॥ ८ ॥

वन्ध्यकर्कोटजं मूलं छागमूत्रेण भावितम् ।

नस्यं काञ्जिकसंयुक्तं विषोपहतचेतसः ॥ ९ ॥

[p. 280-a ]

२त्रिवृद्विशालामधुकं हरिद्रे

मञ्जिष्ठवर्गो लवणं च सर्वम् ।

कटुत्रिकं चैव विचूर्णितानि

शृङ्गे निदध्यान्मधुना युतानि ॥ १० ॥

एषोऽगदो हन्त्युपयुज्यमानः

पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगः ।

अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता

महागदो नाम महाप्रभावः ॥ ११ ॥

पीते विषे स्याद्वमनं च त्वक्स्थे

प्रदेहसेकादि सुशीतलं च ॥ १२ ॥

कपित्थमांसं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे ।

लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात् ॥ १३ ॥

विषे पक्वाशयगते पिप्पलीरजनीद्वयम् ।

मञ्जिष्ठां च समं पिष्ट्वा गोपित्तेन नरः पिबेत् ॥ १४ ॥

रजनीसैन्धवक्षौद्रसंयुक्तं घृतमुत्तमम् ।

पानं मूलविषार्तस्य दिग्धविद्धस्य चेष्यते ॥ १५ ॥

सितामधुयुतं चूर्णं ताम्रस्य कनकस्य वा ।

लेहः प्रशमयत्युग्रं सर्वसंयोगजं विषम् ॥ १६ ॥

अङ्कोटमूलनिःक्वाथं फाणितं सघृतं लिहेत् ।

तैलाक्तः स्विन्नसर्वाङ्गो गरदोषविषापहः ॥ १७ ॥

कटभ्यर्जुनशैरीयशेलुक्षीरिद्रुमत्वचः ।

कषायचूर्णकल्काः स्युः कीटलूताब्रणापहाः ॥ १८ ॥

अगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः ।

लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पानतः ॥ १९ ॥

[p. 280-b ]

३यः कासमर्दनपत्रं वदने प्रक्षिप्य कर्णे फूत्कारम् ।

मनुजो ददाति शीघ्रं जयति विषं वृश्चिकानां सः ॥ २० ॥

दंशेभ्रमेणविधिना वृश्चिकविषहृत्कुचैरपदगुडिका ।

पुरधूपपूर्वमर्कच्छदमिव पिष्ट्वा कृतोलेपः ॥ २१ ॥

जीरकस्य कृतः कल्को घृतसैन्धवसंयुतः ।

सुखोणो वृश्चिकार्तानां सुलेषो वेदनापहः ॥ २२ ॥

अमलाघर्षणं दंशे कण्टकं च तदुद्धरेत् ।

करणे विषजे लेपात्फणिज्जकरसोऽथवा ॥ २३ ॥

कुङ्कुमकुनटीकर्कटहरितालैः कुसुम्भसंमिलितैः ।

कृतगुडिकाभ्रामणतो विदष्टगोधासरटविषजित् ॥ २४ ॥

अङ्कोटपत्रधूमो मीनविषं झटिति विघटयेच्छृङ्गी ।

गोधावरटीविषमिवालेपेन कुटजकपालिजटा ॥ २५ ॥

कनकोदुंबरफलमिव तंडुलजलपिष्ठंपीतमपहरति ।

कनकदलद्रवघृतगुडदुग्धपलैकं शुनां गरलम् ॥ २६ ॥

लेप इव भेकगरलं शिरीषबीजैः स्नुहीपयःसिक्तैः

हरति गरलं त्र्यहमशिताङ्कोटजटाकुष्ठसम्मिलिता ॥ २७ ॥

मरिचमहौषधबालकनागाह्वैर्मक्षिकाविषे लेपः ।

लालाविषमपनयतोमूलेमिलितेपटोलनीलिकयोः ॥ २८ ॥

[p. 281-a ]

४सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपाद्यपि ।

रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः ॥ २९ ॥

वचा हिङ्गु विडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली ।

पाठाप्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम् ॥ ३० ॥

दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत् ।

कीटदष्टक्रियाः सर्वाः समानाः स्युर्जलौकसाम् ॥ ३१ ॥

पृक्काप्लवस्थौणेय-

काक्षी शैलेयरोचनातगरम् ।

ध्यामकं कुङ्कुमं मांसी

सुरसाग्रैलालकुष्ठघ्नम् ॥ ३२ ॥

बृहतीशिरीषपुष्प-

श्रीवेष्टकपद्मचारटिविशालाः ।

सुरदारुपद्मकेशर-

शारवकमनःशिलाकौन्त्यः ॥ ३३ ॥

जात्यर्कपुष्पसर्षप-

रजनीद्वयहिङ्गुपिप्पलीद्राक्षाः ।

जलमुद्गपर्णीमधुक-

मदनकमथसिन्धुवाराश्च ॥ ३४ ॥

सम्पाकलोध्रमयूरकगन्धफलीलाङ्गलीविडङ्गाः ।

पुष्ये समुद्धृत्य समं पिष्टा गुडिका विधेया स्युः

सर्वविषघ्नो जयकृ-

द्विषमृतसञ्जीवनो ज्वरनिहन्ता ॥ ३५ ॥

[p. 281-b ]

पेयविलेपनधारण-

धूमग्रहणैर्गृहस्थश्च ॥ ३६ ॥

भूतविषजन्त्वलक्ष्मी

कार्मणमन्त्राग्न्यशन्यरीन्हन्यात् ।

दुःस्वप्नस्त्रीदोषा-

नकालमरणाम्बुचौरभयम् ॥ ३७ ॥

धनधान्यकार्यसिद्धि-

श्रीपुष्टिवर्णायुर्वर्धनो धन्यः ।

मृतसञ्जीवन एव

प्रागमृताद्ब्रह्मणाभिहितः ॥ ३८ ॥

Adhikāra 65

१यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ।

[p. 282-a ]

पूर्वे वयसि मध्ये वा शुद्धदेहः समाचरेत् ॥ १ ॥

नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रसायनो विधिः ।

नाभाति वाससि म्लिष्टे रङ्गयोग इवार्पितः ॥ २ ॥

गुडेन मधुना शुण्ठ्या कृष्णया लवणेन वा ।

द्वे द्वे खादन्सदा पथ्ये जीवेद्वर्षशतं सुखी ॥ ३ ॥

सिन्धूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडः क्रमात् ।

वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणैषिणा ॥ ४ ॥

त्रैफलेनायसीं पत्रीं कल्केनालेपयेन्नवाम् ।

तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम् ॥ ५ ॥

प्रभूतस्नेहमशनं जीर्णे तस्मिन्प्रयोजयेत् ।

अजरोऽरुकसाभ्यासाज्जीवेच्चापि समाः शतम् ॥ ६ ॥

२पञ्चाष्टौ सप्तदश वा पिप्पलीः क्षौद्रसर्पिषा ।

रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत् ॥ ७ ॥

तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णे भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च ।

पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः ॥ ८ ॥

प्रयोज्या मधुसंमिश्रा रसायनगुणैषिणा ।

जेतुं कासं क्षयं श्वासं शोषं हिक्कां गलामयम् ॥ ९ ॥

अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम् ।

वैस्वर्यं पीनसं शोषं गुल्मं वातवलासकम् ॥ १० ॥

जरणान्तेऽभयामेकां प्राग्भक्ते द्वे बिभीतके ।

भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्यामलकानि च ॥ ११ ॥

[p. 282-b ]

प्रयोजयेत्समामेकां त्रिफलाया रसायनम् ।

जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽव्याधिरेव च ॥ १२ ॥

३मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः

क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ।

रसो गुडूच्यास्तु समूलपूष्प्याः

कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः ॥ १३ ॥

आयुःप्रदान्यामयनाशकानि

बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि ।

मेध्यानि चैतानि रसायनानि

मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी ॥ १४ ॥

पीताश्वगन्धा पयसार्धमासं

घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा ।

कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते

बालस्य शस्यस्य यथाम्बुवृष्टिः ॥ १५ ॥

धात्रीतिलान्भृङ्गरजोविमिश्रान्

ये भक्षयेयुर्मनुजाः क्रमेण ।

ते कृष्णकेशा विमलेन्द्रियाश्च

निर्व्याधयो वर्षशतं भवेयुः ॥ १६ ॥

[p. 283-a ]

४वृद्धदारकमूलानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ।

शतावर्या रसेनैव सप्तरात्राणि भावयेत् ॥ १७ ॥

अक्षमात्रं तु तचूर्णं सर्पिषा सह भोजयेत् ।

मासमात्रोपयोगेन मतिमाञ्जायते नरः ॥ १८ ॥

मेधावी स्मृतिमांश्चैव वलीपलितवर्जितः ।

हस्तिकर्णरजः खादेत्प्रातरुत्थाय सर्पिषा ॥ १९ ॥

यथेष्टाहाराचारोऽपि सहस्रायुर्भवेन्नरः ।

मेधावी बलवान्कामी स्त्रीशतानि व्रजत्यसौ ॥ २० ॥

मधुना त्वश्ववेगः स्याद्वलिष्ठः स्त्रीसहस्रगः ।

मन्त्रश्चायं प्रयोक्तव्यो भिषजा चाभिमन्त्रणे ॥ २१ ॥

“ओं नमो महाविनायकाय अमृतं रक्ष रक्ष मम

फलसिद्धिं देहि रुद्रवचनेन स्वाहा” ॥ २२ ॥

५धात्रीचूर्णस्य कर्षं स्वरसपरिगतं

क्षौद्रसर्पिःसमांशं

कृष्णामानीसिताष्टप्रसृतयुतमिदं

स्थापितं भस्मराशौ ।

वर्षान्ते तत्समश्नन्भवति विपलितो

रूपवर्णप्रभावै-

र्निर्व्याधिर्बुद्धिमेधा स्मृतिबलवचन-

स्थैर्यसत्वैरुपेतः ॥ २३ ॥

[p. 283-b ]

गुडूच्यपामार्गविडङ्गशङ्खिनी-

वचाभयाकुष्ठशतावरीसमा ।

घृतेन लीढा प्रकरोति मानवं

त्रिभिर्दिनैः श्लोकसहस्रधारिणम् ॥ २४ ॥

६समूलपत्रमादाय ब्रह्मीं प्रक्षाल्य वारिणा ।

उदूखले क्षोदयित्वा रसं वस्त्रेण गालयेत् ॥ २५ ॥

रसे चतुर्गुणे तस्मिन्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।

औषधानि तु पेष्याणि तानीमानि प्रदापयेत् ॥ २६ ॥

हरिद्रा मालती कुष्टं त्रिवृता सहरीतकी ।

एतेषां पलिकान्भागाञ्शेषाणि कार्षिकाणि तु ॥ २७ ॥

पिप्पल्योऽथ विडङ्गानि सैन्धवं शर्करा वचा ।

सर्वमेतत्समालोड्य शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ २८ ॥

एतत्प्राशितमात्रेण वाग्विशुद्धिश्च जायते ।

सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैः सह गीयते ॥ २९ ॥

अर्धमासप्रयोगेण सोमराजीवपुर्भवेत् ।

मासमात्रप्रयोगेण श्रुतमात्रंतु धारयेत् ॥ ३० ॥

हन्त्यष्टादश कुष्ठानि अर्शांसि विविधानि च ।

पञ्च गुल्मान् प्रमेहांश्च कासं पञ्चविधं जयेत् ॥ ३१ ॥

वन्ध्यानां चैव नारीणां नराणां चाल्परेतसाम् ।

घृतं सारस्वतं नाम बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ ३२ ॥

[p. 284-a ]

७कासश्वासातिसारज्वरपिडककटी-

कुष्ठकोठप्रकारान्

मूत्राघातोदरार्शःश्वयथुगलशिरः

कर्णशूलाक्षिरोगान् ।

ये चान्ये वातपित्तक्षतजकफकृता

व्याधयः सन्ति जन्तो-

स्तांस्तानभ्यासयोगादपनयति पयः

पीतमन्ते निशायाः ॥ ३३ ॥

व्यङ्गवलीपलितघ्नं पीनसवैस्वर्यकासशोथघ्नम् ।

रजनीक्षयेऽम्बुनस्यं रसायनं दृष्टिजनन च ॥ ३४ ॥

८नागार्जुनो मुनीन्द्रः

शशास यल्लोहशास्त्रमतिगहनम् ।

तस्यार्थस्य स्मृतये

वयमेतद्विशदाक्षरैर्ब्रूमः ॥ ३५ ॥

मेने मुनिः स्वतन्त्रे

भूयः पाकं न पलपञ्चकादर्वाक् ।

सुबहुप्रयोगदोषा-

दूर्ध्वं न पलत्रयोदशकात् ॥ ३६ ॥

तत्रायसि पाचनीये

पञ्चपलादौ त्रयोदशपलकान्ते ।

[p. 284-b ]

लौहाद्द्विगुणा त्रिफला

ग्राह्या षड्भिः पलैरधिका ॥ ३७ ॥

मारणपुटनस्थाली-

पाकाः स्त्रिफलैकभागसम्पाद्यः ।

त्रिफलाया भागद्वितयं

ग्रहणीयं लौहपाकार्थम् ॥ ३८ ॥

सर्वत्रायस्तुटनाद्यर्थैकांशे शरावसंख्यातम् ।

प्रतिपलमेव त्रिगुणं पाथः क्वाथार्थमादेयम् ॥ ३९ ॥

सप्तपलादौ भागे पञ्चदशान्तेऽम्भमां शरावैश्च ।

द्व्याद्यैकादशकान्तैरधिकं तद्वारि कर्तव्यम् ॥ ४० ॥

तत्राष्टमो विभागः शेषः क्वाथस्य यत्नतः स्थाप्यः ।

तेन हि मारणपुटनस्थालीपाका भविष्यन्ति ॥ ४१ ॥

९पाकार्थे तु त्रिफला

भागद्वितये शरावसंख्यातम् ।

प्रतिपलमम्बुसमं स्या-

दधिकं द्वाभ्यां शरावाभ्याम् ॥ ४२ ॥

तत्र चतुर्थो भागः

शेषो निपुणेन यत्नतो ग्राह्यः ।

अयसः पाकार्थत्वा-

त्स च सर्वस्मात्प्रधानतमः ॥ ४३ ॥

[p. 285-a ]

