Aṣṭāvakragītā A SARIT edition

Title: Aṣṭāvakragītā

Title: A SARIT edition

RespStmt: Suryansu Ray Creation of machine-readable version.

Prakaraṇa 1

|| atha śrīmadaṣṭāvakragītā||

janaka uvāca||1||

kathaṃ jñānamavāpnoti kathaṃ muktirbhaviṣyati|

vairāgyaṃ ca kathaṃ prāptametadbrūhi mama prabho||1|1||

aṣṭāvakra uvāca||

muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja|

kṣamārjavadayātoṣasatyaṃ pīyūṣavadbhaja||1|2||

na pṛthvī na jalaṃ nāgnirna vāyurdyaurna vā bhavān|

eṣāṃ sākṣiṇamātmānaṃ cidrūpaṃ viddhi muktaye||1|3||

yadi dehaṃ pṛthakkṛtya citi viśrāmya tiṣṭhasi|

adhunaiva sukhī śānto bandhamukto bhaviṣyasi||1|4||

na tvaṃ viprādiko varṇo nāśramī nākṣagocaraḥ|

asaṅgo+asi nirākāro viśvasākṣī sukhī bhava||1|5||

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mānasāni na te bibho|

na kartā+asi na bhoktā+asi mukta evā+asi sarvadā||1|6||

eko draṣṭā+asi sarvasya muktaprāyo+asi sarvadā|

ayameva hi te bandho draṣṭāraṃ paśyasītaram||1|7||

ahaṃ kartetyahammānamahākṛṣṇāhidaṃśitaḥ|

nāhaṃ karteti viśvāsāmṛtaṃ pītvā sukhī bhava||1|8||

eko viśuddhabodho+ahamiti niścayavahninā|

prajvālyājñānagahanaṃ vītaśokaḥ sukhī bhava||1|9||

yatra viśvamidaṃ bhāti kalpitaṃ rajjusarpavat|

ānandaparamānandaḥ sa bodhastvaṃ sukhaṃ cara||1|10||

muktābhimānī mukto hi baddho baddhābhimānyapi|

kiṃvadantīha satyeyaṃ yā matiḥ sā gatirbhavet||1|11||

ātmā sākṣī vibhuḥ pūrṇa eko muktaścidakriyaḥ|

asaṅgo niḥspṛhaḥ śānto bhramātsaṃsāravāniva||1|12||

kūṭasthaṃ bodhamadvaitamātmānaṃ paribhāvaya|

ābhāso+ahaṃ bhramaṃ muktvā bhāvaṃ bāhyamathāntaram||1|13||

dehābhimānapāśena ciraṃ baddho+asi putraka|

bodho+ahaṃ jñānakhaḍgena tanniṣkṛtya sukhī bhava||1|14||

niḥsaṅgo niṣkriyo+asi tvaṃ svaprakāśo nirañjanaḥ|

ayameva hi te bandhaḥ samādhimanutiṣṭhasi||1|15||

tvayā vyāptamidaṃ viśvaṃ tvayi protaṃ yathārthataḥ|

śuddhabuddhasvarūpastvaṃ mā gamaḥ kṣudracittatām||1|16||

nirapekṣo nirvikāro nirbharaḥ śītalāśayaḥ|

agādhabuddhirakṣubdho bhava cinmātravāsanaḥ||1|17||

sākāramanṛtaṃ viddhi nirākāraṃ tu niścalam|

etattattvopadeśena na punarbhavasaṃbhavaḥ||1|18||

yathaivādarśamadhyasthe rūpe+antaḥ paritastu saḥ|

tathaivā+asmiñcharīre+antaḥ paritaḥ parameśvaraḥ||1|19||

ekaṃ sarvagataṃ vyoma bahirantaryathā ghaṭe|

nityaṃ nirantaraṃ brahma sarvabhūtagaṇe tathā||1|20||

Prakaraṇa 2

janaka uvāca||2||

aho nirañjanaḥ śānto bodho+ahaṃ prakṛteḥ paraḥ|

etāvantamahaṃ kālaṃ mohenaiva viḍambitaḥ||2|1||

yathā prakāśayāmyeko dehamenaṃ tathā jagat|

ato mama jagatsarvamathavā na ca kiñcana||2|2||

saśarīramaho viśvaṃ parityajya mayā+adhunā|

kutaścitkauśalādeva paramātmā vilokyate||2|3||

yathā na toyato bhinnāstaraṅgāḥ phenabudbudāḥ|

ātmano na tathā bhinnaṃ viśvamātmavinirgatam||2|4||

tantumātro bhavedeva paṭo yadvadvicārataḥ|

ātmatanmātramevedaṃ tadvadviśvaṃ vicāritam||2|5||

yathaivekṣurase kḷptā tena vyāptaiva śarkarā|

tathā viśvaṃ mayi kḷptaṃ mayā vyāptaṃ nirantaram||2|6||

ātmājñānājjagadbhāti hātmajñānānna bhāsate|

rajjvajñānādahirbhāti tajjñānādbhāsate na hi||2|7||

prakāśo me nijaṃ rūpaṃ nātirikto+asmyahaṃ tataḥ|

yadā prakāśate viśvaṃ tadā+ahambhāsa eva hi||2|8||

aho vikalpitaṃ viśvamajñānānmayi bhāsate|

rūpyaṃ śuktau phaṇī rajjau vāri sūryakare yathā||2|9||

matto vinirgataṃ viśvaṃ mayyeva layameṣyati|

mṛdi kumbho jale vīciḥ kanake kaṭakaṃ yathā||2|10||

aho ahaṃ namo mahyaṃ vināśo yasya nāsti me|

brahmādistambaparyantaṃ jagannāśe+api tiṣṭhataḥ||2|11||

aho ahaṃ namo mahyameko+ahaṃ dehavānapi|

kvacinna gantā nāgantā vyāpya viśvamavasthitaḥ||2|12||

aho ahaṃ namo mahyaṃ dakṣo nāstīha matsamaḥ|

asaṃspṛśya śarīreṇa yena viśvaṃ ciraṃ dhṛtam||2|13||

aho ahaṃ namo mahyaṃ yasya me nāsti kiñcana|

athavā yasya me sarvaṃ yadvāṅmanasagocaram||2|14||

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñātā tritayaṃ nāsti vāstavam|

ajñānādbhāti yatredaṃ so+ahamasmi nirañjanaḥ||2|15||

dvaitamūlamaho duḥkhaṃ nānyattasyā+asti bheṣajam|

dṛśyametanmṛṣā sarvameko+ahaṃ cidraso+amalaḥ||2|16||

bodhamātro+ahamajñānādupādhiḥ kalpito mayā|

evaṃ vimṛśato nityaṃ nirvikalpe sthitirmama||2|17||

aho mayi sthitaṃ viśvaṃ vastuto na mayi sthitam|

na me bandho+asti mokṣo vā bhrāntiḥ śāntā nirāśrayā||2|18||

saśarīramidaṃ viśvaṃ na kiñciditi niścitam|

śuddhacinmātra ātmā ca tatkasminkalpanādhunā||2|19||

śarīraṃ svarganarakau bandhamokṣau bhayaṃ tathā|

kalpanāmātramevaitatkiṃ me kāryaṃ cidātmanaḥ||2|20||

aho janasamūhe+api na dvaitaṃ paśyato mama|

araṇyamiva saṃvṛttaṃ kva ratiṃ karavāṇyaham||2|21||

nāhaṃ deho na me deho jīvo nāhamahaṃ hi cit|

ayameva hi me bandha āsīdyā jīvite spṛhā||2|22||

aho bhuvanakallolairvicitrairdrāksamutthitam|

mayyanantamahāmbhodhau cittavāte samudyate||2|23||

mayyanantamahāmbhodhau cittavāte praśāmyati|

abhāgyājjīvavaṇijo jagatpoto vinaśvaraḥ||2|24||

mayyanantamahāmbhodhāvāścaryaṃ jīvavīcayaḥ|

udyanti ghnanti khelanti praviśanti svabhāvataḥ||2|25||

Prakaraṇa 3

aṣṭāvakra uvāca||3||

avināśinamātmānamekaṃ vijñāya tattvataḥ|

tavātmajñānadhīrasya kathamarthārjane ratiḥ||3|1||

ātmā+ajñānādaho prītirviṣayabhramagocare|

śukterajñānato lobho yathā rajatavibhrame||3|2||

viśvaṃ sphurati yatredaṃ taraṅgā iva sāgare|

so+ahamasmīti vijñāya kiṃ dīna iva dhāvasi||3|3||

śrutvāpi śuddhacaitanyamātmānamatisundaram|

upasthe+atyantasaṃsakto mālinyamadhigacchati||3|4||

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|

munerjānata āścaryaṃ mamatvamanuvartate||3|5||

āsthitaḥ paramādvaitaṃ mokṣārthe+api vyavasthitaḥ|

āścaryaṃ kāmavaśago vikalaḥ keliśikṣayā||3|6||

udbhūtaṃ jñānadurmitramavadhāryātidurbalaḥ|

āścaryaṃ kāmamākāṅkṣetkālamantamanuśritaḥ||3|7||

ihāmutra viraktasya nityānityavivekinaḥ|

āścaryaṃ mokṣakāmasya mokṣādeva vibhīṣikā||3|8||

dhīrastu bhojyamāno+api pīḍyamāno+api sarvadā|

ātmānaṃ kevalaṃ paśyanna tuṣyati na kupyati||3|9||

ceṣṭamānaṃ śarīraṃ svaṃ paśyatyanyaśarīravat|

saṃstave cāpi nindāyāṃ kathaṃ kṣubhyenmahāśayaḥ||3|10||

māyāmātramidaṃ viśvaṃ paśyanvigatakautukaḥ|

api sannihite mṛtyau kathaṃ trasyati dhīradhīḥ||3|11||

niḥspṛhaṃ mānasaṃ yasya nairāśye+api mahātmanaḥ|

tasyātmajñānatṛptasya tulanā kena jāyate||3|12||

svabhāvādeva jānāno dṛśyametanna kiñcana|

idaṃ grāhyamidaṃ tyājyaṃ sa kiṃ paśyati dhīradhīḥ||3|13||

antastyaktakaṣāyasya nirdvandvasya nirāśiṣaḥ|

yadṛcchayā+a+agato bhogo na duḥkhāya na tuṣṭaye||3|14||

Prakaraṇa 4

janaka uvāca||4||

hantātmajñasya dhīrasya khelato bhogalīlayā|

na hi saṃsāravāhīkairmūḍhaiḥ saha samānatā||4|1||

yatpadaṃ prepsavo dīnāḥ śakrādyāḥ sarvadevatāḥ|

aho tatra sthito yogī na harṣamupagacchati||4|2||

tajjñasya puṇyapāpābhyāṃ sparśo hyantarna jāyate|

na hyākāśasya dhūmena dṛśyamānā+api saṃgatiḥ||4|3||

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ jñātaṃ yena mahātmanā|

yadṛcchayā vartamānaṃ taṃ niṣeddhuṃ kṣameta kaḥ||4|4||

ābrahmastambaparyante bhūtagrāme caturvidhe|

vijñasyaiva hi sāmarthyamicchā+anicchāvivarjane||4|5||

ātmānamadvayaṃ kaścijjānāti jagadīśvaram|

yadvetti tatsa kurute na bhayaṃ tasya kutracit||4|6||

Prakaraṇa 5

aṣṭāvakra uvāca||5||

na te saṅgo+asti kenāpi kiṃ śuddhastyaktumicchasi|

saṅghātavilayaṃ kurvannevameva layaṃ vraja||5|1||

udeti bhavato viśvaṃ vāridheriva budbudaḥ|

iti jñātvaikamātmānamevameva layaṃ vraja||5|2||

pratyakṣamapyavastutvādviśvaṃ nāstyamale tvayi|

rajjusarpa iva vyaktamevameva layaṃ vraja||5|3||