पाकार्थमश्मसारे पञ्चपलादौ त्रयोदशपलान्ते ।

दुग्धशरावद्वितयं पादैरेकादिकैरधिकम् ॥ ४४ ॥

पञ्चपलादिकमात्रा तदभावे तदनुसारतो ग्राह्यम् ।

चतुरादिकमेकान्तं शक्तावधिकं त्रयोदशकात् ॥ ४५ ॥

त्रिफलात्रिकटुकचित्रक-

कान्तक्रामकविडङ्गचूर्णानि ।

अन्यान्यपि देयानि

पलाशवृक्षस्य च बीजानि ॥ ४६ ॥

जातीफलजातीकोषैलाकक्कोलकलवङ्गानाम् ।

सितकृष्णजीरकयोरपि चूर्णान्ययसः समानि स्युः

त्रिफलात्रिकटुविडङ्गा नियता अन्ये यथाप्रकृति ॥ ४७ ॥

कालायसदोषहृतेर्जातीफलादेर्लवङ्गान्तस्य ।

क्षेपः प्राप्त्यनुरूपः सर्वस्योनस्य चैकाद्यैः ॥ ४८ ॥

कान्तक्रामकमेकं निःशेषं दोषमपहरत्ययसः ।

द्विगुणत्रिगुणचतुर्गुणमाज्यं ग्राह्यं यथाप्रकृति ॥ ४९ ॥

यदि भेषजभूयस्त्वं स्तोकत्वं वापि चूर्णानाम् ।

अयसा साम्यं संख्या भूयोऽल्पत्वेन भूयोऽल्पा ॥ ५० ॥

एवं धात्वनुसारात्तत्तत्कथितौषधस्य बाधेन ।

सर्वत्रैव विधेयस्तत्तदकथितस्यौषधस्योहः ॥ ५१ ॥

[p. 285-b ]

१०कान्तादिलौहमारण-

विधानसर्वस्वमुच्यते तावत् ।

यस्य कृते तल्लौहं

पक्तव्यं तस्य शुभे दिवसे ॥ ५२ ॥

समृदङ्गारकवालित

नतभूभागे शिवं समभ्यर्च्य ।

वैदिकविधिना वह्निं

निधाय हुत्वाहुतीस्तत्र ॥ ५३ ॥

धर्मात्सिध्यति सर्वं

श्रेयस्तद्धर्मसिद्धये किमपि ।

शक्त्यनुरूपं दद्या-

द्द्विजाय सन्तोषिणे गुणिने ॥ ५४ ॥

सन्तोष्य कर्मकारं

प्रसादपूगादिदानसम्मानैः ।

आदौ तदश्मसारं

निर्मलमेकान्ततः कुर्यात् ॥ ५५ ॥

तदनु कुठारच्छिन्न-

त्रिफलागिरिकर्णिकास्थिसंहारैः ।

करिकर्णच्छदमूलक-

शतावरीकेशराजाख्यैः ॥ ५६ ॥

शालिं च मूलककशी-

मूलप्रावृज्जभृङ्गराजैश्च ।

लिप्त्वा दग्धव्यं तद्

दुष्टक्रियलोहकारेण ॥ ५७ ॥

चिरजलभावितनिर्मल-

शालाङ्गारेण परित आच्छाद्य ।

कुशलाध्मापितभस्त्रा

नवरतमुक्तेन पवनेन ॥ ५८ ॥

वह्नेर्बाह्यज्वाला

बोद्धव्या जातु नैव कुञ्चिकया ।

मृल्लवणसलिलभाजा

किन्तु स्वच्छाम्बु संप्लुतया ॥ ५९ ॥

[p. 286-a ]

द्रव्यान्तरसंयोगा-

त्स्वां शक्तिं भेषजानि मुञ्चन्ति ।

मलधूलीमत्सर्वं

सर्वत्र विवर्जयेत्तस्मात् ॥ ६० ॥

सन्दंशेन गृहीत्वान्तः-

प्रज्वालिताग्निमध्यपमुनीय ।

गलति यथायथमग्रे

तथैव मृदु वर्धयेन्निपुणः ॥ ६१ ॥

तलनिहितोर्ध्वमुखा-

ङ्कुशलग्नं त्रिफलाजले ।

विनिक्षिप्य निर्वापये-

च्छेषं त्रिफलाम्बु रक्षेच्च ॥ ६२ ॥

यल्लौहं न मृतं त-

त्पुनरपि पक्तव्यमुक्तमार्गेण ।

यन्न मृतं तथापि

तत्त्यक्तव्यमलौहमेव ततः ॥ ६३ ॥

तदनु घनलौहपात्रे

कालायसो मुद्गरेण संचूर्ण्य ।

दत्त्वा बहुशः सलिलं

प्रक्षाल्याङ्गारमुद्धृत्य ॥ ६४ ॥

तदयः केवलमग्नौ

शुष्कीकृत्याथवातपे पश्चात् ।

लौहशिलायां पिंष्या-

दसितेऽश्मनि वा तदप्राप्तौ ॥ ६५ ॥

[p. 286-b ]

११अथ कृत्वायोभाण्डे

दत्त्वा त्रिफलाम्बुशेषमन्यद्वा ।

प्रथमं स्थालीपाकं

दद्याद्द्रवक्षयात्तदनु ॥ ६६ ॥

गजकर्णपत्रमूल-

शतावरीभृङ्गकेशराजरसैः ।

प्राग्वत्स्थालीपाकं

कुर्यात्प्रत्येकमेकैकं वा ॥ ६७ ॥

१२हस्तप्रमाणवदनं

श्वभ्रं हस्तैकखातसममध्यम् ।

कृत्वा कटाहसदृशं

तत्र करीषं तुषं च काष्ठं च ॥ ६८ ॥

[p. 287-a ]

अन्तर्घनतरमध्यं

शुषिरं परिपूर्य दहनमायोज्य ।

पश्चादयसश्चूर्णं

श्लक्ष्णं पङ्कोपमं कुर्यात् ॥ ६९ ॥

त्रिफलाम्बु भृङ्गकेशर-

शतावरीकन्दमाणसहजरसैः ।

भल्लातककरिकर्ण-

च्छदमूलपुनर्नवास्वरसैः ॥ ७० ॥

क्षिप्त्वाथ लोहपात्रे

मार्दे वा लौहमार्दपात्राभ्याम् ।

तुल्याभ्यां पृष्ठेना

च्छाद्यान्तेरन्ध्रमालिप्य ॥ ७१ ॥

तत्पुटपात्रम् तत्र

श्वभ्रज्वलने निधाय भूयोपिः ।

काष्ठकरीषतुषैस्त-

त्संच्छाद्याहर्निशं दहेत्प्राज्ञः ॥ ७२ ॥

एवं नवभिर्भेषज-

राजैस्तु पचेत्सदैवपुटपाकम् ।

प्रत्येकमेकमेभि-

र्मिलितैर्वा त्रिचतुरान्वारान् ॥ ७३ ॥

प्रतिपुटनं तत्पिंष्यात्

स्थालीपाकं विधाय तथैव ।

तादृशदिनं पिंष्यात्

द्विगलद्रजसा तु युज्यते यत्र ॥ ७४ ॥

तदयश्चूर्णं पिष्टं

घृष्टं घनसूक्ष्मवाससि श्लक्ष्णम् ।

यदि रजसा सदृशं स्यात्

केतक्यास्तर्हि तद्भद्रम् ॥ ७५ ॥

पुटने स्थालीपाके

धिकृतपुरुषे स्वभावरुगधिगमात् ।

कथितमपि हेयमौषध-

मुचितमुपादेयमन्यदपि ॥ ७६ ॥

[p. 287-b ]

१३अभ्यस्तकर्मविधिभि-

र्वालकुशाग्रीयबुद्धिभिर्लक्ष्यम् ।

लोहस्य पाकमधुना

नागार्जुनशिष्टमधिदध्नः ॥ ७७ ॥

लोहारकूटताम्रज-

कटाहे दृढमृण्मये प्रणम्य शिवम् ।

तदयः पचेदचपलः

काष्ठेन्धनेन वह्निना मृदुना ॥ ७८ ॥

निक्षिप्य त्रिफलाजल-

मुदितं यत्तद्घृतं च दुग्धं च ।

संचाल्य लौहमय्या

दर्व्या लग्नं समुत्पाट्य ॥ ७९ ॥

मृदुमध्यखरभावैः

पाकस्त्रिविधोऽत्र वक्ष्यते पुंसाम् ।

पित्तसमीरणश्लेष्म-

प्रकृतीनां मध्यमस्य समः ॥ ८० ॥

अभ्यक्तदर्विलोहं

सुखदुःखस्खलनयोगिमृदुमध्यम् ।

उज्झिंतदर्विखरं परि-

भाषन्ते केचिदाचार्याः ॥ ८१ ॥

[p. 288-a ]

अन्ये विहीनदार्वी-

प्रलेपमाखूत्कराकृतिं ब्रुवते ।

मृदुमध्यमर्धचूर्णं

सिकतापुञ्जोपमं तु खरम् ॥ ८२ ॥

त्रिविधोऽपि पाक ईदृक्

सर्वेषां गुणकृदेव न तु विफलः ।

प्रकृतिविषये च सूक्ष्मो

गुणदोषौ जनयतीत्यल्पम् ॥ ८३ ॥

विज्ञाय पाकमेवं

द्रागवतार्य क्षितौ क्षणान्कियतः ।

विश्राम्य तत्र लोहे

त्रिफलादेः प्रक्षिपेच्चूर्णम् ॥ ८४ ॥

यदि कर्पूरप्राप्ति-

र्भवति ततो विगलिते तदुष्णत्वे ।

चूर्णीकृतमनुरूपं

क्षिपेन्न वा न यदि तल्लाभः ॥ ८५ ॥

पक्वं तदश्मसारं

सुचिरघृतस्थित्यभाविरुक्षत्वे ।

गोदोहनादिभाण्डे

लौहभाण्डाभावे सति स्थाप्यम् ॥ ८६ ॥

यदि तु परिप्लुतिहेतो-

र्घृतमीक्षेताधिकं ततोऽन्यस्मिन् ।

भाण्डे निधाय रक्षे-

द्भाव्युपयोगो ह्यनेन महान् ॥ ८७ ॥

अयसि विरुक्षीभूते

स्नेहस्त्रिफलाघृतेन सम्पाद्यः ।

एतत्ततो गुणोत्तर-

मित्यमुना स्नेहनीयं तत् ॥ ८८ ॥

अत्यन्तकफप्रकृते-

र्भक्षणमयसोऽमुनैव शंसन्ति ।

केवलमपीदमशितं

जनयत्ययसो गुणान्कियतः ॥ ८९ ॥

[p. 288-b ]

१४अथवा वक्तव्यविधिः

संस्कृतकृष्णाभ्रकचूर्णमादाय ।

लौहचतुर्थांशसम-

द्वित्रिचतुःपञ्चगुणभागम् ॥ ९० ॥

प्रक्षिप्यायः प्राग्वत्

पचेदुभाभ्यां भवेदयो यावत् ।

तावन्मानानुस्मृतेः

स्यात्रिफलादिद्रव्यपरिमाणम् ॥ ९१ ॥

[p. 289-a ]

इदमाप्यायिकमिदमति-

पित्तनुदिदमेव कान्तिबलजननम् ।

स्तभ्नाति तृट्क्षुधौ तत्

परममधिकमात्रया युक्तम् ॥ ९२ ॥

१५कृष्णाभ्रकमेकवपु-

र्वज्राख्यं चैकपत्रकं कृत्वा ।

काष्ठमयोदूखलके

चूर्णं मुसलेन कुर्वीत ॥ ९३ ॥

भूयो दृषदि च पिष्टं

वासः सूक्ष्मावकाशतलगलितम् ।

मण्डूकपर्णिकायाः

प्रचुररसे स्थापयेत्त्रिदिनम् ॥ ९४ ॥

उद्धृत्य तद्रसादथ

पिंष्याद्धैमन्तधान्यभक्तस्य ।

अक्षोदात्यन्ताम्ल-

स्वच्छजलेन प्रयत्नेन ॥ ९५ ॥

मण्डूकपर्णिकायाः

पूर्वं स्वरसेनालोडनं कुर्यात् ।

स्थालीपाकं पुटनं

चाद्यैरपि भृङ्गराजाद्यैः ॥ ९६ ॥

ताडादिपत्रमध्ये

कृत्वा पिण्डं निधाय भस्त्राग्नौ ।

तावद्दहेन्न याव-

ल्लीनोऽनिर्दृश्यते सुचिरम् ॥ ९७ ॥

निर्वापयेच्च दुग्धे

दुग्धं प्रक्षाल्य वारिणा तदनु ।

पिष्ट्वा घृष्ट्वा वस्त्रे

चूर्णं निश्चन्द्रिकं कुर्यात् ॥ ९८ ॥

[p. 289-b ]

१६नानाविधरुक्शान्त्यै

पुष्ट्यै कान्त्यै शिवं समभ्यर्च्य ।

सुविशुद्धेऽहनि पुण्ये

तदमृतमादाय लौहाख्यम् ॥ ९९ ॥

दशकृष्णलपरिमाणं

शक्तिवयोभेदमाकलय्य पुनः ।

इदमधिकं तदधिकतर-

मियदेव न मातृमोदकवत् ॥ १०० ॥

सममसृणामलपात्रे

लौहे लौहेन मर्दयेद्दृढं भूयः ।

दत्वा मध्वनुरूपं

तदनु घृतं योजयेदधिकम् ॥ १०१ ॥

बन्धं गृह्णाति यथा

मध्वपृथक्त्वेन पङ्कमविशिंषेत् ।

इदमिह दुष्टोपकरण-

मेतद् दृष्टं तु मन्त्रेण ॥ १०२ ॥

स्वाहान्तेन विमर्दो

भवति फडन्तेन लोहवलरक्षा ।

सनमस्कारेण वलि-

र्भक्षणमयसो हूमन्तेन ॥ १०३ ॥

“ओं अमृतोद्भवाय स्वाहा ।

ओं अमृते ह्रीम् फट्

ओं नमश्चण्डवज्रपाणये ।

महायक्षसेनाधिपतये

[p. 290-a ]

सुरगुरुविद्यामहाबलाय स्वाहा ।

ओं अमृते ह्रीम् ॥ १०४ ॥”

१७जग्ध्वा तदमृतसारं

नीरं वा क्षीरमेवानु पिबेत् ।

कान्तक्रामकममलं

संचार्य रसं पिबेन्न तु तत् ॥ १०५ ॥

आचम्य च ताम्बूलं

लाभे घनसारसहितमुपयोज्यम् ।

नात्युपविष्टो नाप्यति-

भाषी नातिस्थितस्तिष्ठेत् ॥ १०६ ॥

अत्यन्तवातशीता-

तपयानस्नानवेगरोधादीन् ।

जह्याच्च दिवानिद्रा

सहितं चाकालभुक्तं च ॥ १०७ ॥

वातकृतः पित्तकृतः

सर्वान् कट्वम्लतिक्तककषायान् ।

तत्क्षणविनाशहेतून्

मैथुनकोपश्रमान्दूरे ॥ १०८ ॥

अशितं तदयः पश्चा-

त्पततु न वा पाटवं छद्म प्रथताम् ।

अर्तिर्भवति न वान्त्रं

कूजति भोक्तव्यमव्याजम् ॥ १०९ ॥

[p. 290-b ]