samaduḥkhasukhaḥ pūrṇa āśānairāśyayoḥ samaḥ|

samajīvitamṛtyuḥ sannevameva layaṃ vraja||5|4||

Prakaraṇa 6

janaka uvāca||6||

ākāśavadananto+ahaṃ ghaṭavatprākṛtaṃ jagat|

iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ||6|1||

mahodadhirivāhaṃ sa prapañco vīcisannibhaḥ|

iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ||6|2||

ahaṃ sa śuktisaṃkāśo rūpyavadviśvakalpanā|

iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ||6|3||

ahaṃ vā sarvabhūteṣu sarvabhūtānyatho mayi|

iti jñānaṃ tathaitasya na tyāgo na graho layaḥ||6|4||

Prakaraṇa 7

janaka uvāca||7||

mayyanantamahāmbhodhau viśvapota itastataḥ|

bhramati svāntavātena na mamāstyasahiṣṇutā||7|1||

mayyanantamahāmbhodhau jagadvīciḥ svabhāvataḥ|

udetu vāstamāyātu na me vṛddhirna ca kṣatiḥ||7|2||

mayyanantamahāmbhodhau viśvaṃ nāma vikalpanā|

atiśānto nirākāra etadevāhamāsthitaḥ||7|3||

nātmā bhāveṣu no bhāvastatrānante nirañjane|

ityasakto+aspṛhaḥ śānta etadevāhamāsthitaḥ||7|4||

aho cinmātramevāhamindrajālopamaṃ jagat|

ato mama kathaṃ kutra heyopādeyakalpanā||7|5||

Prakaraṇa 8

aṣṭāvakra uvāca||8||

tadā bandho yadā cittaṃ kiñcidvāñchati śocati|

kiñcinmuñcati gṛhṇāti kiñciddhṛṣyati kupyati||8|1||

tadā muktiryadā cittaṃ na vāñchati na śocati|

na muñcati na gṛhṇāti na hṛṣyati na kupyati||8|2||

tadā bandho yadā cittaṃ saktaṃ kāsvapi dṛṣṭiṣu|

tadā mokṣo yadā cittamasaktaṃ sarvadṛṣṭiṣu||8|3||

yadā nāhaṃ tadā mokṣo yadāhaṃ bandhanaṃ tadā|

matveti helayā kiñcinmā gṛhāṇa vimuñca mā||8|4||

Prakaraṇa 9

aṣṭāvakra uvāca||9||

kṛtākṛte ca dvandvāni kadā śāntāni kasya vā|

evaṃ jñātveha nirvedādbhava tyāgaparo+avratī||9|1||

kasyāpi tāta dhanyasya lokaceṣṭāvalokanāt|

jīvitecchā bubhukṣā ca bubhutsopaśamaṃ gatāḥ||9|2||

anityaṃ sarvamevedaṃ tāpatritayadūṣitam|

asāraṃ ninditaṃ heyamiti niścitya śāmyati||9|3||

ko+asau kālo vayaḥ kiṃ vā yatra dvandvāni no nṛṇām|

tānyupekṣya yathāprāptavartī siddhimavāpnuyāt||9|4||

nānā mataṃ maharṣīṇāṃ sādhūnāṃ yogināṃ tathā|

dṛṣṭvā nirvedamāpannaḥ ko na śāmyati mānavaḥ||9|5||

kṛtvā mūrtiparijñānaṃ caitanyasya na kiṃ guruḥ|

nirvedasamatāyuktyā yastārayati saṃsṛteḥ||9|6||

paśya bhūtavikārāṃstvaṃ bhūtamātrānyathārthataḥ|

tatkṣaṇādbandhanirmuktaḥ svarūpastho bhaviṣyasi||9|7||

vāsanā eva saṃsāra iti sarvā vimuñca tāḥ|

tattyāgo vāsanātyāgātsthitiradya yathā tathā||9|8||

Prakaraṇa 10

aṣṭāvakra uvāca||10||

vihāya vairiṇaṃ kāmamarthaṃ cānarthasaṃkulam|

dharmamapyetayorhetuṃ sarvatrānādaraṃ kuru||10|1||

svapnendrajālavatpaśya dināni trīṇi pañca vā|

mitrakṣetradhanāgāradāradāyādisaṃpadaḥ||10|2||

yatra yatra bhavettṛṣṇā saṃsāraṃ viddhi tatra vai|

prauḍhavairāgyamāśritya vītatṛṣṇaḥ sukhī bhava||10|3||

tṛṣṇāmātrātmako bandhastannāśo mokṣa ucyate|

bhavāsaṃsaktimātreṇa prāptituṣṭirmuhurmuhuḥ||10|4||

tvamekaścetanaḥ śuddho jaḍaṃ viśvamasattathā|

avidyāpi na kiñcitsā kā bubhutsā tathāpi te||10|5||

rājyaṃ sutāḥ kalatrāṇi śarīrāṇi sukhāni ca|

saṃsaktasyāpi naṣṭāni tava janmani janmani||10|6||

alamarthena kāmena sukṛtenāpi karmaṇā|

ebhyaḥ saṃsārakāntāre na viśrāntamabhūnmanaḥ||10|7||

kṛtaṃ na kati janmāni kāyena manasā girā|

duḥkhamāyāsadaṃ karma tadadyāpyuparamyatām||10|8||

Prakaraṇa 11

aṣṭāvakra uvāca||11||

bhāvābhāvavikāraśca svabhāvāditi niścayī|

nirvikāro gatakleśaḥ sukhenaivopaśāmyati||11|1||

īśvaraḥ sarvanirmātā nehānya iti niścayī|

antargalitasarvāśaḥ śāntaḥ kvāpi na sajjate||11|2||

āpadaḥ saṃpadaḥ kāle daivādeveti niścayī|

tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ na vāñchati na śocati||11|3||