१८प्रथमं पीत्वा दुग्धं

शाल्यन्नं विशदसिद्धमक्लिन्नम् ।

घृतसंप्लुतमश्नीयात्

मांसैर्वैहङ्गमैः प्रायः ॥ ११० ॥

उत्तममूषरभूचर-

विष्किरमांसं तथाजमैणादिम् ।

अन्यदपि जलचराणां

पृथुरोमापेक्षया ज्यायः ॥ १११ ॥

मांसालाभे मत्स्या

अदोषलाः स्थूलसद्गुणा ग्राह्याः ।

मद्गुररोहितशकुला

दग्धाः पललान्मनागूनाः ॥ ११२ ॥

शृङ्गाटकफलकशेरु-

कदलीफलतालनारिकेलादि ।

अन्यदपि यच्च वृष्यं

मधुरं पनसादिकं ज्यायः ॥ ११३ ॥

केबुकताडकरीरान्

वार्ताकुपटोलफलदलसमठान् ।

मुद्गमसूरेक्षुरसान्

शंसन्ति निरामिषेष्वेतान् ॥ ११४ ॥

शाकं प्रहेयमखिलं

स्तोकं रुचये तु वास्तुकं दद्यात् ।

विहितनिषिद्धादन्य-

न्मध्यमकोटिस्थितं विद्यात् ॥ ११५ ॥

[p. 291-a ]

तप्तदुग्धानुपानं

प्रायः सारयति बद्धकोष्ठस्य ।

अनुपीतमम्बु यद्वा

कोमलफलनारिकेरस्य ॥ ११६ ॥

१९यस्य न तथा सरति

स यवक्षारं जलं पिबेत्कोष्णम् ।

कोष्णं त्रिफलाक्वाथस-

नाथं क्षारं ततोऽप्यधिकम् ॥ ११७ ॥

त्रीणि दिनानि समं स्या-

दह्नि चतुर्थे तु वर्धयेत् क्रमशः ।

यावच्चाष्टममासं

न वर्धयेत् पुनरितोऽप्यधिकम् ॥ ११८ ॥

आदौ रक्तिद्वितयं

द्वितीयवृद्धौ तु रक्तिकात्रितयम् ।

रक्तिपञ्चकपञ्चक-

मतऊर्ध्वं वर्धयेन्नियतम् ॥ ११९ ॥

वात्सरिककल्पपक्षे

दिनानिं यावन्ति वर्धितं प्रथमम् ।

[p. 291-b ]

तावन्ति वर्षशेषे

प्रतिलोमं ह्रासयेत्तदयः ॥ १२० ॥

तेष्वष्टमासकेषु प्रातर्माषत्रयंसमश्नीयात् ।

सायं च तावदह्नो मध्ये मासद्वयं शेषम् ॥ १२१ ॥

एवं तदमृतमश्नन्

कान्तिं लभते चिरस्थिरं देहम् ।

सप्ताहत्रयमात्रात्-

सर्वरुजो हन्ति किं बहुना ॥ १२२ ॥

आर्याभिरिह नवत्या

सप्तविधीनां यथावदाख्यातम् ।

अमतिविपर्ययसंशय-

शून्यमनुष्ठानमुपनीतम् ॥ १२३ ॥

मुनिरचितशास्त्रपारं

गत्वा सारं ततः समुद्धृत्य ।

निबबन्ध वान्धवाना-

मुपकृतये कोऽपि षट्कर्मा ॥ १२४ ॥

२०यत्र तत्रोद्भवं लौहं निःशेषं मारितं यदि ।

त्रिफलाव्योषसंयुक्तं भक्षयेद्वलिनाशनम् ॥ १२५ ॥

[p. 292-a ]

सामान्याद्द्विगुणं चौड्रं कलिङ्गोऽष्टगुणस्ततः ।

तस्माच्छतगुणं भद्रं भद्राद्वज्रं सहस्रधा ॥ १२६ ॥

वज्रात्षष्टिगुणः पाण्डिर्निरविर्दशभिर्गुणैः ।

ततः कोटिसहस्रं वा अयस्कान्तं महागुणम् ॥ १२७ ॥

रसतस्ताम्रं द्विगुणं

ताम्रात्कृष्णाभ्रकं द्विगुणम् ।

पृथगेवैषां शुद्धि-

स्ताम्रशुद्धिस्ततो द्विविधा ॥ १२८ ॥

२१पत्रीकृतस्य गन्धक-

योगाद्वा मारणं तथा लवणैः ।

आक्ते ध्मापितताम्रे

निर्गुण्डीकल्ककाञ्जिकनिमग्ने ॥ १२९ ॥

यत्पतति गैरिकाभं तत्पिष्टं चार्धगन्धकं तदनु ।

पुटपाकेन विशुद्धं शुद्धं स्यादभ्रकंतु पुनः ॥ १३० ॥

हिलमोचिमूलपिण्डे

क्षिप्तं तदनु मार्दसंपुटे लिप्ते ।

तीक्ष्णं दग्धं पिष्ट-

मम्लाम्भसा साधुचन्द्रिकारहितम् ॥ १३१ ॥

रेचितताम्रेण रसः

स्वल्पशिलायां घृष्य पिण्डिका कार्या ।

उत्स्वेद्य गृहसलिलेन

निर्गुण्डीकल्केऽसकृच्छुद्धौ ॥ १३२ ॥

एतत्सिद्धं त्रितयं

चूर्णितताम्रार्द्धिकैः पृथग्युक्तम् ।

पिप्पलिविडङ्गमरिचैः

श्लक्ष्णं द्वित्रिमासिकं भक्ष्यम् ॥ १३३ ॥

शूलाम्लपित्तश्वयथु-

ग्रहणीयक्ष्मादिकुक्षिरोगेषु ।

[p. 292-b ]

रसायनं महदेत-

त्परिहारो नियमतो नात्र ॥ १३४ ॥

२२तनु पत्रीकृतं ताम्रं नैपालं गन्धकं समम् ।

दत्त्वा चोर्ध्वमधो मध्ये स्थालिकामध्यसंस्थितम् ॥ १३५ ॥

कृत्वा स्वल्पविधानेन स्थालीमध्ये पिधाय च ।

शर्कराभक्तलेपेन लिप्त्वा सन्धिं तदूर्ध्वतः ॥ १३६ ॥

वालुकापूरितस्थाल्यां पिहितायां पुनस्तथा ।

सुलिप्तायां च यामैकमधोज्वालां प्रदापयेत् ॥ १३७ ॥

तत आकृष्टताम्रस्य मृतस्य त्विह योजना ।

अथ कर्षं गन्धकस्य वह्निस्थलोहपात्रगम् ॥ १३८ ॥

शिलापुत्रेण संमर्द्य द्रुतं घृष्टं पुनः पुनः ।

कृत्वा देयं मृतं ताम्रं कर्षमानं ततः पुनः ॥ १३९ ॥

रसोऽम्लमथितः शुद्धस्तावन्मात्रः प्रदीयते ।

ततस्तथैवं संमर्द्य पुनराज्यं प्रदापयेत् ॥ १४० ॥

अष्टबिन्दुकमात्रं च मर्दयेन्मूर्च्छितं तथा ।

सर्वं स्यात्तस्य आकृष्य शिलापुत्रादिकं दृढम् ॥ १४१ ॥

संहृत्यालम्बुषरसप्रसृतेन विलोडितम् ।

पुनस्तथैव वह्निस्थलौहपात्रे विमर्दयेत् ॥ १४२ ॥

यावद्द्रवक्षयं पश्चादाकृष्य संप्रपेषितम् ।

अलम्बुषरसेनैव गुडकं संप्रकल्पयेत् ॥ १४३ ॥

तत्पिण्डं वस्त्रविस्तीर्णं पिण्डे त्रिकटुजे पुनः ।

[p. 293-a ]

वसनान्तरिते दत्त्वा पोट्टलीं कारयेद्बुधः ॥ १४४ ॥

ततस्तां पोट्टलीमाज्यमग्नां कृत्वा विधारिताम् ।

सूत्रेण दण्डसंलग्नां पाचयेत्कुशलो भिषक् ॥ १४५ ॥

यदा निष्फेनता चाज्ये पुटिता च दृढा भवेत् ।

२३तदा पक्वं तमाकृष्य पञ्चगुञ्जातुलाघृतम् ॥ १४६ ॥

त्रिकटुत्रिफलाचूर्णं तुल्यं प्रातः प्रयोजयेत् ।

तक्रं स्यादनुपानं तु अम्लपित्तोच्छ्रये पुनः ॥ १४७ ॥

त्रिफलैव समादेया कोष्णं वारि पिबेदनु ।

सप्तमे दिवसे रक्तिवृद्धिस्ताम्रात्तु मासकम् ॥ १४८ ॥

यावत्प्रयोगश्च तथैवापकर्षः पुनर्भवेत् ।

योगोऽयं ग्रहणीयक्ष्मपित्तशूलाम्लपित्तहा ॥ १४९ ॥

रसायनं चैतदिष्टं गुदकीलादिनाशनम् ।

न चात्र परिहारोऽस्ति विहाराहारकर्मणि ॥ १५० ॥

[p. 293-b ]

२४हेमाद्याः सूर्यसन्तप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः

जत्वाभं मृदुमृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु ॥ १५१ ॥

अनम्लं चाकषायं च कटुपाकि शिलाजतु ।

नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य सम्भवः ॥ १५२ ॥

हेम्नोऽथ रजतात्ताम्राद्वरं कृष्णायसादपि ।

मधुरं च सतिक्तं च जवापुष्पनिभं च यत् ॥ १५३ ॥

विपाके कटु तिक्तं च तत्सुवर्णस्य निःस्रवम् ।

राजतं कटुकं श्वेतं स्वादु शीतं विपच्यते ॥ १५४ ॥

ताम्राद्वर्हिणकण्ठाभं तीक्ष्णोष्णं पच्यते कटु ।

यत्तु गुग्गुलुसङ्काशं तिक्तकं लवणान्वितम् ॥ १५५ ॥

विपाके कटु शीतं च सर्वश्रेष्ठं तदायसम् ।

गोमूत्रगन्धः सर्वेपां सर्वकर्मसु यौगिकः ॥ १५६ ॥

रसायनप्रयोगेषु पश्चिमं तु विशिष्यते ।

[p. 294-a ]

२५यथाक्रमं वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफे त्रिषु ॥ १५७ ॥

विशेषेण प्रशस्यन्ते मला हेमादिधातुजाः ।

लौहकिट्टायते वह्नौ विधूमं दह्यतेऽम्भसि ॥ १५८ ॥

तृणात्यग्रे कृतं सर्वमधो गलति तन्तुवत् ।

मलिनं यद्भवेत्तच्च क्षालयेत्केवलाम्भसा ॥ १५९ ॥

लौहपात्रेषु विधिना ऊर्ध्वभूतं च संहरेत् ।

वातपित्तकफघ्नैस्तु निर्यूहैस्तत्सुभावितम् ॥ १६० ॥

वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैरेकैकशोऽपि वा ।

प्रक्षिप्योद्धृतमावानं पुनस्तत्प्रक्षिपेद्रसे ॥ १६१ ॥

कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना ।

तुल्यं गिरिजेन जले

चतुर्गुणे भावनौषधं क्वाथ्यम् ॥ १६२ ॥

ततः क्वाथे पादांशे

पूतोष्णे प्रक्षिपेद्गिरिजम् ।

तत्समरसतां यातं

संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः ॥ १६३ ॥

२६पूर्वोक्तेन विधानेन लौहैश्चूर्णीकृतैः सह ।

तत्पीतं पयसा दद्याद्दीर्घमायुः सुखान्वितम् ॥ १६४ ॥

जराव्याधिप्रशमनं देहदार्ढ्यकरं परम् ।

मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत्प्रयोजयेत् ॥ १६५ ॥

प्रयोगः सप्त सप्ताहास्त्रयश्चैकश्च सप्तकः ।

निर्दिष्टस्त्रिविधस्तस्य पुरो मध्यो वरस्तथा ॥ १६६ ॥

[p. 294-b ]

मात्रा पलं त्वर्धपलं स्यात्कर्षं तु कनीयसी ।

शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च ।

षर्जयेत्सर्वकालं च कुलत्थान्परिवर्जयेत् ॥ १६७ ॥

पयांसि शुक्तानि रसाः सयूषा-

स्तोयं समूत्रं विविधाः कषायाः ।

आलोडनार्थे गिरिजस्य शस्ता-

स्ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम् ॥ १६८ ॥

२७चरकोक्तशिलाजतुनो

विधानं सोपस्करं ह्येतत् ।

काले तु रवितापाढ्ये

कृष्णायसजं शिलाजतु प्रवरम् ॥ १६९ ॥

त्रिफलारससंयुक्तं

त्र्यहश्च शुष्कं पुनः शुष्कम् ।

दशमूलस्य गुडूच्या

रसे बलायास्तथा पटोलस्य ॥ १७० ॥

मधुकरसैर्गोमूत्रे

त्र्यहं त्र्यहं भावयेत्क्रमशः ।

एकाहं क्षीरेण तु

तच्च पुनर्भावयेच्छुष्कम् ।

सप्ताहं भाव्यं स्या-

त्क्वाथेनैषां यथालाभम् ॥ १७१ ॥

काकोल्यौ द्वे मेदे

विदारियुग्मं शतावरी द्राक्षा ।

[p. 295-a ]

ऋद्धियुगर्षभवीरा

मुण्डितिकाजीरकेंऽशुमत्यौ च ॥ १७२ ॥

रास्नापुष्करचित्रक-

दन्तीभकणाकलिङ्गचव्याब्दाः ।

कटुकाशृङ्गीपाठा

एतानि पलांशिकानि कार्याणि ॥ १७३ ॥

अद्रोणे साधितानां

रसेन पादांशिकेन भाव्यानि ।

गिरिजस्यैवं भावित-

शुद्धस्य पलानि दश षट् च ॥ १७४ ॥

द्विपलं च विश्वधात्री

मागधिकायाश्च मरिचानाम् ।

चूर्णं पलं विदार्या-

स्तालीसपलानि चत्वारि ॥ १७५ ॥

पोडश सितापलानि

चत्वारि घृतस्य माक्षिकस्याष्टौ ।

तिलतैलस्य द्विपलं

चूर्णार्धपलानि पञ्चानाम् ॥ १७६ ॥

त्वक्क्षीरीपत्रत्वक्

नागैलानां च मिश्रयित्वा तु ।

गिरिजस्य षोडशपलै-

र्गुडिकाः कार्यास्ततोऽऽक्षसमाः ॥ १७७ ॥

ताःशुष्कानवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः

तासामेका काले भक्ष्या पेयापि वा सततम् ॥ १७८ ॥

[p. 295-b ]

२८क्षीररसदाडिमरसाः

सुरासवं मधु च शिशिरतोयानि ।

आलोडनानि तासा-

मनुपाने वा प्रशस्यन्ते ॥ १७९ ॥

जीर्णे लध्वन्नपयो जाङ्गलिनिर्यूहयूषभोजी स्यात् ।

सप्ताहं यावदतः परं भवेत्सोपि सामान्यः ॥ १८० ॥

भुक्त्वापि भक्षितेयं

यदृच्छया नावहेद्भयं किञ्चित् ।

निरुपद्रवा प्रयुक्ता

सुकुमारैः कामिभिश्चैव ॥ १८१ ॥

संवत्सरप्रयुक्ता

हन्त्येषा वातशोणितं प्रबलम् ।

बहुवार्षिकमपि गाढं

यक्ष्माणं चाढ्यवातं च ॥ १८२ ॥

ज्वरयोनिशुक्रदोषप्लीहार्शःपाण्डुग्रहणीरोगान् ।

ब्रध्नवमिगुल्मपीनसहिक्काकासारुचिश्वासान् ॥ १८३ ॥

जठरं श्वित्रं कुष्ठं पाण्ड्यं क्लैब्यं मदं क्षयं शोषम् ।

उन्मादापस्मारौ वदनाक्षिशिरोगदान्सर्वान् ॥ १८४ ॥

आनाहमतीसारं

सासृग्दरं कामलाप्रमेहांश्च ।

यकृदर्बुदानि विद्रधिं

भगन्दरं रक्तपित्तं च ॥ १८५ ॥

अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं

स्वेदमथ श्लीपदं च विनिहन्ति ।

दंष्ट्राविषं समौलं

गराणि च बहुप्रकाराणि ॥ १८६ ॥

[p. 296-a ]

मन्त्रौषधियोगादीन्

विप्रयुतान्भौतिकान्भावान् ।

पापालक्ष्म्यौ चेयं

शमयेद्गुडिका शिवा नाम्ना ॥ १८७ ॥

बल्या वृष्या धन्या कान्तियशःप्रजाकरी चेयम् ।

दद्यान्नृपवल्लभतां जयं विवादे सुखस्था च ॥ १८८ ॥

श्रीमान्प्रकृष्टमेधः

स्मृतिबुद्धिबलान्वितोऽतुलशरीरः ।

पुष्ट्योजोवर्णेन्द्रिय-

तेजोबलसम्पदादिसदुपेतः ॥ १८९ ॥

वलिपलितरोगरहितो

जीवेच्छरदां शतद्वयं पुरुषः ।

संवत्सरप्रयोगाद्

द्वाभ्यां शतानि चत्वारि ॥ १९० ॥

सर्वामयजित्कथितं

मुनिगणभक्ष्यं रसायनरहस्यम् ॥ १९१ ॥

समुद्बभूवामृतमन्थनोत्थः

स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवद्गिरेः प्राक् ।

यो मन्दरस्यात्मभुवा हिताय

न्यस्तश्च शैलेषु शिलाजरूपी ॥ १९२ ॥

शिवागुडिकेति रसायन-

मुक्तं गिरी शेन गणपतये ।

शिववदनविनिर्गता यस्मा-

न्नाम्ना तस्माच्छिवागुडिकेति ॥ १९३ ॥

[p. 296-b ]

२९सुपक्वभल्लातफलानि सम्यक्

द्विधा विदार्याढकसंमितानि ।

विपाच्य तोयेन चतुर्गुणेन

चतुर्थशेषे व्यपनीय तानि ॥ १९४ ॥

पुनः पचेत्क्षीरचतुर्गुणेन

घृतांशयुक्तेन घनं यथा स्यात् ।

सितोपलाषोडशभिः पलैस्तु

विमिश्च संस्थाप्य दिनानि सप्त ॥ १९५ ॥

ततः प्रयोज्याग्निबलेन मात्रां

जयेद्गुदोत्थानखिलान्विकारान् ।

कचान्सुनीलान्घनकुञ्चिताग्रान्

सुपर्णदृष्टिं सुकुमारतां च ॥ १९६ ॥

जवं हयानां च मतङ्गजं बलं

स्वरं मयूरस्य हुताशदीप्तिम् ।

[p. 297-a ]

स्त्रीवल्लभत्वं लभते प्रजां च

नीरोगमब्दद्विशतानि चायुः ॥ १९७ ॥

न चान्नपाने परिहार्यमस्ति

न चातपे चाध्वनि मैथुने च ।

प्रयोगकाले सकलामयानां

राजा ह्ययं सर्वरसायनानाम् ॥ १९८ ॥

भल्लातकशुद्धिरिह प्रागिष्टचूर्णगुण्डनात् ।

घृताच्चतुर्गुणं क्षीरं घृतस्य प्रस्थ इष्यते ॥ १९९ ॥

Adhikāra 66

१पिप्पलीलवणोपेतौ बस्ताण्डौ क्षीरसर्पिपा ।

साधितौ भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत्प्रमदाशतम् ॥ १ ॥

बस्ताण्डसिद्धे पयसि साधितानसकृत्तिलान् ।

यः खादेत्स नरो गच्छेत्स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ॥ २ ॥

चूर्णं विदार्याः सुकृतं स्वरसेनैव भावितम् ।

सर्पिःक्षीरयुतं लीढ्वा शतं गच्छेद्वराङ्गनाः ॥ ३ ॥

एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् ।

[p. 297-b ]

शर्करामधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ।

एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव परिहृष्यते ॥ ४ ॥

विदारीकन्दकल्कं तु घृतेन पयसा नरः ।

उदुम्बरसमं खादन्वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ५ ॥

स्वयंगुप्तागोक्षुरयोर्बीजचूर्णं सशर्करम् ।

धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ॥ ६ ॥

उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममुच्यते ।

शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं सुखार्थिना ॥ ७ ॥

कर्षं मधुकचूर्णस्य घृतक्षौद्रसमन्वितम् ।

पयोऽनुपानं यो लिह्यान्नित्यवेगः स ना भवेत् ॥ ८ ॥

गोक्षुरकः क्षुरकः शतमूली

वानरि नागबलातिबला च ।

चूर्णमिदं पयसा निशि पेयं

यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति ॥ ९ ॥

२घृतभृष्टो दुग्धमापपायसो वृष्य उत्तमः ।

दध्नः सारं शरच्चन्द्रसन्निभं दोषवर्जितम् ॥ १० ॥

[p. 298-a ]

शर्कराक्षौद्रमरिचैस्तुगाक्षीर्या च बुद्धिमान् ।

युक्त्या युक्तं ससूक्ष्मैलं नवे कुम्भे शुचौ पटे ॥ ११ ॥

मार्जिते प्रक्षिपेच्छीते घृताढ्यं षष्टिकौदनम् ।

तद्दद्यादुपरिष्टाच्च रसानां मात्रया पिबेत् ।

वर्णस्वरबलोपेतः पुमांस्तेन वृषायते ॥ १२ ॥

आर्द्राणि मत्स्यमांसानि शफरीर्वा सुभर्जिताः ।

तप्ते सर्पिषि यः खादेत्स गच्छेत्स्त्रीषु न क्षयम् ॥ १३ ॥

३शतावरीरजःप्रस्थं प्रस्थं गोक्षुरकस्य च ।

वाराह्या विंशतिपलं गुडूच्याः पञ्चविंशतिः ।

भल्लातकानां द्वात्रिंशच्चित्रकस्य दशैव तु ॥ १४ ॥

तिलानां शोधितानां च प्रस्थं दद्यात्सुचूर्णितम् ।

त्र्यूषणस्य पलान्यष्टौ शर्करायाश्च सप्ततिः ॥ १५ ॥

माक्षिकं शर्करार्धेन माक्षिकार्धेन वै घृतम् ।

शतावरीसमं देयं विदारीकन्दजं रजः ॥ १६ ॥

एतदेकीकृतं चूर्णं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ।

पलार्धमुपयुञ्जीत यथेष्टं चापि भोजनम् ॥ १७ ॥

मासैकमुपयोगेन जरां हन्ति रुजामपि ।

बलीपलितखालित्यमेहपाण्ड्वाद्यपीनसान् ॥ १८ ॥

हन्त्यष्टादश कुष्ठानि तथाष्टावुदराणि च ।

भगन्दरं मूत्रकृच्छ्रं गृध्रसीं सहलीमकम् ॥ १९ ॥

क्षयं चैव महाश्वासान्पञ्चकासान्सुदारुणान् ।

अशीतिं वातजान्रोगाञ्चत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ २० ॥

विंशतिं श्लैष्मिकांश्चैव संसृष्टान्सान्निपातिकान् ।

सर्वानर्शोगदान्हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ २१ ॥

स काञ्चनाभो मृगराजविक्रम-

स्तुरङ्गमं चाप्यनुयाति वेगतः ।

[p. 298-b ]

स्त्रीणां शतं गच्छति सोऽतिरेकं

प्रकृष्टदृष्टिश्च यथा विहङ्गः ॥ २२ ॥

पुत्रान्सञ्जनयेद्वीरान्नरसिंहनिभांस्तथा ।

नारसिंहमिदं चूर्णं सर्वरोगहरं नृणाम् ॥ २३ ॥

वाराहीकन्दसङ्गस्तु चर्मकारालुको मतः ।

पश्चिमे घृष्टिशब्दाख्यो वराहलोमवानिव ॥ २४ ॥

४गोधूमाच्च पलशतं निःक्वाथ्य सलिलाढके ।

पादावशेषे पूते च द्रव्याणीमानि दापयेत् ॥ २५ ॥

गोधूमं युञ्जातफलं माषद्राक्षापरूषकम् ।

काकोली क्षीरकाकोली जीवन्ती सशतावरी ॥ २६ ॥

अश्वगन्धा सखर्जूरा मधुकं त्र्यूषणं सिता ।

भल्लातकमात्मगुप्ता समभागानि कारयेत् ॥ २७ ॥

घृतप्रस्थं पचेदेकं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।

मृद्वग्निना च सिद्धे च द्रव्याण्येतानि निःक्षिपेत् ॥ २८ ॥

[p. 299-a ]

त्वगेलापिप्पलीधान्यकर्पूरं नागकेशरम् ।

यथालाभं विनिक्षिप्य सिताक्षौद्रपलाष्टकम् ॥ २९ ॥

शत्त्वेक्षुदण्डेनालोड्य विधिवद्विनियोजयेत् ।

दाल्योदनेन भुञ्जीत पिबेन्मांसरसेन वा ॥ ३० ॥

केवलस्य पिबेदस्य पलमात्रां प्रमाणतः ।

न तस्य लिङ्गशैथिल्यं न च शुक्रक्षयो भवेत् ॥ ३१ ॥

बल्यं परं वातहरं शुक्रसञ्जननं परम् ।

मूत्रकृच्छ्रप्रशमनं वृद्धानां चापि शस्यते ॥ ३२ ॥

पलद्वयं तदश्नीयाद्दशरात्रमतन्द्रितः ।

स्त्रीणां शतं च भजते पीत्वा चानुपिबेत्पयः ॥ ३३ ॥

अश्विभ्यां निर्मितं चैतद्गोधूमाद्यं रसायनम् ।

जलद्रोणे तु गोधूमक्वाथे तच्छेषमाढकम् ॥ ३४ ॥

युञ्जातकस्य स्थाने तु तद्गुणं तालमस्तकम् ।

कल्कद्रव्यसमं मानं त्वगादेः साहचर्यतः ॥ ३५ ॥

[p. 299-b ]

५घृतं शतावरीगर्भं क्षीरे दशगुणे पचेत् ।

शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं तद्वृष्यमुच्यते ॥ ३६ ॥

६कूष्माण्डकात्पलशतंसुस्विन्नंनिष्कुलीकृतम् ।

प्रस्थं घृतस्य तैलस्य तस्मिंस्तप्ते प्रदापयेत् ॥ ३७ ॥

त्वक्पत्रधन्याकव्योषजीरकैलाद्वयानलम् ।

ग्रन्थिकं चव्यमानङ्गपिप्पलीविश्वभेषजम् ॥ ३८ ॥

शृङ्गाटकं कशेरुं च प्रलम्बं तालमस्तकम् ।

चूर्णीकृतं पलांशं च गुडस्य च तुलां पचेत् ॥ ३९ ॥

शीतीभूते पलान्यष्टौ मधुनः संप्रदापयेत् ।

कफपित्तानिलहरं मन्दाग्नीनां च शस्यते ॥ ४० ॥

कृशानां बृंहणं श्रेष्ठं वाजीकरणमुत्तमम् ।

प्रमदासु प्रसक्तानां ये च स्युः क्षीणरेतसः ॥ ४१ ॥

क्षयेण च गृहीतानां परमेतद्भिषग्जितम् ।

कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां हन्ति छर्दिमरोचकम् ॥ ४२ ॥

गुडकूष्माण्डकं ख्यातमश्विभ्यां समुदाहृतम् ।

खण्डकूष्माण्डवत्पात्रं स्विन्नकूष्माण्डकद्द्रवः ॥ ४३ ॥

यत्किञ्चिन्मधुरं स्निग्धं जीवनं बृंहणं गुरु ।

हर्षणं मनसश्चैव सर्वं तद्वृष्यमुच्यते ॥ ४४ ॥

भल्लातकबृहतीफल-

दाडिमफलकल्कसाधितं कुरुते ।

लिङ्गं मर्दनविधिना

कटुतैलं वाजिलिङ्गाभम् ॥ ४५ ॥

कनकरसमसृणवर्तित-

हयगन्धामूलविश्वपर्युषितम् ।

माहिषमिह नवनीतं

गतबीजे कनकफलमध्ये ॥ ४६ ॥

गोमयगाढोद्वर्तितं

पूर्वं पश्चादनेन संलिप्तम् ।

भवति हयलिङ्गसदृशं

लिङ्गं कठिनाङ्गनादयितम् ॥ ४७ ॥

[p. 300-a ]

७अश्वगन्धावरीकुष्ठमांसीसिंहीफलान्वितम् ।

चतुर्गुणेन दुग्धेन तिलतैलं विपाचयेत् ।

स्तनलिङ्गकर्णपालिवर्धनं म्रक्षणादिदम् ॥ ४८ ॥

८भल्लातकबृहतीफल-

नलिनीदलसिन्धुजलशूकैः ।

माहिपनवनीतेन च

करम्बितैः सप्तदिनमुषितैः ॥ ४९ ॥

मूलेन हयगन्धाया माहिषमलमर्दितपूर्वमथ ।

लिप्तं भवति लघुकृतरासभलिङ्गं ध्रुवं पुंसाम् ॥ ५० ॥

नीलोत्पलसितपङ्कजकेशरमधुशर्करावलिप्तेन ।

सुरते सुचिरं रमते दृढलिङ्गो भवति नाभिविवरेण ॥ ५१ ॥

[p. 300-b ]