sukhaduḥkhe janmamṛtyū daivādeveti niścayī|

sādhyādarśī nirāyāsaḥ kurvannapi na lipyate||11|4||

cintayā jāyate duḥkhaṃ nānyatheheti niścayī|

tayā hīnaḥ sukhī śāntaḥ sarvatra galitaspṛhaḥ||11|5||

nāhaṃ deho na me deho bodho+ahamiti niścayī|

kaivalyamiva saṃprāpto na smaratyakṛtaṃ kṛtam||11|6||

ābrahmastambaparyantamahameveti niścayī|

nirvikalpaḥ śuciḥ śāntaḥ prāptāprāptavinirvṛtaḥ||11|7||

nānāścaryamidaṃ viśvaṃ na kiñciditi niścayī|

nirvāsanaḥ sphūrtimātro na kiñcidiva śāmyati||11|8||

Prakaraṇa 12

janaka uvāca||12||

kāyakṛtyāsahaḥ pūrvaṃ tato vāgvistarāsahaḥ|

atha cintāsahastasmādevamevāhamāsthitaḥ||12|1||

prītyabhāvena śabdāderadṛśyatvena cātmanaḥ|

vikṣepaikāgryahṛdaya evamevāhamāsthitaḥ||12|2||

samādhyāsādivikṣiptau vyavahāraḥ samādhaye|

evaṃ vilokya niyamamevamevāhamāsthitaḥ||12|3||

heyopādeyavirahādevaṃ harṣaviṣādayoḥ|

abhāvādadya he brahmannevamevāhamāsthitaḥ||12|4||

āśramānāśramaṃ dhyānaṃ cittasvīkṛtavarjanam|

vikalpaṃ mama vīkṣyaitairevamevāhamāsthitaḥ||12|5||

karmānuṣṭhānamajñānādyathaivoparamastathā|

budhvā samyagidaṃ tattvamevamevāhamāsthitaḥ||12|6||

acintyaṃ cintyamāno+api cintārūpaṃ bhajatyasau|

tyaktvā tadbhāvanaṃ tasmādevamevāhamāsthitaḥ||12|7||

evameva kṛtaṃ yena sa kṛtārtho bhavedasau|

evameva svabhāvo yaḥ sa kṛtārtho bhavedasau||12|8||

Prakaraṇa 13

janaka uvāca||13||

akiñcanabhavaṃ svāsthyaṃ kaupīnatve+api durlabham|

tyāgādāne vihāyāsmādahamāse yathāsukham||13|1||

kutrāpi khedaḥ kāyasya jihvā kutrāpi khidyate|

manaḥ kutrāpi tattyaktvā puruṣārthe sthitaḥ sukham||13|2||

kṛtaṃ kimapi naiva syāditi saṃcintya tattvataḥ|

yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā+a+ase yathāsukham||13|3||

karmanaiṣkarmyanirbandhabhāvā dehasthayoginaḥ|

saṃyogāyogavirahādahamāse yathāsukham||13|4||

arthānarthau na me sthityā gatyā na śayanena vā|

tiṣṭhangacchansvapantasmādahamāse yathāsukham||13|5||

svapato nāsti me hāniḥ siddhiryatnavato na vā|

nāśollāsau vihāyāsmādahamāse yathāsukham||13|6||

sukhādirūpā+aniyamaṃ bhāveṣvālokya bhūriśaḥ|

śubhāśubhe vihāyāsmādahamāse yathāsukham||13|7||

Prakaraṇa 14

janaka uvāca||14||

prakṛtyā śūnyacitto yaḥ pramādādbhāvabhāvanaḥ|

nidrito bodhita iva kṣīṇasaṃsaraṇo hi saḥ||14|1||

kva dhanāni kva mitrāṇi kva me viṣayadasyavaḥ|

kva śāstraṃ kva ca vijñānaṃ yadā me galitā spṛhā||14|2||

vijñāte sākṣipuruṣe paramātmani ceśvare|

nairāśye bandhamokṣe ca na cintā muktaye mama||14|3||

antarvikalpaśūnyasya bahiḥ svacchandacāriṇaḥ|

bhrāntasyeva daśāstāstāstādṛśā eva jānate||14|4||

Prakaraṇa 15

aṣṭāvakra uvāca||15||

yathātathopadeśena kṛtārthaḥ sattvabuddhimān|

ājīvamapi jijñāsuḥ parastatra vimuhyati||15|1||

mokṣo viṣayavairasyaṃ bandho vaiṣayiko rasaḥ|

etāvadeva vijñānaṃ yathecchasi tathā kuru||15|2||

vāgmiprājñamahodyogaṃ janaṃ mūkajaḍālasam|

karoti tattvabodho+ayamatastyakto bubhukṣubhiḥ||15|3||

na tvaṃ deho na te deho bhoktā kartā na vā bhavān|

cidrūpo+asi sadā sākṣī nirapekṣaḥ sukhaṃ cara||15|4||

rāgadveṣau manodharmau na manaste kadācana|

nirvikalpo+asi bodhātmā nirvikāraḥ sukhaṃ cara||15|5||

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|

vijñāya nirahaṃkāro nirmamastvaṃ sukhī bhava||15|6||

viśvaṃ sphurati yatredaṃ taraṅgā iva sāgare|

tattvameva na sandehaścinmūrte vijvaro bhava||15|7||

śraddhatsva tāta śraddhatsva nātra mohaṃ kuruṣva bhoḥ|

jñānasvarūpo bhagavānātmā tvaṃ prakṛteḥ paraḥ||15|8||

guṇaiḥ saṃveṣṭito dehastiṣṭhatyāyāti yāti ca|

ātmā na gantā nāgantā kimenamanuśocasi||15|9||

dehastiṣṭhatu kalpāntaṃ gacchatvadyaiva vā punaḥ|

kva vṛddhiḥ kva ca vā hānistava cinmātrarūpiṇaḥ||15|10||

tvayyanantamahāmbhodhau viśvavīciḥ svabhāvataḥ|

udetu vā+astamāyātu na te vṛddhirna vā kṣatiḥ||15|11||

tāta cinmātrarūpo+asi na te bhinnamidaṃ jagat|

ataḥ kasya kathaṃ kutra heyopādeyakalpanā||15|12||

ekasminnavyaye śānte cidākāśe+amale tvayi|

kuto janma kuto karma kuto+ahaṃkāra eva ca||15|13||

yattvaṃ paśyasi tatraikastvameva pratibhāsase|

kiṃ pṛthagbhāsate svarṇātkaṭakāṅgadanūpuram||15|14||

ayaṃ so+ahamayaṃ nāhaṃ vibhāgamiti saṃtyaja|

sarvamātmeti niścitya niḥsaṃkalpaḥ sukhī bhava||15|15||

tavaivājñānato viśvaṃ tvamekaḥ paramārthataḥ|

tvatto+anyo nāsti saṃsārī nāsaṃsārī ca kaścana||15|16||

bhrāntimātramidaṃ viśvaṃ na kiñciditi niścayī|

nirvāsanaḥ sphūrtimātro na kiñcidiva śāmyati||15|17||

eka eva bhavāmbhodhāvāsīdasti bhaviṣyati|

na te bandho+asti mokṣo vā kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ cara||15|18||