सिद्धं कुसुम्भतैलं भूमिलताचूर्णमिश्रितं कुरुते ।

चरणाभ्यङ्गेन रतेर्बीजस्तम्भाद्दृढं लिङ्गम् ॥ ५२ ॥

सप्ताहं छागभव-

सलिलस्थं करभवारुणीमूलम् ।

गाढोद्वर्तनविधिना

लिङ्गस्तम्भं तथा दृढं कुरुते ॥ ५३ ॥

गोरेकोन्नतशृङ्ग-

त्वग्भवचूर्णेन धूपितं वस्त्रम् ।

परिधाय भजति ललनां

नैकाण्डे? भवति हर्षार्तः ॥ ५४ ॥

समतिलगोक्षुरचूर्णं

छागीक्षीरेण साधितं समधु ।

भुक्तं क्षपयति षाण्ढ्यं

यज्जनितं सुप्रयोगेण ॥ ५५ ॥

योगजवराङ्गबद्धं

मथितेन खालित्यं हरति ।

उन्मुखगोशृङ्गोद्भव-

मृल्लेपो? योगजध्वजभङ्गहरः ॥ ५६ ॥

कुष्ठैलवालुकैला

मुस्तकधन्याकमधुकजः कवलः ।

अपहरति पूतिगन्धं

रसोनमदिरादिजं गन्धम् ॥ ५७ ॥

क्षौद्रेण बीजपूर-

त्वग्लीढाधोवातगन्धनुत् ॥ ५८ ॥

Adhikāra 67

[p. 301-a ]

१सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहेषु प्रवरं मतम् ।

तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात् ॥ १ ॥

केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् ।

देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ॥ २ ॥

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् ।

ग्रन्थिनाडीक्रिमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु ॥ ३ ॥

तैलं लाघवदार्ढ्यार्थं क्रूरकोष्ठेषु देहिषु ।

वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु ॥ ४ ॥

रुक्षक्लेशक्षयात्यग्निवातावृतपथेषु च ।

शेषौ वसन्ते सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च ।

तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि ॥ ५ ॥

तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिरन्त्यौ तु माधवे ।

साराधणऋतौ स्नेहं पिबेत्कार्यवशादिह ॥ ६ ॥

[p. 301-b ]

२वातपित्ताधिको रात्रावुष्णे चापि पिबेन्नरः ।

श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे ॥ ७ ॥

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तिचिन्तकाः ।

वृद्धा बाला बलकृशा रुक्षक्षीणास्ररेतसः ॥ ८ ॥

वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिरोधिनः ।

स्नेह्या न त्वतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः ॥ ९ ॥

ऊरुस्तम्भातिसारामगलरोगगरोदरैः ।

मूर्च्छाछर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः ॥ १० ॥

आमप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने ।

स्नेहसात्म्यः क्लेशसहो दृढः काले च शीतले ॥ ११ ॥

अच्छमेव पिबेत्स्नेहमच्छपानं हि शोभनम् ।

पिवेत्संशमनं स्नेहमन्नकाले प्रकाङ्क्षितः ॥ १२ ॥

शुद्ध्यर्थं पुनराहारे नैशे जीर्णे पिवेन्नरः ।

अहोरात्रमहः कृत्स्नं दिनार्धं च प्रतीक्षते ॥ १३ ॥

[p. 302-a ]

३उत्तमा मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति ।

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे ॥ १४ ॥

जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथ्यौषधेषु च ।

जलमुष्णं घृते पेयं यूषस्तैलेऽनुशस्यते ॥ १५ ॥

वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात्सर्वेषूष्णमथाम्बु वा ।

भल्लातेतौरवे स्नेहे शीतमेव जलं पिबेत् ॥ १६ ॥

स्नेहपीतस्तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः ।

एवं चानुप्रशाम्यन्तं स्नेहमुष्णाम्बुनोद्धरेत् ॥ १७ ॥

मिथ्याचाराद्वहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ।

विष्टभ्य वापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् ॥ १८ ॥

ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने ।

जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पिबेदुष्णोदकं नरः ॥ १९ ॥

तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो रुचिश्चान्नं भवेत्प्रति ।

भोज्यान्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन्पीतवानपि ।

द्रवोष्णमनभिष्यन्दि नातिस्निग्धमशङ्करम् ॥ २० ॥

त्र्यहावरं सप्तदिनं परन्तु

स्निग्धो परः स्वेदयितव्य इष्टः ।

नातः परं स्नेहनमादिशन्ति

सात्मी भवेत् सप्तदिनात्परं तु ॥ २१ ॥

[p. 302-b ]

४मृदुकोष्ठस्त्रिरात्रेण स्निह्यत्यच्छोपसेवया ।

स्निह्यति क्रूरकोष्ठस्तु सप्तरात्रेण मानवः ॥ २२ ॥

स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थरसभुक्स्वेदमाचरेत् ।

स्निग्धस्त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं वमनं पुनः ॥ २३ ॥

एकाहं दिनमन्यच्च कफमुत्क्लेश्य तत्करैः ।

वातानुलोम्यं दीप्ताग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम् ॥ २४ ॥

स्नेहोद्वेगः क्लमः सम्यक् स्निग्धे रुक्षे विपर्ययः ।

अतिस्निग्धे तु पाण्डुत्वं घ्राणवक्त्रगुदस्रवाः ॥ २५ ॥

रुक्षस्य स्नेहनं कार्यमतिस्निग्धस्य रुक्षणम् ।

श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ॥ २६ ॥

बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु ।

योगानिमाननुद्वेगान्सद्यः स्नेहान्प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥

भृष्टे मांसरसे स्निग्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला ।

सक्षौद्रा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनमुच्यते ॥ २८ ॥

सर्पिस्तैलवसामज्जातण्डुलप्रसृतैः शृता ।

पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहनमिच्छता ॥ २९ ॥

सर्पिष्मती बहुतिला तथैव स्वल्पतण्डुला ।

सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यः स्नेहनमुच्यते ॥ ३० ॥

शर्कराघृतसंसृष्टे दुह्याद्गां कलसेऽथवा ।

पाययेदक्षमेतद्धि सद्यः स्नेहनमुच्यते ॥ ३१ ॥

ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान् ।

कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहनेन प्रयोजयेत् ॥ ३२ ॥

स्नेहैर्यथास्वं तान्सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः ।

पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलया सह ॥ ३३ ॥

स्नेहमग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरम् ।

स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधनमथान्तरम् ॥ ३४ ॥

Adhikāra 68

[p. 303-a ]

१वातश्लेष्मणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते ।

स्निग्धरुक्षस्तथा स्निग्धो रुक्षश्चात्युपकल्पितः ॥ १ ॥

व्याधौ शीते शरीरे च महान्स्वेदो महाबले ।

दुर्बले दुर्बलः स्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः ॥ २ ॥

आमाशयगते वाते कफे पक्वाशयाश्रये ।

रक्षपूर्वो हितः स्वेदः स्नेहपूर्वस्तथैव च ॥ ३ ॥

वृषणौ हृदयं दृष्टी स्वेदयेन्मृदु वा न वा ।

मध्यमं वङ्क्षणौ शेषमङ्गावयबमिष्टतः ।

न स्वेदयेदतिस्थूलरुक्षदुर्बलमूर्च्छितान् ॥ ४ ॥

[p. 303-b ]

स्तम्भनीयक्षतक्षीणविषमद्यविकारिणः ।

तिमिरोदरवीसर्पकुष्ठशोषाढ्यरोगिणः ॥ ५ ॥

पीतदुग्धदधिस्नेहमधून्कृतविरेचनान् ।

भ्रष्टदग्धगुदग्लानिक्रोधशोकभयार्दितान् ॥ ६ ॥

क्षुत्तृष्णाकामलापाण्डूमेहिनः पित्तपीडितान् ।

गर्भिणीं पुष्पितां सूतां मृदुवात्ययिके गदे ॥ ७ ॥

स्वेदो हितस्त्वनाग्नेयो वाते मेदःकफावृते ।

निवातगृहमायासो गुरुप्रावरणं भयम् ॥ ८ ॥

उपनाहाहवक्रोधभूरिपानक्षुधातपाः ।

स्वेदयन्ति दशैतानि नरमग्निगुणादृते ॥ ९ ॥

शीतशूलव्युपरमैस्तम्भगौरवनिग्रहे ।

संजाते मार्दवे स्वेदे स्वेदनाद्विरतिर्मता ॥ १० ॥

[p. 304-a ]

२स्फोटोत्पत्तिः पित्तरक्तप्रकोपो

मदो मूर्च्छाभ्रमदाहौ क्लमश्च ।

अतिस्वेदे सन्धिपीडा तृषा च

क्रियाः शीतास्तत्र कुर्याद्विधिज्ञः ॥ ११ ॥

सर्वान्स्वेदाग्निवाते तु जीर्णान्ने चावचारयेत् ।

येषां नस्यं विधातव्यं बस्तिश्चापि हि देहिनाम् ॥ १२ ॥

शोधनीयास्तु ये केचित्पूर्वं स्वेद्यास्तु ते मताः

पश्चात्स्वेद्या हृते शल्ये मूढगर्भानुपद्रवाः ॥ १३ ॥

सम्यक्प्रजाता काले च पश्चात्स्वेद्या विजानता

स्वेदः पश्चाच्च पूर्वं च भगन्दर्यर्शसस्तथा ॥ १४ ॥

तप्तैः सैकतपाणिकांस्यवसनैः स्वेदोऽथवाङ्गारकै-

र्लेपाद्वातहरैः सहाम्ललवणस्नेहैः सुखोष्णैर्भवेत् ।

एवं तप्तपयोऽम्बु वातशमनक्वाथादिसेकादिभिः

तप्तैस्तोयनिसेचनोद्भवबृहद्वाष्पैः शिलाद्यैः क्रमात् ॥ १५ ॥

तापोपनाहद्रववाष्पपूर्वाः

स्वेदास्ततोऽन्त्यप्रथमौ कफे स्तः ।

वायौ द्वितीयः पवने कफे च

पित्तोपसृष्टे विहितस्तृतीयः ॥ १६ ॥

Adhikāra 69

[p. 304-b ]

१स्निग्धस्विन्नं कफेसम्यक्संयोगे वा कफोल्बणे ।

श्वोवम्यमुत्क्लिष्टकफं मत्स्यमांसतिलादिभिः ॥ १ ॥

यथाविकारं विहितां मधुसैन्धवसंयुताम् ।

कोष्ठं विभज्य भैषज्यमात्रां मन्त्राभिमन्त्रिताम् ॥ २ ॥

“ब्रह्मदत्ताश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ।

ऋषयः सोषधिग्रामा भूतसङ्घास्तु पान्तु ते ॥ ३ ॥

रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा ।

सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते” ॥ ४ ॥

पूर्वाह्णे पायपेत्पीतो जानुतुल्यासने स्थितः ।

तन्मना जातहृल्लासप्रसेकश्छर्दयेत्ततः ॥ ५ ॥

अङ्गुलीभ्यामनायस्तनालेन मृदुनाथवा ।

वषेन्द्रयवसिन्धूत्थवचाकल्कयुतं पिबेत् ॥ ६ ॥

२यष्टीकषायं सक्षौद्रं तेन साधु वमत्यलम् ।

तण्डुलसलिलनिष्पिष्टं यः पीत्वा वमति पूर्वाह्णे ॥ ७ ॥

[p. 305-a ]

फलिनीवल्कलमुष्णं हरति गरं पित्तकफजं च ।

क्षौद्रलीढं ताम्ररजो वमनं गरदोषनुत् ॥ ८ ॥

आटरूषं वचा निम्बं पटोलं फलिनीत्वचम् ।

क्वाथयित्वा पिबेत्तोयं वान्तिकृन्मदनान्वितम् ॥ ९ ॥

क्वाथ्यद्रव्यस्य कुडवं स्थापयित्वा जलाढके ।

चतुर्भागावशिष्टं तु वमनेष्ववचारयेत् ॥ १० ॥

निम्बकषायोपेतं फलिनीगदमदनमधुकसिन्धूत्थं ।

मधुयुतमेतद्वमनं कफतः पूर्णाशये सदा शस्तम् ॥ ११ ॥

फलजीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाः कृतवेधनः ।

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी ॥ १२ ॥

३क्रमात्कफः पित्तमथानिलश्च

यस्येति सम्यग्वमितः स इष्टः ।

हृत्पार्श्वमूर्धेन्द्रियमार्गशुद्धौ

तनोर्लघुत्वेऽपि च लक्ष्यमाणे ॥ १३ ॥

दुच्छर्दिते स्फोटककोठकण्डू-

कृत्स्वाविशुद्धिर्गुरुगात्रता च ।

तृण्मोहमूर्च्छानिलकोपनिद्रा-

बलातिहानिर्वमितेऽतिविद्यात् ॥ १४ ॥

ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्वान्पेयादिकं भजेत् ॥ १५ ॥

पेयां विलेपीमकृतं कृतं च

यूषं रसं द्विस्त्रिरथैकशश्च ।

क्रमेण सेवेत विशुद्धकायः

प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः ॥ १६ ॥

[p. 305-b ]

जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगा-

श्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ ।

दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके

प्रस्थस्तथा द्वित्रिचतुर्गुणश्च ॥ १७ ॥

पित्तान्तमिष्टं वमनं विरेका-

दर्धं कफान्तं च विरेकमाहुः ।

द्वित्रान्सविट्कावपनीय वेगान्

मेयं विरेके वमने तु पीतम् ॥ १८ ॥

४वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे ।

सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः ॥ १९ ॥

अयोगे लङ्घनं कार्यं पुनर्वापि विशोधनम् ।

अतिवान्तं घृताभ्यक्तमवगाह्य हिमे जले ॥ २० ॥

उपाचरेत्सिताक्षौद्रमिश्रैर्लेहैश्चिकित्सकः ।

वमनेऽतिप्रवृत्ते तु हृद्यं कार्यं विरेचनम् ॥ २१ ॥

न वामयेत्तैमिरिकं न गुल्मिनं

न चापि पाण्डूदररोगपीडितम् ।

स्थूलक्षतक्षीणकृशातिवृद्धा-

नर्शोर्दिताक्षेपकपीडितांश्च ॥ २२ ॥

[p. 306-a ]

रुक्षे प्रमेहे तरुणे च गर्भे

गच्छत्यथोर्ध्वं रुधिरे च तीव्रे ।

दष्टे च कोष्ठे क्रिमिभिर्मनुष्यं

न वामयेद्वर्चसि चातिबद्धे ॥ २३ ॥

एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये च विषातुराः ।

अत्युल्बणकफा ये च ते च स्युर्मधुकाम्बुना ॥ २४ ॥

Adhikāra 70

१सिग्धस्विन्नायवान्ताय दातव्यं तु विरेचनम् ।

अन्यथा योजितं ह्येतद्ग्रहणीगदकृन्मतम् ॥ १ ॥

मृदुः पित्तेन कोष्ठः स्यात्क्रूरो वातकफाश्रयात् ।

मध्यमः समदोपत्वाद्योज्या मात्रानुरूपतः ॥ २ ॥

शर्कराक्षौद्रसंयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् ।

रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशिकम् ।

त्रिवृच्चूर्णं सितायुक्तं पिबेच्छ्रेष्ठं विरेचनम् ॥ ३ ॥

छित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैः

स्त्रिमण्डिजातैः परिवेष्ट्य बद्ध्वा ।

पक्वं तु सम्यक्पुटपाकयुक्त्या

खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम् ॥ ४ ॥

पिप्पलीनागरक्षारं श्यामात्रिवृतया सह ।

[p. 306-b ]