mā saṃkalpavikalpābhyāṃ cittaṃ kṣobhaya cinmaya|

upaśāmya sukhaṃ tiṣṭha svātmanyānandavigrahe||15|19||

tyajaiva dhyānaṃ sarvatra mā kiñciddhṛdi dhāraya|

ātmā tvaṃ mukta evāsi kiṃ vimṛśya kariṣyasi||15|20||

Prakaraṇa 16

aṣṭāvakra uvāca||16||

ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ|

tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte||16|1||

bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te|

cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati||16|2||

āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana|

anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim||16|3||

vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi|

tasyālasyadhurīṇasya sukhaṃ nā+anyasya kasyacit||16|4||

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ|

dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet||16|5||

virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ|

grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān||16|6||

heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ|

spṛhā jīvati yāvadvai nirvicāradaśāspadam||16|7||

pravṛttau jāyate rāgo nivṛttau dveṣa eva hi|

nirdvandvo bālavaddhīmānevameva vyavasthitaḥ||16|8||

hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā|

vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati||16|9||

yasyābhimāno mokṣe+api dehe+api mamatā tathā|

na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau||16|10||

haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo+api vā|

tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte||16|11||

Prakaraṇa 17

aṣṭāvakra uvāca||17||

tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā|

tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ||17|1||

na kadācijjagatyasmiṃstattvajño hanta khidyati|

yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam||17|2||

na jātu viṣayāḥ ke+api svārāmaṃ harṣayantyamī|

sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ||17|3||

yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ|

abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ||17|4||

bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate|

bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ||17|5||

dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā|

kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi||17|6||

vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau|

yathājīvikayā tasmāddhanya āste yathāsukham||17|7||

kṛtārtho+anena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī|

paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannāste yathāsukham||17|8||

śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca|

na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare||17|9||

na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati|

aho paradaśā kā+api vartate muktacetasaḥ||17|10||

sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ|

samastavāsanāmukto muktaḥ sarvatra rājate||17|11||

paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnangṛhṇanvadanvrajan|

īhitā+anīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ||17|12||

na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati|

na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ||17|13||

sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam|

avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ||17|14||

sukhe duḥkhe nare nāryāṃ saṃpatsu vipatsu ca|

viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ||17|15||

na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā|

nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare||17|16||

na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ|

asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute||17|17||

samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ|

śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ||17|18||

nirmamo nirahaṃkāro na kiñciditi niścitaḥ|

antargalitasarvāśaḥ kurvannapi na lipyate [ karoti na ]||17|19||

manaḥprakāśasaṃmohasvapnajāḍyavivarjitaḥ|

daśāṃ kāmapi saṃprāpto bhavedgalitamānasaḥ||17|20||

Prakaraṇa 18

aṣṭāvakra uvāca||18||

yasya bodhodaye tāvatsvapnavadbhavati bhramaḥ|

tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase||18|1||

arjayitvākhilānarthānbhogānāpnoti puṣkalān|

na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet||18|2||

kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ|

kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham||18|3||

bhavo+ayaṃ bhāvanāmātro na kiñcitparamārthataḥ|

nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām||18|4||

na dūraṃ na ca saṃkocāllabdhamevātmanaḥ padam|

nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam||18|5||

vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ|

vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ||18|6||

samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ|

iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat||18|7||

ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau|

niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim||18|8||

ayaṃ so+ahamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā|

sarvamātmeti niścitya tūṣṇīṃbhūtasya yoginaḥ||18|9||

na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā|

na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ||18|10||

svārājye bhaikṣyavṛttau ca lābhālābhe jane vane|

nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo+asti yoginaḥ||18|11||

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekatā|

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ||18|12||

kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kā+api hṛdi rañjanā|

yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ||18|13||

kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva taddhyānaṃ kva muktatā|

sarvasaṃkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ||18|14||

yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai|

nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati||18|15||

yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so+ahaṃ brahmeti cintayet|

kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati||18|16||

dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau|

udārastu na vikṣiptaḥ sādhyā+abhāvātkaroti kim||18|17||

dhīro lokaviparyasto vartamāno+api lokavat|

na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lepaṃ svasya paśyati||18|18||

bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ|

naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā||18|19||

pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ|

yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham||18|20||

nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ|

kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat||18|21||

asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā|

sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājate||18|22||

kutrāpi na jihāsāsti hāśā vāpi na kutracit|

ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ||18|23||

prakṛtyā śūnyacittasya kurvato+asya yadṛcchayā|

prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā||18|24||

kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā|

iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na||18|25||

atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ|

jīvanmuktaḥ sukhī śrīmānsaṃsarannapi śobhate||18|26||

nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ|

na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati||18|27||

asamādheravikṣepānna mumukṣurna cetaraḥ|

niścitya kalpitaṃ paśyanbrahmaivāste mahāśayaḥ||18|28||

yasyāntaḥ syādahaṃkāro na karoti karoti saḥ|

nirahaṃkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam||18|29||

nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam|

nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate||18|30||

nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate|

nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyati viceṣṭate||18|31||

tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām|

athavā+a+ayāti saṃkocamamūḍhaḥ ko+api mūḍhavat||18|32||

ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam|

dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ||18|33||

aprayatnātprayatnādvā mūḍho nāpnoti nirvṛtim|

tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ||18|34||

śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam|

ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ||18|35||

nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho+abhyāsarūpiṇā|

dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ||18|36||

mūḍho nāpnoti tadbrahma yato bhavitumicchati|

anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk||18|37||

nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ|

etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ||18|38||

na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati|

dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ||18|39||

kvātmano darśanaṃ tasya yo dṛṣṭamavalambate|

dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam||18|40||

kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai|

svārāmasyaiva dhīrasya sarvadā+asāvakṛtrimaḥ||18|41||

bhāvasya bhāvakaḥ kaścinna kiñcidbhāvako+aparaḥ|

ubhayā+abhāvakaḥ kaścidevameva nirākulaḥ||18|42||

śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ|

na tu jānanti saṃmohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ||18|43||

mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate|

nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā||18|44||

viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ|

viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgryasiddhaye||18|45||

nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ|

palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ||18|46||

na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ|

paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannāste yathāsukham||18|47||

vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ|

naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati||18|48||

yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute hyṛju|

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat||18|49||

svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param|

svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryātparamaṃ padam||18|50||

akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā|

tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ||18|51||

ucchṛṅkhalāpyākṛtikā sthitirdhīrasya rājate|

na tu saṃspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā||18|52||

vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān|

nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ||18|53||

śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam|

dṛṣṭvā saṃpūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā||18|54||

bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ|

vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk||18|55||

santuṣṭo+api na santuṣṭaḥ khinno+api na ca khidyate|

tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate||18|56||

kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ|

śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ||18|57||

akurvannapi saṃkṣobhādvyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ|

kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ||18|58||

sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca|

sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre+api śāntadhīḥ||18|59||

svabhāvādyasya naivārtirlokavadvyavahāriṇaḥ|

mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ sa śobhate||18|60||

nivṛtterapi mūḍhasya pravṛttirupajāyate|

pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphaladāyinī||18|61||

parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate|

dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā||18|62||

bhāvanā+abhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā|

bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī||18|63||

sarvārambheṣu niṣkāmo yaścaredbālavanmuniḥ|

na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe+api karmaṇi||18|64||

sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ|

paśyañchṛṇvanspṛśañjighrannaśnannistarṣamānasaḥ||18|65||

kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam|

ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā||18|66||

sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ|

akṛtrimo+anavacchinne samādhiryasya vartate||18|67||

bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ|

bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ||18|68||

mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam|

vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate||18|69||

bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī|

alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati||18|70||

śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ|

kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo+api vā||18|71||

sphurato+anantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ|

kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣādatā||18|72||

buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate|

nirmamo nirahaṃkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ||18|73||

akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ|

kva vidyā kva ca vā viśvaṃ kva deho+ahaṃ mameti vā||18|74||

nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi|

manorathānpralāpāṃśca kartumāpnoti tatkṣaṇāt||18|75||

mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām|

nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ||18|76||

jñānādgalitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt|

nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana||18|77||

kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana|

nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā||18|78||

kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatā+api vā|

anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ||18|79||

na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi|

bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana||18|80||

naiva prārthayate lābhaṃ nā+alābhamanuśocati|

dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam||18|81||

na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati|

samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcitkṛtyaṃ na paśyati||18|82||

dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati|

harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati||18|83||

niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca|

niścintaḥ svaśarīre+api nirāśaḥ śobhate budhaḥ||18|84||

tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ|

svacchandaṃ carato deśānyatrā+astamitaśāyinaḥ||18|85||

patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ|

svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ||18|86||

akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ|

asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ||18|87||

nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ|

subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamāḥ||18|88||

sarvatrānavadhānasya na kiñcidvāsanā hṛdi|

muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate||18|89||

jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati|

bruvannapi na ca brūte ko+anyo nirvāsanādṛte||18|90||

bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate|

bhāveṣu galitā yasya śobhanā+aśobhanā matiḥ||18|91||

kva svācchandyaṃ kva saṃkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ|

nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ||18|92||

ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā|

antaryadanubhūyeta tatkathaṃ kasya kathyate||18|93||

supto+api na suṣuptau ca svapne+api śayito na ca|

jāgare+api na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade||18|94||

jñaḥ sacinto+api niścintaḥ sendriyo+api nirindriyaḥ|

sabuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṃkāro+anahaṃkṛtiḥ||18|95|||