लेहयेन्मधुना सार्धं कफव्याधौ विरेचनम् ॥ ५ ॥

हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् ।

मरिचानि च तत्सर्वं गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ ६ ॥

त्रिवृच्छाणत्रयसमा त्रिफला तत्समानि च ।

क्षारकृष्णाविडङ्गानि तच्चूर्णं मधुसर्पिषा ॥ ७ ॥

लिह्याद्गुडेन गुडिकां कृत्वा वाप्युपयोजयेत् ।

कफवातकृतान्गुल्मान्प्लीहोदरभगन्दरान् ॥ ८ ॥

हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् ।

२अभया पिप्पलीमूलं मरिचं नागरं तथा ॥ ९ ॥

त्वक्पत्रपिप्पलीमुस्तविडङ्गामलकानि च ।

कर्षः प्रत्येकमेषां तु दन्त्याः कर्षत्रयं तथा ॥ १० ॥

पट्कर्षाश्च सितायास्तु द्विपलं त्रिवृतो भवेत् ।

सर्वं सुचूर्णितं कृत्वा मधुना मोदकं कृतम् ॥ ११ ॥

खादेत्प्रतिदिनं चैकं शींत चानु पिबेज्जलम् ।

तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते ॥ १२ ॥

पाण्डुरोगं विपं कासं जङ्घापार्श्वरुजौ तथा ।

पृष्ठार्तिं मूत्रकृच्छ्रं च दुर्नाम सभगन्दरम् ॥ १३ ॥

[p. 307-a ]

अश्मरीमेहकुष्ठानि च दाहशोथोदराणि च ।

यक्ष्माणं चक्षुषो रोगं क्रमं वैद्येन जानता ।

योजितोऽयं निहन्त्याशु अभयाद्यो हि मोदकः ॥ १४ ॥

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन च ।

युक्तं पीत्वा पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते ॥ १५ ॥

३स्रोतोविशुद्धीन्द्रियसम्प्रसादौ

लघुत्वमूर्जोऽग्निरनामयत्वम् ।

प्राप्तिश्च विट्पित्तकफानिलानां

सम्यग्विरिक्तस्य भवेत् क्रमेण ॥ १६ ॥

स्याच्छ्लेष्मपित्तानिलसंप्रकोपः

सादस्तथाग्नेर्गुरुता प्रतिश्या ।

तन्द्रा तथा छर्दिररोचकश्च

वातानुलोम्यं न च दुर्विरिक्ते ॥ १७ ॥

कफास्रपित्तक्षयजानिलोत्थाः

सुप्त्यङ्गमर्दक्लमवेपनाद्याः ।

निद्रावलाभावतमःप्रवेशाः

सोन्मादहिक्काश्च विरेचितेऽति ॥ १८ ॥

मन्दाग्निमक्षीणमसंद्विरिक्तं

न पाययेत्तद्दिवसे यवागूम् ।

विपर्यये तद्दिवसे तु सायं

पेयाक्रमो वान्तवदिष्यते तु ॥ १९ ॥

यथाणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः

सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण ।

[p. 307-b ]

महान्स्थिरः सर्वसहस्तथैव

शुद्धस्य पेयादिभिरन्तराग्निः ॥ २० ॥

४कषायमधुरैः पित्ते विरेकः कटुकैः कफे ।

स्निधोष्णलवणैर्वायोरप्रवृत्ते च पाययेत् ॥ २१ ॥

उष्णाम्बु स्वेदयेच्चास्य पाणितापेन चोदरम् ।

उत्थानेऽल्पे दिने तस्मिन्भुक्त्वान्येद्युः पुनः पिबेत् ॥ २२ ॥

अदृढस्नेहकोष्ठस्तु पिबेदूर्ध्वं दशाहतः ।

भूयोऽष्युपस्कृततनुः स्नेहस्वेदैर्विरेचनम् ॥ २३ ॥

यौगिकं सम्यगालोड्य स्मरन्पूर्वमनुक्रमम् ।

दुर्वलः शोधितः पूर्वमल्पदोषः कृशो नरः ।

अपरिज्ञातकोष्ठस्तु पिबेन्मृद्वल्पमौषधम् ॥ २४ ॥

रुक्षवह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामसेविनाम् ।

दीप्ताग्नीनां च भैपज्यमविरेच्यैव जीर्यति ॥ २५ ॥

तेभ्यो वस्तिं पुरा दद्यात्ततः स्निग्धं विरेचनम् ।

अस्निग्धे रेचनं स्निग्धं रुक्षं स्निग्धेऽतिशस्यते ॥ २६ ॥

विरुक्ष्य स्नेहसात्म्यं तु भूयः स्निग्धं विरेचयेत् ।

पद्मकोशीरनागाह्वचन्दनानि प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥

अतियोगे विरेकस्य पानालेपनसेचनैः ।

सौवीरपिष्टाम्रवल्कलाभिलेपोऽतिसारहा ॥ २८ ॥

अविरेच्या वालवृद्धश्रान्तभीतनवज्वराः ।

अल्पाग्न्यधोगपित्तास्रक्षतपाय्वतिसारिणः ॥ २९ ॥

[p. 308-a ]

सशल्या स्थापितक्रूरकोष्ठातिस्निग्धशोषिणः ।

गर्भिणी नवसूता च तृष्णार्तोऽजीर्णवानपि ॥ ३० ॥

Adhikāra 71

१वांतोल्बणेषु दोषेषु वाते वा बस्तिरिष्यते ।

यथोचितात्पादहीनं भोजयित्वानुवासयेत् ॥ १ ॥

न चाभुक्तवते स्नेहः प्रणिधेयः कथञ्चन ।

[p. 308-b ]

सूक्ष्मत्वाच्छून्यकोष्ठस्य क्षिप्रमूर्ध्वमथोत्पतेत् ॥ २ ॥

षट्पली च भवेच्छ्रेष्ठा मध्यमा विपली भवेत् ।

कनीयसी सार्धपला त्रिधा मात्रानुवासने ॥ ३ ॥

प्राग्देयमाद्ये द्विपलं पलार्ध-

वृद्धिर्द्वितीये पलमक्षवृद्धिः ।

कर्षद्वयं वा वसुमाषवृद्धि-

र्बस्तौ तृतीये क्रम एष उक्तः ॥ ४ ॥

माषमात्रं पले स्नेहे सिन्धुजन्मशताह्वयोः ।

स तु सैन्धवचूर्णेन शताह्वेन च संयुतः ॥ ५ ॥

भवेत्सुखोष्णश्च तथा निरेति सहसा मुखम् ।

विरिक्तश्चानुवास्यश्चेत्सप्तरात्रात्परं तदा ॥ ६ ॥

२सुवर्णरूप्यत्रपुताम्ररीति-

कांस्यायसास्थिद्रुमवेणुदन्तैः ।

नलैर्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैः

कार्याणि नेत्राणि सुकर्णिकानि ॥ ७ ॥

पड्द्वादशाष्टाङ्गुलसम्मितानि

षड्विंशतिद्वादशवर्षजानाम् ।

स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीलवाहि

छिद्राणि वर्त्या पिहितानि चापि ॥ ८ ॥

यथा यवोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां

मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति ।

[p. 309-a ]

ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनि

श्लक्ष्णानि च स्युर्गुडिकामुखानि ॥ ९ ॥

स्यात्कर्णिकैकाग्रचतुर्थभागे

मूलाश्रिते बस्तिनिबन्धने द्वे ।

जारद्गवो माहिषहारिणौ वा

स्याच्छौकरो वस्तिरजस्य वापि ॥ १० ॥

दृढस्तनुर्नष्टशिरोविबन्धः

कषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः ।

नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपं

नेत्रेषु योज्यस्तु सुवद्धसूत्रः ॥ ११ ॥

३निरूहमात्रा प्रथमे प्रकुञ्चो वत्सरे परम् ।

प्रकुञ्चवृद्धिः प्रत्यब्दं यावत्पट् प्रसृतास्ततः ॥ १२ ॥

प्रसृतं वर्धयेदूर्ध्वं द्वादशाष्टादशस्य तु ।

आसप्ततेरिदं मानं दशैव प्रसृताः परम् ॥ १३ ॥

यथायथं निरूहस्य पादो मात्रानुवासने ।

कृतचंक्रमणं मुक्तविण्मूत्रं शयने सुखे ॥ १४ ॥

नात्युच्छ्रिते न चोच्छीर्षे संविष्टं वामपार्श्वतः ।

सङ्कोच्य दक्षिणं सक्थि प्रसार्य च ततोऽपरम् ।

बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् ॥ १५ ॥

[p. 309-b ]

तथास्य नेत्रं प्रणयेत्स्निग्धे स्निग्धमुखं गुदे ।

उच्छ्वास्य बस्तेर्वदनं बद्ध्वा हस्तमकम्पयन् ॥ १६ ॥

पृष्ठवंशं प्रति ततो नातिद्रुतविलम्बितम् ।

नातिवेगं न वा मन्दं सकृदेव प्रपीडयेत् ।

सावशेषं प्रकुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति ॥ १७ ॥

निरूइदानेऽपि विधिरयमेव समीरितः ।

४ततः प्रणिहिते स्नेहे उत्तानो वाक्शछतं भवेत् ।

प्रसारितैः सर्वगात्रैस्तथा वीर्यं प्रसर्पति ॥ १८ ॥

आकुञ्चयेच्छनैस्त्रिस्त्रिः सक्थिबाहू ततः परम् ।

ताडयेत्तलयोरेनं त्रींस्त्रीन्वाराञ्छनैः शनैः ॥ १९ ॥

स्फिचोश्चैनं ततः श्रोणिं शय्यां त्रिरुत्क्षिपेच्छनैः

एवं प्रणिहिते वस्तौ मन्दायासोऽथ मन्दवाक् ॥ २० ॥

आस्तीर्णे शयने काममासीताचारिके रतः ।

योज्यः शीघ्रं निवृत्तेऽन्यः स्नेहोऽतिष्ठन्न कार्यकृत् ॥ २१ ॥

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य वै ।

विना पीडां त्रियामस्थः स सम्यगनुवासितः ॥ २२ ॥

क्वाथार्धमात्रया प्रातर्धान्यशुण्ठीजलं पिबेत् ।

पित्तोत्तरे कदुष्णाम्भस्तावन्मात्रं पिबेदनु ॥ २३ ॥

[p. 310-a ]

तेनास्य दीप्यते वह्निर्भक्ताकाङ्क्षा च जायते ।

अहोरात्रादपि स्नेहः प्रत्यागच्छन्न दुष्यति ॥ २४ ॥

कुर्याद्बस्तिगुणांश्चापि जीर्णस्त्वल्पगुणो भवेत् ।

यस्य नोपद्रवं कुर्यात्स्नेहबस्तिरनिःसृतः ॥ २५ ॥

सर्वोऽल्पो वा वृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः संविजानता ।

अनायन्तमहोरात्रात्स्नेहं सोपद्रवं हरेत् ॥ २६ ॥

स्नेहबस्तावनायाते नान्यः सेको विधीयते ।

५अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः ॥ २७ ॥

तदाङ्गसदनाध्वानशूलाः श्वासश्च जायते ।

पक्वाशयगुरुत्वं च तत्र दद्यान्निरूहणम् ॥ २८ ॥

तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैरेव सिद्धं चाप्यनुवासनम् ।

स्नेहबस्तिर्विधेयस्तु नाविशुद्धस्य देहिनः ॥ २९ ॥

स्नेहवीर्यं तथादत्ते स्नेहो नानुविसर्पति ।

अशुद्धमपि वातेन केवलेनाभिपीडितम् ॥ ३० ॥

[p. 310-b ]

अहोरात्रस्य कालेषु सर्वेष्वेवानुवासयेत् ।

अनुवासयेत्तृतीयेऽह्नि पञ्चमे वा पुनश्च तम् ॥ ३१ ॥

यथा वा स्नेहपक्तिः स्यादतोऽप्युल्वणमारुतान् ।

व्यायामनित्यान्दीप्ताग्नीन्रुक्षांश्च प्रतिवासरम् ॥ ३२ ॥

इति स्नेहैस्त्रिचतुरैः स्निग्धे स्रोतोविशुद्धये ।

निरूहं शोधनं युञ्ज्यादस्निग्धे स्नेहनं तनोः ॥ ३३ ॥

विष्टब्धानिलविण्मूत्रः स्नेहो हीनेऽनुवासने ।

दाहज्वरपिपासार्तिकरश्चात्यनुवासने ॥ ३४ ॥

६स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत् ।

स्नेहात्पित्तकफोत्क्लेदो निरूहात्पवनाद्भयम् ॥ ३५ ॥

अनास्थाप्या येऽभिधेया नानुवास्याश्च ते मताः ।

विशेषतस्त्वमी पाण्डूकामलामेहपीनसाः ॥ ३६ ॥

निरम्लप्लीहविड्भेदी गुरुकोष्ठकफोदराः ।

अभिष्यन्दभृशस्थूलक्रिमिकोष्ठाढ्यमारुताः ॥ ३७ ॥

पीते विषे गरेऽपच्यां श्लीपदी गलगण्डवान् ।

अनास्थाप्यस्त्वतिस्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कृशः ॥ ३८ ॥

आमातिसारी वमिमान्संशुद्धो दत्तनावनः ।

श्वासकासप्रसेकार्शोहिक्काध्मानाल्पवह्नयः ॥ ३९ ॥

शूलपायुः कृताहारो बद्धच्छिद्रदकोदरी ।

कुष्ठी च मधुमेही च मासान्सप्त च गर्भिणी ॥ ४० ॥

न चैकान्ते न निर्दिष्टेऽप्यत्राभिनिविशेद्बुधः ।

भवेत्कदाचित्कार्यापि विरुद्धापि मता क्रिया ॥ ४१ ॥

[p. 311-a ]

छर्दिहृद्रोगगुल्मार्ते वमनं सुचिकित्सिते ।

अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च ॥ ४२ ॥

Adhikāra 72

१अनुवास्य स्निग्धतनुं तृतीयेऽह्नि निरूहयेत् ।

मध्याह्ने किञ्चिदावृत्ते प्रयुक्ते वलिमङ्गले ॥ १ ॥

अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्टमलं नातिबुभुक्षितम् ।

मधुस्नेहनकल्काख्यकषायावापतः क्रमात् ॥ २ ॥

त्रीणि षड् द्वे दश त्रीणि पलान्यनिलरोगिषु ।

पित्ते चत्वारि चत्वारि द्वे द्विपञ्चचतुष्टयम् ॥ ३ ॥

षट् त्रीणि द्वे दश त्रीणि कफे चापि निरूहणम् ।

दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् ॥ ४ ॥

विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतद्वयम् ।

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतं क्षिपेत् ॥ ५ ॥

संमूर्च्छितं कषायं तं पञ्चप्रसृतसंमितम् ।

[p. 311-b ]

बितरेत्तु यथावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् ॥ ६ ॥

वस्त्रपूतस्तथोष्णाम्बुकुम्भीवाष्पेण तापितः ।

एवं प्रकल्पितो वस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ॥ ७ ॥

न धावत्यौपधं पाणिं न तिष्ठत्यवलिप्य च ।

न करोति च सीमन्तं स निरूहः सुयोजितः ॥ ८ ॥

२पूर्वोक्तेन विधानेन गुदवस्तिं निधापयेत् ।

त्रिंशन्मात्रास्थितो वस्तिस्ततस्तूत्कटको भवेत् ॥ ९ ॥

जानुमण्डलमावेष्ट्य दत्तं दक्षिणपाणिना ।

कृष्टनेत्रच्छटाशब्दशतं तिष्ठेदवेगवान् ॥ १० ॥

द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ।

सम्यक् निरूहलिङ्गे तु प्राप्ते वस्तिं निवारयेत् ॥ ११ ॥

प्रसृष्टविण्मूत्रसमीरणत्वं

रुच्यग्निवृद्ध्याशयलाघवानि ।

रोगोपशान्तिः प्रकृतिस्थता च

वलं च तत्स्यात्सुनिरूढलिङ्गम् ॥ १२ ॥

अयोगश्चातियोगश्च निरूहश्च विरिक्तवत् ॥ १३ ॥

स्निग्धोष्ण एकः पवने समांसो

द्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते ॥ १४ ॥

त्रयः समूत्राः कटु कोष्णरुक्षाः

कफे निरूहा न परं विधेयाः ।

[p. 312-a ]

एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात्

पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः ॥ १५ ॥

३आयामान्तं मुहूर्तान्तं निरूहं शोधनैर्हरेत् ।

निरूहैरेव मतिमान्क्षारमूत्राम्लसंयुतैः ॥ १६ ॥

विगुणानिलविष्टब्धश्चिरं तिष्ठन्निरूहणः ।

शूलारतिज्वराटोपान्मरणं वा प्रयच्छति ॥ १७ ॥

न तु भुक्तवते देयमास्थापनमिति स्थितिः ।

आमं तद्धि हरेद्भुक्तं छर्दिदोपांश्च कोपयेत् ॥ १८ ॥

आवस्थिकः क्रमश्चापि मत्वा कार्यो निरूहणे ।

अतिप्रपीडितो बस्तिरतिक्रम्याशयं ततः ॥ १९ ॥

वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ।

छर्दिहृल्लासमूर्च्छादीन्प्रकुर्याद्दाहमेव च ॥ २० ॥

तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् ।

शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ॥ २१ ॥

मुनिरूढमथोष्णाम्बु स्नातं भुक्तरसौदनम् ।

यथोक्तेन विधानेन योजयेत्स्नेहवस्तिना ॥ २२ ॥

तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ।

रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् ॥ २३ ॥

[p. 312-b ]

४दशमूलीकपायेण शताह्वाक्षं प्रयोजयेत् ।

सैन्धवाक्षं च मधुनो द्विपलं द्विपलं तथा ॥ २४ ॥

तैलस्य पलमेकं तु फलस्यैकत्र योजयेत् ।

अर्धमातृकसङ्गोऽयं बस्तिर्देयो निरूहवत् ॥ २५ ॥

न च स्नेहो न च स्वेदः परिहारविधिर्न च ।

आत्रेयानुमतो ह्येष सर्वरोगनिवारणः ॥ २६ ॥

यक्ष्मघ्नश्च शूलघ्नश्च क्रिमिघ्नश्च विशेपतः ।

शुक्रसञ्जननो ह्येष वातशोणितनाशनः ।

बलवर्णकरो वृष्यो वस्तिः पुंसवनः परः ॥ २७ ॥

५स्नेहं गुडं मांसरसं पयश्च

अम्लानि मूत्रं मधुसैन्धवे च ।

[p. 313-a ]

एतान्यनुक्तानि च दापयेच्च

निरूहयोगे मदनात्फलं च ॥ २८ ॥

लवणं कार्षिकं दद्यात्पलमेकं तु मादनम् ।

वाते गुडः सितापित्ते कफे सिद्धार्थकादयः ॥ २९ ॥

सैन्धवाक्षं समादाय शताह्वाक्षं तथैव च ।

गोमूत्रस्य पलान्यष्टौ वस्तिकायाः पलद्वयम् ॥ ३० ॥

गुडस्य द्वे पले चैव सर्वमालोड्य यत्नतः ।

वस्त्रपूतं सुखोष्णं च बस्तिं दद्याद्विचक्षणः ॥ ३१ ॥

शूलं विट्सङ्गमानाहं मूत्रकृच्छ्रं च दारुणम् ।

क्रिम्युदावर्तगुल्मादीन्सद्यो हन्यान्निषेवितः ॥ ३२ ॥

पलशुक्तिकर्षकुडवै-

रम्लीगुडसिन्धुजन्मगोमूत्रैः ।

तैलयुतोऽयं बस्तिः

शूलानाहामवातहरः ॥ ३३ ॥

६वैतरणः क्षारबस्तिर्भुक्ते चापि प्रदीयते ॥ ३४ ॥

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः ।

क्षीरसिद्धाः सुसिद्धाःस्युः सास्राःपिच्छिलसंगताः ॥ ३५ ॥

वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् ।

सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ॥ ३६ ॥

चरकादौ समुद्दिष्टा बस्तयो ये सहस्रशः ।

व्यवहारो न तैः प्रायो निबद्धा नात्र तेन ते ॥ ३७ ॥

बस्तिर्वयःस्थापयिता सुखायु-

र्बलाग्निमेधास्वरवर्णकृच्च ।

[p. 313-b ]

सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां

निरत्ययः सर्वगदापहश्च ॥ ३८ ॥

Adhikāra 73

१प्रतिमर्शोऽवपीडश्च नस्यं प्रधमनं तथा ।

शिरोविरेचनं चेति नस्तः कर्म च पञ्चधा ॥ १ ॥

ईषदुच्छिङ्घनात्स्नेहो यावान्वक्त्रं प्रपद्यते ।

नस्तो निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शं प्रमाणतः ॥ २ ॥

प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति न च दोषवान् ।

नस्तः स्नेहाङ्गुलिं दद्यात्प्रातर्निशि च सर्वदा ॥ ३ ॥

न चेच्छिङ्घेदरोगाणां प्रतिमर्शः स दार्ढ्यकृत् ।

निशाहर्भुक्तवन्तोहःस्वप्नाध्वश्रमरेतसाम् ॥ ४ ॥

शिरोभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम् ।

दन्तकाष्ठस्य हास्यस्य योज्योऽन्तेऽसौ द्विबिन्दुकः ॥ ५ ॥

शोधनः स्तम्भनश्च स्यादवपीडो द्विधा मतः ।

अवपड्यि दीयते यस्मादवपीडस्ततस्तु सः ॥ ६ ॥

स्नेहार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां तथा ।

बलार्थं दीयते स्नेहो नस्तः शब्दोऽत्र वर्तते ॥ ७ ॥

नस्यस्य स्नैहिकस्याथ देयास्त्वष्टौ तु बिन्दवः ।

प्रत्येकशो नस्तकयोर्नृणामिति विनिश्चयः ॥ ८ ॥

[p. 314-a ]

२शुक्तिश्च पाणिशुक्तिश्च मात्रास्तिस्रःप्रकीर्तिताः ।

द्वात्रिंशद्बिन्दवश्चात्र शुक्तिरित्यभिधीयते ॥ ९ ॥

द्वे शुक्ती पाणिशुक्तिश्च देयात्र कुशलैर्नरैः ।

तैलं कफे च वाते च केवले पवने वसाम् ॥ १० ॥

दद्यान्नस्तः सदा पित्ते सर्पिर्मज्जा समारुते ।

ध्मापनं रेचनश्चूर्णो युञ्ज्यात्तं मुखवायुना ॥ ११ ॥

षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया ।

स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति ॥ १२ ॥

३शिरोविरेचनद्रव्यैः स्नेहैर्वातैः प्रसाधितैः ।

शिरोविरेचनं दद्याद्रोगेषु तेषु बुद्धिमान् ॥ १३ ॥

गौरवे शिरसः शूले जाड्ये स्यन्दे गलामये ।

शोषगण्डक्रिमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे ॥ १४ ॥

स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च ।

निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत्पुनः ॥ १५ ॥

[p. 314-b ]

अथोत्तानार्धदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते ।

किञ्चिदुन्नतपादस्य किञ्चिन्मूर्धनि नामिते ॥ १६ ॥

नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत् ।

उष्णाम्बुतप्तं भैषज्यं प्रणाड्या पिचुना तथा ॥ १७ ॥

दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत् ।

शनैरुच्छिङ्घ्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः ॥ १८ ॥

आभेषजक्षयादेवं द्विस्त्रिर्वा नस्यमाचरेत् ।

स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया ॥ १९ ॥

४त्र्यहात्त्र्यहाच्च सप्ताहं स्नेहकर्म समाचरेत् ।

एकाहान्तरितं कुर्याद्रेचनं शिरसस्तथा ॥ २० ॥

सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षिपाटवम् ।

रूक्षेऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्धशून्यता ॥ २१ ॥

स्निग्धेतिकण्डूर्गुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः ।

सुविरिक्तेऽक्षिलघुतावक्त्रस्वरविशुद्धयः ॥ २२ ॥

दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः क्षामतातिविरेचिते ।

तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम् ॥ २३ ॥

भुक्तभक्तशिरःस्नातस्नातुकामस्रुतासृजाम् ।

नवपीनसरोगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम् ॥ २४ ॥

शुद्धानां दत्तबस्तीनां तथाचार्तवदुर्दिने ।

अन्यत्रात्ययिके व्याधौ नैषां नस्यं प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥

[p. 315-a ]

न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिबत्सरे ।

न चोनद्वादशे धूमः कवलो नोनपञ्चमे ॥ २६ ॥

न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ ।

आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत् ॥ २७ ॥

इति नस्याधिकारः । समाप्तश्च पञ्चकर्माधिकारः ।

Adhikāra 74

१प्रायोगिकः स्नैहिकश्च धूमो वैरेचनस्तथा ।

कासहरो वामनश्च धूमः पञ्चविधो मतः ॥ १ ॥

ऋजुत्रिकोपफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम् ।

बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते ॥ २ ॥

सार्धस्त्र्यंशयुतः पूर्णो हस्तः प्रायोगिकादिषु ।

नेत्रे कासहरे त्र्यंशहीनः शेषे दशाङ्गुलः ॥ ६ ॥

औषधैर्वर्तिकां कृत्वा शरगर्भां विशोषिताम् ।

विगर्भामग्निसंप्लुष्टां कृत्वा धूमं पिबेन्नरः ॥ ४ ॥

[p. 315-b ]

वक्त्रेणैव वमेद्धूमं नस्तो वक्त्रेण वा पिबन् ।

उरःकण्ठगते दोषे वक्त्रेण धूममापिबेत् ॥ ५ ॥

नासया तु पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये ।

गन्धैरकुष्ठतगरैर्वर्तिः प्रायोगिके मता ॥ ६ ॥

स्नैहिके तु मधूच्छिष्टस्नेहगुग्गुलुसर्जकैः ।

शिरोविरेचनद्रव्यैर्वर्तिर्वैरेचने मता ॥ ७ ॥

कासघ्नैरेव कासघ्नी वामनैर्वामनी मता ।

योज्या न पित्तरक्तार्त्तिविरिक्तोदरमेहिषु ॥ ८ ॥

तिमिरोर्ध्वनिलाध्मानरोहिणीदत्तबस्तिषु ।

मत्स्यमद्यदधिक्षीरक्षौद्रस्नेहविषाशिषु ॥ ९ ॥

शिरस्यभिहते पाण्डुरोगे जागरिते निशि ।

रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यतृण्मूर्च्छामदमोहकृत् ॥ १० ॥

धूमोऽकालेऽतिपीतो वा तत्र शीतो विधिर्हितः ।

एतद्धूमविधानं तु लेशतः सम्प्रकाशितम् ॥ ११ ॥

Adhikāra 75

[p. 316-a ]

१स्निन्धोष्णैः स्नेहिको वाते स्वादुशीतैःप्रसादनः ।

पित्ते कट्वम्ललवणै रूक्षैः संशोधनः कफे ॥ १ ॥

कषायस्वादुतिक्तैश्च कवलो रोपणो व्रणे ।

सुखं सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवले हिता ॥ २ ॥

असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषे सा प्रकीर्तिता ।

तावच्च धारणीयोऽयं यावद्दोषप्रवर्तनम् ॥ ३ ॥

पुनश्चान्योऽपि दातव्यस्तथा क्षौद्रघृतादिभिः ।

व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् ॥ ४ ॥

इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ।

दाहतृष्णाव्रणान् हन्ति मधुगण्डूषधारणम् ॥ ५ ॥

धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम् ।

तदीषल्लवणं शीतं मुखशोषहरं परम् ॥ ६ ॥

आशु क्षाराम्लगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम् ।

सुस्थे हितं वातहरं तैलगण्डूषधारणम् ॥ ७ ॥

Adhikāra 76

[p. 316-b ]

१सर्वेषामक्षिरोगाणामादावाश्च्योतनं हितम् ।

रुक्तोदकण्डूघर्षादास्रुहरागनिबर्हणम् ॥ १ ॥

उष्णं वाते कफे चोष्णं तच्छीतं रक्तपित्तयोः ।

निवातस्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम् ॥ २ ॥

शुक्तौ प्रलम्बयान्येन पिचुवर्त्या कनीनिके ।

दश द्वादश वा बिन्दून् द्व्यङ्गुलादवसेचयेत् ॥ ३ ॥

ततः प्रमृज्य मृदुना चेलेन कफवातयोः ।

अन्येन कोष्णपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु ॥ ४ ॥

अत्युष्णातीक्ष्णं रुग्रागदृङ्नाशायाक्षिसेचनम् ।

अतिशीतं तु कुरुते निस्तोदस्तम्भवेदनाः ॥ ५ ॥

कषायवर्त्मतां घर्षं कृच्छ्रात्तन्मेहनं बहु ।

विकारवृद्धिमत्यल्पं संरम्भमपरिस्रुतम् ॥ ६ ॥

२अथाञ्जनं शुद्धतनोर्नेत्रमात्राश्रये मले ।

पक्वलिङ्गेऽल्पशोथार्तिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते ॥ ७ ॥

[p. 317-a ]

मन्दघर्षास्रुरागेऽक्ष्णि प्रयोज्यं घनदूषिके ।

लेखनं रोपणं दृष्टिप्रसादनमिति त्रिधा ॥ ८ ॥

अञ्जनं लेखनं तत्र कषायाम्लपटूषणैः ।

रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः स्वादुशीतैः प्रसादनम् ॥ ९ ॥

दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना ।

प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काललोहजा ॥ १० ॥

अङ्गुला च सुवर्णोत्था रूपजा च प्रसादने ।

पिण्डो रसक्रिया चूर्णं त्रिधैवाञ्जनकल्पना ॥ ११ ॥

गुरौ मध्यलघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत् ।

अथानून्मीलयन् दृष्टी अन्तः सञ्चारयेच्छनैः ॥ १२ ॥

अञ्जिते वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेच्चैवमञ्जनम् ।

अपेतौषधसम्बन्धं निर्वृतं नयनं यदा ॥ १३ ॥

व्याधिदोषं तु योग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा ।

दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा ॥ १४ ॥

ऊर्ध्ववर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन चेतरत् ।

निशि स्वप्नेन मध्याह्नपानान्नोष्णगभस्तिभिः ॥ १५ ॥

अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वर्धितोत्पीडितद्रुताः ।

प्रातः सायं च तच्छान्त्यै व्यभ्रकेऽतोऽञ्जयेत्सदा ॥ १६ ॥

कण्डूजाड्येऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः ।

तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते तु तूर्णं प्रत्यञ्जनं हितम् ॥ १७ ॥

[p. 317-b ]

३नाञ्जयेद्भीतवमितविरिक्ताशितवेगिते ।

क्रुद्धज्वरितभ्रान्ताक्षशिरोरुक्शोषजागरे ॥ १८ ॥

अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते पीतयोर्धूममद्ययोः ।

अजीर्णेऽप्यर्कसंतप्ते दिवास्वप्ने पिपासिते ॥ १९ ॥

निर्वाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर्मूर्धकाययोः ।

काले साधारणे प्रातः सायं वोत्तानशायिनः ॥ २० ॥

यवमाषमयीं पालीं नेत्रकोणाद्बहिः समाम् ।

द्व्यङ्गुलोच्चां दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्धमावपेत् ॥ २१ ॥

सर्पिर्निमीलिते नेत्रे तप्ताम्बु प्रविलायितम् ।

नक्तान्ध्यवाततिमिरकृच्छ्ररोधादिके वसाम् ॥ २२ ॥

आपक्ष्माग्रादथोन्मेषं शनकैस्तस्य कुर्वतः ।

मात्रां विगणयेत् तत्र वर्त्म सन्धिसितासिते ॥ २३ ॥

दृष्टौ च क्रमशो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च ।

शतानि सप्त चाष्टौ च दश मन्थेऽनिले दश ॥ २४ ॥

पित्ते षट् स्वस्थवृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत् ।

कृत्वापाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत् ॥ २५ ॥

पिबेच्च धूमं नेक्षेत व्योमरूपं च भास्वरम् ।

इत्थं प्रतिदिनं वाते पित्ते त्वेकान्तरं कफे ॥ २६ ॥

स्वस्थे च द्व्यन्तरं दद्यादातृप्तेरिति योजयेत् ।

प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम् ॥ २७ ॥

[p. 318-a ]

४तृप्ते विपर्ययोऽतृप्ते तृप्तेऽतिश्लेष्मजा रुजः ।

पुटपाकं प्रयुञ्जीत पूर्वोक्तेष्वेव पक्ष्मसु ॥ २८ ॥

सवाते स्नेहनः श्लेष्मसहिते लेखनो मतः ।

तृट्दौर्बल्येऽनिले पित्ते रक्ते स्वस्थे प्रसादनः ॥ २९ ॥

बिल्वमात्रं पृथक् पिण्डं मांसभेषजकल्कयोः ।

उरुबूकवटाम्भोजपत्रैः स्निग्धादिषु क्रमात् ॥ ३० ॥

बेष्टयित्वा मृदालिप्तं धवधन्वनगोमयैः ।

पचेत् प्रदीप्तैरग्न्याभं पक्वं निष्पीड्य तद्रसम् ॥ ३१ ॥

नेत्रे तर्पणवत् युञ्ज्याच्छतं द्वे त्रीणि धारयेत् ।

लेखनस्नेहनान्त्येषु कोष्णौ पूर्वौ हिमोऽपरः ॥ ३२ ॥

थूमपोऽन्ते तयोरेव योगास्तत्र च तृप्तिवत् ।

तर्पणं पुटपाकं च नस्यानर्हे न योजयेत् ॥ ३३ ॥

यावन्त्यहानि युञ्जीत द्विगुणो हितभाग्भवेत् ॥ ३४ ॥

Adhikāra 77

[p. 318-b ]

१अथ स्निग्धतनुः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः ।

प्रत्यादित्यमुखं स्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः ॥ १ ॥

मृदुपट्टात्तकोशान्तो जानुस्थापितकूर्परः ।

अङ्गुष्ठगर्भमुष्टिभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत् ॥ २ ॥

दन्तसम्पीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत् ।

पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयेन्नरः ॥ ३ ॥

कन्धरायां परिक्षिप्य नस्यान्तर्वामतर्जनीम् ।

एवमुत्थाप्य विधिना शिरां विध्येच्छिरोगताम् ॥ ४ ॥

विध्येद्धस्तशिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे ।

बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्गुष्ठगर्भिणम् ॥ ५ ॥

ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले ।

पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते ॥ ६ ॥

गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि ।

द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः ॥ ७ ॥

बद्ध्वा विध्येच्छिरामित्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत् ।

तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित् ॥ ८ ॥

ततो व्रीहिमुखं व्यध्यप्रदेशे न्यस्य पीडयेत् ।

अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु तलप्रच्छादितं भिषक् ॥ ९ ॥

वामहस्तेन विन्यस्य कुठारीमितरेण तु ।

ताडयेन्मध्यमाङ्गुल्याङ्गुष्ठविष्टब्धमुक्तया ॥ १० ॥

मांसले निक्षिपेद्देशे व्रीह्यास्यं ब्रीहिमात्रकम् ।

यवार्धमस्थ्नामुपरि शिरां विध्यन्कुठारिकाम् ॥ ११ ॥

[p. 319-a ]

२असम्यगस्रे स्रवति बैल्वव्योषनिशानतैः ।

सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम् ।

सम्यक् प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च ॥ १२ ॥

अशुद्धो बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम् ।

अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद्दारुणा वानिलामयाः ॥ १३ ॥

तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम् ।

स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना ॥ १४ ॥

प्रक्षाल्य तैलप्रोताक्तं बन्धनीयं शिरामुखम् ।

अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह्न्यपरेऽपि वा ॥ १५ ॥

रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम् ।

लोध्रप्रियङ्गुपत्तुङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः ॥ १६ ॥

मृत्कपालाञ्जनक्षौममसीक्षीरित्वगङ्कुरैः ।

विचूर्णयेद्व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत् ॥ १७ ॥

तामेव वा शिरां विध्येद्व्यधात्तस्मादनन्तरम् ।

शिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया ॥ १८ ॥

सशेषमप्यसृग्धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत् ।

हरेच्छुङ्गादिना शेषं प्रसादमथवा नयेत् ॥ १९ ॥

[p. 319-b ]

३मर्महीने यथासन्नप्रदेशे व्यधयेच्छिराम् ।

नतूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम् ॥ २० ॥

अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम् ।

गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम् ॥ २१ ॥

अतिसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोषिणाम् ।

स्नेहपीतं प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु ॥ २२ ॥

नायन्त्रितां शिरां विध्येन्न तिर्यङ्नाप्यनुत्थिताम् ।

नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात् ॥ २३ ॥

नात्युष्णशीतं लघुदीपनीयं

रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम् ।

तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृक्

वह्निर्विशेषेण च रक्षणीयः ॥ २४ ॥

नरो हिताहारविहारसेवी

मासं भवेदाबललाभतो वा ।

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्था-

निच्छन्तमव्याहतशाक्तिवेगम् ।

सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं

विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति ॥ २५ ॥

Adhikāra 78

[p. 320-a ]

१ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत्सुस्थो रक्षार्थमायुषः ।

शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिस्ततः ॥ १ ॥

प्रातर्भुक्त्वा च मृद्वग्रं कषायकटुतिक्तकम् ।

भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन् ॥ २ ॥

नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दितः ।

तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत् ।

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोः प्रयोजयेत् ॥ ३ ॥

सप्तरात्रेऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थं रसाञ्जनम् ।

ततो नावनगण्डूषधूमताम्बूलभाग्भवेत् ॥ ४ ॥

ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम् ।

विषमूर्च्छामदार्तानामपथ्यं चापि शोषिणाम् ॥ ५ ॥

[p. 320-b ]

२अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं सजराश्रमवातहा ।

शिरःश्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत् ॥ ६ ॥

बाह्याभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः ।

शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धनी ॥ ७ ॥

देहव्यायामसंख्याता मात्रया तां समाचरेत् ।

वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी च तां त्यजेत् ॥ ८ ॥

उद्वर्तनं तथा कार्यं ततः स्नानं समाचरेत् ।

उष्णाम्बुनाधःकायस्य परिषेको बलावहः ॥ ९ ॥

तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलकृत् केशचक्षुषोः ।

स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु ॥ १० ॥

आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम् ।

नीचरोमनखश्मश्रुर्निर्मलाङ्घ्रिमलायनः ॥ ११ ॥

स्नानशीलः ससुरभिः सुवेषो निर्मलाम्बरः ।

धारयेत्सततं रत्नं सिद्धमन्त्रमहौषधीः ॥ १२ ॥

[p. 321-a ]

३सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रदृक् ।

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौनी सहायवान् ॥ १३ ॥

जीर्णे हितं मितं चाद्यान्न वेगान्धारयेद्बलात् ।

न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वासाध्यमामयम् ॥ १४ ॥

दशधा पापकर्माणि कायवाङ्मानसैस्त्यजेत् ।

काले हितं मितं ब्रूयादविसंवादि पेशलम् ॥ १५ ॥

आत्मवत्सततं पश्येदपि कीटपिपीलिकाम् ।

आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥ १६ ॥

नक्तंदिनानि मे यान्ति कथंभूतस्य संप्रति ।

दुःखभाक् न भवत्येवं नित्यं सन्निहितस्मृतिः ॥ १७ ॥

४मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः ।

वलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रवलोऽनलः ॥ १८ ॥

सेवेतातो हिमे स्निग्धिस्वाद्वम्ललवणान् रसान् ।

गोधूमपिष्टमांसेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः सुराम् ॥ १९ ॥

नवमन्नं वसां तैलं शौचकार्ये सुखोदकम् ।

युक्त्यार्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा ॥ २० ॥

प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकुथकास्तृतम् ।

उप्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत् ॥ २१ ॥

अङ्गारतापसंतप्तगर्भभूवेश्मनि प्रियाम् ।

पीवरोरुस्तनश्रोणीमालिङ्ग्यागुरुचर्चिताम् ॥ २२ ॥

[p. 321-b ]

अयमेव विधिः कार्यः शिशिरेऽपि विशेपतः ।

तदा हि शीतमाध्वीकं रौक्षं चादनकालजम् ॥ २३ ॥

कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः ।

हत्वाग्निं कुरुते रोगांस्ततस्तत्र प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥

तीक्ष्णं वमननस्यादिकवडग्रहमञ्जनम् ।

व्यायामोद्वर्तनं धूमं शौचकार्ये सुखोदकम् ॥ २५ ॥

स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः ।

पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक् ।

प्रपिबेदासवारिष्टसीधुमाध्वीकमाधवान् ॥ २६ ॥

५वसन्तेऽनुभवेत्स्त्रीणां काननानां च यौवनम् ।

गुरूष्णस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥

मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः ।

स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम् ॥ २८ ॥

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः ।

घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन्ग्रीष्मे न सीदति ॥ २९ ॥

[p. 322-a ]

मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम् ।

मध्याह्ने चन्दनार्द्राङ्गः स्वप्याद्धारागृहे निशि ॥ ३० ॥

निशाकरकराकीर्णे प्रवाते सौधमस्तके ।

निवृत्तकामो व्यजनैः पाणिस्पर्शैः सचन्दनैः ॥ ३१ ॥

सेव्यमानो भजेतास्यां मुक्तामणिविभूषितः ।

लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं चात्र वर्जयेत् ॥ ३२ ॥

भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात्पाकादम्लाज्जलस्य च ।

वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः ॥ ३३ ॥

भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत् ।

आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं कृतान्रसान् ॥ ३४ ॥

जाङ्गलं पिशितं यूषान्मध्वरिष्टं चिरन्तनम् ।

दिव्यं कौपं शृतं वाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने ॥ ३५ ॥

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु ।

नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत् ॥ ३६ ॥

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः ।

तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति ॥ ३७ ॥

तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम् ।

तिक्तस्वादुकपायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु ॥ ३८ ॥

[p. 322-b ]

६इक्षवः शालयो मुद्गाः सरोऽम्भः क्वथितं पयः ।

शरद्येतानि पथ्यानि प्रदोषे चेन्दुरश्मयः ॥ ३९ ॥

शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च ।

तुषारक्षारसौहित्यदधितैलरसातपान् ॥ ४० ॥

तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नपुरोवातातपांस्त्यजेत् ।

शीते वर्पासु चाद्यांस्त्रीन्वसन्तेऽन्त्यान्रसान्भजेत् ॥ ४१ ॥

स्वादून्निदाघे शरदि स्वादुतिक्तकपायकान् ।

शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः ॥ ४२ ॥

अन्नपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यथा ।

नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ ॥ ४३ ॥

ऋतोराद्यन्तसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः ।

तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमः ॥ ४४ ॥

इत्युक्तमृतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ।

उपशेते यदौचित्यादोकसात्म्यं तदुच्यते ॥ ४५ ॥

देशानामामयानां च विपरीतं गुणं गुणैः ।

सात्म्यमिच्छन्ति सात्मज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च ॥ ४६ ॥

तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते ।

अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ॥ ४७ ॥

नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा ।

स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत् ॥ ४८ ॥

[p. 323-a ]

७गौडाधिनाथरसवत्यधिकारिपात्र-

नारायणस्य तनयः सुनयोऽन्तरङ्गात् ।

भानोरनुप्रथितलोध्रवलीकुलीनः ।

श्रीचक्रदत्त इह कर्तृपदाधिकारी ॥ १ ॥

[p. 323-b ]

यः सिद्धयोगलिखिताधिकसिद्धयोगा-

नत्रैव निक्षिपति केवलमुद्धरेद्वा ।

भट्टत्रयत्रिपथवेदविदा जनेन

दत्तः पतेत्सपदि मूर्धनि तस्य शापः ॥ २ ॥

वसुवेदांकभूम्यब्दे १९४८ कार्तिके मासि धीमता ।

रविदत्तेन वैद्येन भाषाटीका सुकल्पिता ॥ १ ॥

Notes