na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān|

na mumukṣurna vā mukto na kiñcinna ca kiñcana||18|96||

vikṣepe+api na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān|

jāḍye+api na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye+api na paṇḍitaḥ||18|97||

mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ|

samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam||18|98||

na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati|

naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati||18|99||

na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ|

yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate||18|100||

Prakaraṇa 19

janaka uvāca||19||

tattvavijñānasandaṃśamādāya hṛdayodarāt|

nānāvidhaparāmarśaśalyoddhāraḥ kṛto mayā||19|1||

kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekatā|

kva dvaitaṃ kva ca vā+advaitaṃ svamahimni sthitasya me||19|2||

kva bhūtaṃ kva bhaviṣyadvā vartamānamapi kva vā|

kva deśaḥ kva ca vā nityaṃ svamahimni sthitasya me||19|3||

kva cātmā kva ca vā+anātmā kva śubhaṃ kvāśubhaṃ tathā|

kva cintā kva ca vā+acintā svamahimni sthitasya me||19|4||

kva svapnaḥ kva suṣuptirvā kva ca jāgaraṇaṃ tathā|

kva turīyaṃ bhayaṃ vā+api svamahimni sthitasya me||19|5||

kva dūraṃ kva samīpaṃ vā bāhyaṃ kvābhyantaraṃ kva vā|

kva sthūlaṃ kva ca vā sūkṣmaṃ svamahimni sthitasya me||19|6||

kva mṛtyurjīvitaṃ vā kva lokāḥ kvāsya kva laukikam|

kva layaḥ kva samādhirvā svamahimni sthitasya me||19|7||

alaṃ trivargakathayā yogasya kathayā+apyalam|

alaṃ vijñānakathayā viśrāntasya mamātmani||19|8||

Prakaraṇa 20

janaka uvāca||20||

kva bhūtāni kva deho vā kvendriyāṇi kva vā manaḥ|

kva śūnyaṃ kva ca nairāśyaṃ matsvarūpe nirañjane||20|1||

kva śāstraṃ kvātmavijñānaṃ kva vā nirviṣayaṃ manaḥ|

kva tṛptiḥ kva vitṛṣṇatvaṃ gatadvandvasya me sadā||20|2||

kva vidyā kva ca vā+avidyā kvāhaṃ kvedaṃ mama kva vā|

kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ svarūpasya kva rūpatā||20|3||

kva prārabdhāni karmāṇi jīvanmuktirapi kva vā|

kva tadvidehakaivalyaṃ nirviśeṣasya sarvadā||20|4||

kva kartā kva ca vā bhoktā niṣkriyaṃ sphuraṇaṃ kva vā|

kvāparokṣaṃ phalaṃ vā kva niḥsvabhāvasya me sadā||20|5||

kva lokaṃ kva mumukṣurvā kva yogī jñānavānkva vā|

kva baddhaḥ kva ca vā muktaḥ svasvarūpe+ahamadvaye||20|6||

kva sṛṣṭiḥ kva ca saṃhāraḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam|

kva sādhakaḥ kva siddhirvā svasvarūpe+ahamadvaye||20|7||

kva pramātā pramāṇaṃ vā kva prameyaṃ kva ca pramā|

kva kiñcitkva na kiñcidvā sarvadā vimalasya me||20|8||

kva vikṣepaḥ kva caikāgryaṃ kva nirbodhaḥ kva mūḍhatā|

kva harṣaḥ kva viṣādo vā sarvadā niṣkriyasya me||20|9||

kva caiṣa vyavahāro vā kva ca sā paramārthatā|

kva sukhaṃ kva ca vā duḥkhaṃ nirvimarśasya me sadā||20|10||

kva māyā kva ca saṃsāraḥ kva prītirviratiḥ kva vā|

kva jīvaḥ kva ca tadbrahma sarvadā vimalasya me||20|11||

kva pravṛttirnivṛttirvā kva muktiḥ kva ca bandhanam|

kūṭasthanirvibhāgasya svasthasya mama sarvadā||20|12||

kvopadeśaḥ kva vā śāstraṃ kva śiṣyaḥ kva ca vā guruḥ|

kva cāsti puruṣārtho vā nirupādheḥ śivasya me||20|13||

kva cāsti kva ca vā nāsti kvāsti caikaṃ kva ca dvayam|

bahunā+atra kimuktena kiñcinnottiṣṭhate mama||20|14||

||iti śrīmadaṣṭāvakragītā||

Notes